Кіріспе

Руандағы собор, Франция. Руан соборы – Францияның Нормандия аймағындағы католик шіркеуі. Ол Нормандияның приматы, Руан архиепископының тақ орны. Собор үш түрлі стильдегі үш мұнарасымен әйгілі. Сегіз жүз жылдан астам уақыт бойы салынған және қайта жаңартылған собордың ерте готикадан кеш фламорант және Ренессанс сәулетінің ерекшеліктері бар.

Алғашқы шіркеулер

Руан қаласында христиан діні шамамен 260 жылы алғашқы епископ болған Сент-Меллоний арқылы орнатылды. Алғашқы шіркеу қазіргі собордың астында немесе оған жақын жерде болған деп есептеледі. 395 жылы сол жерде үш кемелі үлкен базилика салынды. 755 жылы франк мемлекет қайраткері және әскери қолбасшысы Карл Мартельдің ұлы, архиепископ Реми собордың алғашқы тарауын құрды және шіркеудің төңірегіне бірнеше аулалар мен ғимараттар, соның ішінде архиепископ сарайы салды. Собор 650 жылы Сент-Оуэнмен кеңейтілді, ал 769 жылы Шарль Великий сапар жасады. Алайда, 841 жылдан бастап викингтердің шабуылдары собор кешеніне ауыр зақым келтірді. Викингтердің басшысы Ролло Нормандия герцогтығының тұңғыш герцогы болды және 915 жылы Каролингтер соборында крещениеден өтіп, 933 жылы сол жерге жерленді. Оның немересі, Нормандия графы Ричард I 950 жылы оны одан әрі кеңейтті. 1020 жылдары архиепископ Роберт шіркеуді романдық стильде қайта жаңартуға кірісті, жаңа хор, крипта және амбулаторий, содан кейін жаңа трансепт салды. Романдық стильдегі собор архиепископ Маурилл 1063 жылдың 1 қазанында Нормандия графы Вильгельмнің қатысуымен киеленді, ол 1066 жылы Англияны басып алғаннан кейін Вильгельм Жеңімпаз атанды.

Готика соборы

Жаңа готика стиліндегі собор жобасын алғаш рет Руан архиепискобы, Амиендік Хьюг бастады, ол 1144 жылы алғашқы готикалық құрылыс – Сент-Дени базиликасының қасиеттілігіне қатысып, оның ішкі кеңістігін жарықпен толтыруға ерекше мән берілгенін көрді. 1145 жылы ол жаңа готика стилінде қазір Сент-Роман мұнарасы деп аталатын мұнараның құрылысын бастады. Соборды толыққанды қайта құруды оның ізбасары, Ғаутье Ұлы жалғастырды. 1185 жылы ол роман стиліндегі кемені бұзып, киелі орынның батыс бөлігін салуға кірісті. Ол батыс фасадын және алғашқы траверстерді аяқтаған кезде, 1200 жылы Пасха алдындағы түні болған ірі өрт жұмысты тоқтатты. Өрт қаланың көп бөлігін қиратты және аяқталмаған шіркеу мен оның жиһаздарына ауыр зақым келтірді. Ғаутье дереу зақымдалған жерлерді жөндеп, шебер Жан д’Андели басшылығымен жұмысты қайта бастады. 1204 жылға қарай кеме Франция королі Филипп II-нің Нормандияны Франция Корольдігіне қосылуын тойлау үшін қабылдауға дайын болды. 1207 жылы хорға бас алтарь орнатылды. Жаңа шіркеуге жасалған алғашқы архитектуралық қосымша – қаланың көрнекті діни ұйымдары мен корпорацияларының өтініші бойынша кеменің солтүстік және оңтүстік жағындағы тіреулер арасына салынған шағын капеллалар болды. 1280 жылы солтүстік және оңтүстік трансепттерде есіктер салуға мүмкіндік беру үшін айналасындағы кеңістіктер мен ғимараттар өзгертілді. Келесі қосымша – шіркеу доктринасындағы Құдай ананың маңызды рөліне жауап ретінде жасалды; апсиданың шығыс жағындағы кішкентай капелла 1302 жылы оған арналған әлдеқайда үлкен капелламен ауыстырылды. Батыс фасады 1370 және 1450 жылдар аралығында жаңа әшекейлермен безендірілді. 1468 жылдан бастап Сент-Ромен мұнарасына соңғы готикалық стильдегі, темірден жасалған және тас плиткалармен жабылған, өте әсем жаңа төбе қосылды.

XVI ғасыр Өткінші кезең және Қайта өрлеу дәуірі

Кардинал архиепископ Жорж д’Амбуаз (1494–1510) шіркеу архитектурасына зор ықпал етті. Ол готикалық дизайнға өзінің жеке резиденциясы – Гейлон сарайында жасағандай, жаңа Ренессанс ерекшеліктерін енгізді. Осы кезеңнің алғашқы маңызды жобасы – үш ғасыр бұрын салынған Сен-Ромен мұнарасына сай жаңа мұнара болды. Мұнараның құрылысы 1488 жылы шебер құрылысшы Гийом Понтиф басшылығымен басталды, бірақ 1496 жылы кардинал д’Амбуаз жобаны Жаку Ле Руға тапсырды, ол Ренессанс элементтерімен толықтырылған, әлдеқайда амбициялы жоспар ұсынды. Папа кардинал д’Амбуазға ораза айында сүт пен майды жеуге рұқсат берді, мұнара құрылысына қаржы жинау шартымен. Жаңа мұнара тез арада «Май мұнарасы» деп атала бастады, бірақ жиналған қаражат құрылыс шығындарының бір бөлігін ғана жапты. Жаңа мұнара салынып жатқанда, собордың батыс жағы нашарлап, қисайды бастады. Кардинал д’Амбуаз оны толық қайта жаңартуға бұйырды. Бұл жұмысты Жаку Ле Рудың туысы Руилланд Ле Ру сәнді фламорант стилінде орындады. Ол қап-қаптан жасалған әсем тас өрнектерімен жабылған, ал қақпалардың аркалары мен нишаларына жүздеген мүсіндер қойылды. Жаңа қасбетті нығайту үшін кардинал екі үлкен тіреуді қосты, олар да мүсіндермен безендірілді. Соборға енгізген өзгерістерінен бөлек, кардинал мен оның сәулетшісі жақын жердегі архиепископ сарайын қайта жаңартып, безендірді, жаңа қабылдау залы, галереялар, бақтар мен фонтандар салды. 1514 жылы собордың флеші, яғни шам мұнарасының үстіндегі қорғасынмен қапталған ағаш мұнарасы құлады. Ол бірнеше айдың ішінде дәл сол пішінде және сол материалдармен қайта орнатылды.

17-18 ғасыр

XVI ғасырдың аяғында собор француз дін соғыстары кезінде ауыр зақымдарға ұшырады: 1562 жылы кальвинистер жиһаздарға, қабірлерге, боялған әйнек терезелерге және мүсіндерге шабуыл жасады. 1625 және 1642 жылдары соборды найзағай шақты, ал 1683 жылы дауылдан зақым көрді. 1796 жылы Француз революциясы кезінде жаңа революциялық үкімет соборды мемлекеттік меншікке алды және оны қысқа мерзімге Ақыл ғибадатханасына айналдырды. Кейбір жиһаз бен мүсіндер сатылды, ал шіркеудің қоршаулары зеңбірек жасау үшін балқытылды.

19 ғасыр

1822 жылы найзағайдан өрт шығып, орталық мұнараның ағаш және қорғасыннан жасалған Ренессанс стиліндегі шпилі қирады. Архитектор Жан Антуан Алавойн оның орнына құйма темірден жасалған жаңа шпиль орнатуды ұсынды. Темір шпиль идеясы қатты дау тудырды; жазушы Густав Флаубер оны "есінен шығып қалған металл жұмысшысының арманы" деп сынады. Жаңа шпильдің биіктігі 151 метр (495 фут) құрады, алайда ол 1882 жылға дейін толық аяқталмады. 1876 жылдан 1880 жылға дейін қысқа мерзім ішінде бұл шпиль Руан соборын Кельн соборы салысып біткенге дейін әлемдегі ең биік ғимаратқа айналдырды.

20 ғасыр

1905 жылы шіркеу мен мемлекетті бөлу туралы жаңа заңға сәйкес, собор француз үкіметінің меншігіне өтті, ол кейін католик шіркеуіне оны пайдалануға эксклюзивті құқық берді. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыста француз кафедральдық соборларына келтірілген зиянды еске түсіріп, собор әкімшілігі собор мүсінін құм қаптарымен қорғады, ескі боялған шыныларын алып тастап, қаладан алыс жерлерге көшірді. Дегенмен, Нормандиядағы D күніне дейінгі апталарда собор одақтас әскерлерінің бомбаларынан екі рет зардап шекті. 1944 жылдың сәуірінде Ұлыбритания Корольдік әуе күштері тастаған жеті бомба ғимаратқа тиіп, фонарь мұнарасының маңызды тірегін жартылай бұзып, оңтүстік бөлігінің көп бөлігіне зиян келтіріп, екі терезені қиратты. 1944 жылдың маусымында, D күніне бірнеше күн қалғанда, АҚШ әуе күштері тастаған бомбалар Сен-Ромен мұнарасын өртеп жіберді. Қоңыраулар еріді, жерде еріген қалдықтары қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, тарихи ескерткіштерді қорғау қызметі соғыс зардаптарын жою үшін ауқымды жөндеу жұмыстарын бастады, ол 1956 жылы аяқталды. Содан кейін, құрылысты нығайту және батыс фасадының мүсіндерін қалпына келтіру үшін жаңа науқан басталды, оның ішінде басқа жерге көшірілген төрт мүсінді қайта орнату жоспарланды. 2016 жылы жоба аяқталды және жарты ғасыр бойы собордың көп бөлігін жапқан мұражайлық жабық конструкциялар ақыры алынып тасталды. 1956 жылы собордың қайта ашылуына дейін, соғыс кезінде бомбалаудан зардап шеккен хор жаңарып, кеңейтілді. Бұл жаңа бас алтарьды қамтыды, оның үстінде Клодион жасаған алтын жалатылған XVIII ғасыр Рококо стиліндегі Мәсіх мүсіні орналасқан, ол бұрын алтарь экранында болған, сондай-ақ жаңа хор қоршаулары, жаңа епископ тағы, құйма темір мен алтын жалатылған мыстан жасалған жаңа қасиетті дастарқан мен мінбар да болды. 1985 жылдан бастап шіркеудің және оның айналасының астында қазба жұмыстары жүргізіліп, ертедегі палеохристиандық ғимараттардың қалдықтары мен каролинг соборының негіздері табылды. 1999 жылы Лотар дауілі кезінде 26 тонна салмақты мыспен қапталған ағаш мұнара мұнарадан жұлып шығып, ішінара шіркеуге құлап, хорды зақымдады.

Батыс маңдай

Кафедральдық собордың батыс жағында үш портал бар, бұл соборға кірудің дәстүрлі жолы. Порталдар негізгі бөлімнің үш қанатына сәйкес келеді. Батыс жақ алғаш рет 12 ғасырда салынған, 13 ғасырда толығымен қайта жаңартылып, содан кейін 14 ғасырдың соңында тағы да толығымен қайта жасалды, әр ретте әсем әрленді. Басты немесе орталық портал бастапқыда 12 ғасырда Әулие Роменге арналған, бірақ 14 ғасырдың басында қасбеті үлкендеп қайта жасалғанда, Құдай анаға қайта арналды. Порталдың үстіндегі арканың орталық мүсіндік элементі – Есей ағашы, Мәсіхтің әулет ағашын бейнелейтін дәстүрлі сурет. Жоғары жағында күн мен жұлдыздар сәулесі бар Құдай ана бейнеленген. Арканың үстіндегі мүсіндерде пайғамбарлар, сивиллалар немесе болжаушылар және патриархтар бейнеленген. Орталық порталдың екі жағындағы порталдар да осы форматты ұстанды, ал аркада (tympanum) Киелі кітаптардағы оқиғаларды көрсететін мүсіндер орналасқан. Ғимаратқа қарап тұрған орталық портал Жақсы жаңалықты уағыздаған Иоаннаға арналған, ал аркадағы мүсіндер Мәсіхтің суға батыруын, Әулие Иоанның жолын, Саломеяның биін, Иродтың тойын және Жақсы жаңалықты уағыздаған Иоанның басын кесуін көрсетеді. Оң жақтағы портал Әулие Степанға арналған, ал оның мүсіні жандардың жиналуын, Мәсіхтің құдіретін және Степанның таспен атқылануын бейнелейді. Мүсіндердегі пигменттер мен алтын жалатының іздері барлық мүсіндердің бастапқыда жарқын түсті болғанын көрсетеді. Орталық порталдың екі жағындағы биік тіреулер 14 ғасырда батыс жақты нығайту үшін орнатылған және оларды безендірудің қалған бөлігімен үйлестіру үшін мүсін галереяларымен жабылған.

Сен-Роман мұнарасы

Сен-Ромен мұнарасы, батыс жаққа қараған сол жақта орналасқан, 1145 жылы түпнұсқа готикалық собордың құрамына кіретін бөлік ретінде салынды. Мұнараның жоғарғы жағы, көбірек әшекейленген, 15 ғасырда салынған. Оң жақтағы Май мұнарасы сияқты, ол батыс фасадының негізгі бөлігінен бөлек және аздап артта тұр. Бірінші қабатта терезелер жоқ, онда баптистерия орналасқан. Оның үстінде биік, күмбезделген кеңістік бар, онда төрт қабатты ойыстар орналасқан, ал үстінде өте әсем қоңырау мұнарасы бар. Онда 9,5 тонна салмақтағы, Жанна д'Арк аталған, ең ірі собор қоңырауы – бордтон орналасқан. Сондай-ақ, онда 2016 жылы қайта жаңартылған каррильонның алпыс төрт кішкентай қоңырауы да бар. Бұл Франциядағы екінші ең ірі каррильон. Мұнараның шатыры алтын жалатылған қорғасыннан жасалған төрт кішкентай күннің мүсіндерімен әшекейленген.

Май мұнарасы

Май мұнарасы 1488 және 1506 жылдар аралығында кеш готикалық, жарқын стильде салынған. Ол халық арасында осы атпен танымал болды, себебі мұнараға қаржылай көмек көрсеткендерге Құрбан айт (ораза) кезінде май мен сүт ішуге рұқсат етілді. Мұнараның тығыз әшекейлеуі оның биіктігін күшейтеді: мүсіндерге арналған биік сүйір нишалар, ою-өрнекпен безендірілген тіреулер, шыңдар, қақпақтар және аркалар. Мұнараның жоғарғы жағында төртбұрышты жоспар сегізбұрышқа айналады және әсем тас тәжбен безендірілген. Кардиналдың құрметіне «Жорж д’Амбуаз» деп аталған Май мұнарасының қоңырауы 1501 жылы дайын болды. 1786 жылы ол жарылып, Франция революциясы кезінде қайтадан балқытылды.

Фонарь мұнарасы мен шпилі

Трансепт үстіндегі орталық фонарь мұнарасы – Нормандиядағы готикалық сәулеттің дәстүрі. Флешы немесе шпилі бар фонарь мұнарасы трансепт үстінде, дерлік собордың ортасында орналасқан және 151 метр биіктікте, үш мұнараның ең биігі. Фонарь мұнарасының алғашқы екі қабаты 13 ғасырда салынған. Алғашқы готикалық шпилі 1514 жылы өртте жойылды, ал 1544 жылы шебер сарраф Роберт Бекке басшылығымен ағаштан және қорғаштан қайта салынды. Келесі сарраф Руланд Ле Ру фонарь мұнарасының алғашқы екі қабатын нығайтып, көрнекті әшекейлеу мен мүсіндер қосты. 1822 жылы болған келесі өрт қорғаштан және ағаштан жасалған шпильді жойды, ол көптеген пікірталас туғызғаннан кейін сәулетші Жан Антуан Алавойнмен темір мен мыстан жасалған мұнарамен ауыстырылды, ол 1882 жылы аяқталды. Ол жаңа шпильді төрт кішкентай мыстан жасалған шпильмен қоршады. Олардың бірі 1999 жылы болған дауыл кезінде құлап, шатырды тесіп, төмендегі хор орындықтарына зақым келтірді.

Турэльдер мен мүсін галереялары

13 ғасырда батыс қасбетті қолдау үшін салынған тіреулердің үстіне қондыршалы төбелері бар төрт кіші мұнара немесе туррель қосылды, екеуі орталық порталдың астындағы екі жағында. 14 ғасырда әшекейді одан да байыту үшін батыс қасбетке әр туррельдің астына үш қақпақ жабыстырылды. Қақпақтар мүсіндермен толтырылды; солтүстік порталдың үстінде алғашқы архиепископтардың, апостолдардың және әулиелердің мүсіндері, ал оңтүстік жағында – Ескі Ғидаттағы патшалар мен пайғамбарлар орналастырылды. Олар батыс қасбеттің өте күрделі құрылымына тағы бір деңгей қосты.

Кеме сыртқы түрі

Собордың солтүстік және оңтүстік жақтарындағы ұшқыш тіреулер, қосымша дәліздердің шатырынан биік көтеріліп, басты ғимараттың жоғарғы қабырғаларын қолдайды. Тіреулер арасындағы төменгі деңгейдегі кеңістік қосымша шағын шіркеулермен толтырылған. Тіреулердің қолдауының арқасында, басты ғимараттың жоғарғы қабырғалары толығымен терезелермен жабдықталған. Қосымша дәліздер мен басты ғимараттың шатыр жиектері балкон қоршауларымен және тік бұрышты мұнаралармен әсем безендірілген, көлденең және тік элементтердің арасалмақтылығын сақтайды.

Солтүстік трансепті

Солтүстік және оңтүстік жақтағы екі портал, өте әсем безендірілген, трансептке кіруге мүмкіндік береді, ол мұнара мен хордың арасындағы кездесу нүктесінде орналасқан. Солтүстік жақта "Портал де Либрери", ал оңтүстік жақта "Портал де ла Календе" орналасқан. Солтүстік порталы жоспарында бірнеше жыл бұрын салынған Париждің Нотр-Дам соборының солтүстік трансепті порталына ұқсас; порталдардың әшекейі жақын орналасқан бөліктерге таралады. Әр порталдың есіктері арасында бағаналы мүсін орналасқан, оның үстінде мүсіндерге толы тимпан және одан жоғары үш қатар мүсіндермен толтырылған доғалы воусура бар. Бұған қоса, Клэр-вои галереясының терезелеріне дейін, роза тәрізді терезеге дейін көтерілетін тік қырлы қақпақ бар. Роза тәрізді терезесінің үстіне де ұқсас ою-өрнектелген қақпақ орналасқан, ол трансепт шатырының үшбұрышты қақпағының астында жатыр. Есік қуыстары да нәзік мүсіндік медальондармен толтырылған.

Оңтүстік трансепті

Оңтүстік трансептің алдыңғы жағы мен Ла Календе порталы мүсіндермен және әшекейлермен одан да тығыз безендірілген. Порталдың үстіндегі тимпандағы сахналар Мәсіхтің өмірін көрсетеді, ал порталдардың екі жағындағы контрафорттарда періштелер мен пайғамбарлармен толтырылған нишалар орналасқан. Порталдың айналасындағы квадрил медальондары «Жаратылыс кітабын» бейнелейді және түрлі-түрлі фантастикалық жануарлармен толы. Соңғы соттың көріністері тимпанның үстіндегі кеңістікті толтырады. Ал ең жоғарыда, роза тәрізді терезеден жоғары, тағы бір қабырғасы Бойжеткен Марияның тәж кию рәсімін бейнелейтін мүсіндермен безендірілген.

Шевет

Шеветтің, немесе хордан тыс Кафедральдық собордың шығыс бөлігінің ең басты ерекшелігі – хор мен апсиден шығысқа қарай кеңге созылған, Құдай анаға арналған шапкіш үй. Оның биік тіректері бар, үстінде мүсіндер орналасқан қондырғылармен және мүсіндермен әшекейленген қақпақтары бар ұзын терезелермен жабдықталған. Бұлардың бәрінен жоғарыда 1541 жылы Николас Кеснел жасаған, алтынмен жалатылған "Алтын Ана" – Құдай ананың мүсіні тұр. Дезамбулятор арқылы кіретін кішкентай шапкіш үйлер Құдай ана шапкіш үйінің солтүстік және оңтүстік жағындағы тіректері арасында орналасқан. Бұған қоса, сакристия мен ревстиар шеветтің оңтүстік жағына қосылған.

Кеме және басқа да жолдар

Кеме собордың шіркеушілер отыратын бөлігі, батыс фасадынан трансептке және хорға дейін созылады. Ол төрт бөлікті қабырғалық күмбездермен жабылған, ал олардың тіректері колонеттер арқылы қабырғалардан төмен қарай, едендегі массивті бағаналарға дейін жетеді. 1200 жылға дейін батыс жақта аяқталған кеменің алғашқы төрт бөлігі, 13 ғасырдың соңындағы бастапқы жоспарға сәйкес салынды: едендегі бағаналар аркадасы, ол жанама наурыздарға ашылды; одан жоғары трибуна, яғни кең өткел; одан жоғары трифорий, тар өткел; және одан жоғары кларесторий, күмбездер аркаларына дейін жететін биік терезелер. Осы деңгейлердің бәрі жоғарғы қабырғаларды қолдау үшін қажетті енді қамтамасыз етті. 1200 жылғы өрттен кейін бас құрылысшы Жан д’Андели жоғары готикалық соборларда қолданылатын, үш деңгейлі жобаға сәйкес жоспарларды қайта қарауға кірісті. Ол келісімге келді: трибуналарды сақтап қалды, бірақ трибуна аркаларының үстіне, бағаналардың айналасын айналатын тар курсиер, яғни өткел орнатты. Содан кейін ол трибуна аркаларын кеңірек және биік етіп, жанама наурыздардың терезелерінен кемеге көбірек жарық түсуіне мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер ұшқыш тіреулер сияқты жаңа технологияның арқасында мүмкін болды, ол жанама наурыздар арқылы өтіп, кеме қабырғаларын қолдап, оларды жұқарақ етуге және терезелерді үлкен етуге мүмкіндік берді. Руандағы жанама наурыздардың биіктігі он төрт метр, ал кеменің күмбездерінің биіктігі жиырма сегіз метр. Орталық кемедегі биік кларесторий терезелері жанама наурыздардың шатырларына қарап, ішкі кеңістікке көбірек жарық әкеледі.

Трансепті

Трансепті ерекше үлкен және жарық, себебі солтүстік және оңтүстік жағындағы үлкен роза тәрізді терезелер мен әр трансепттің трифориумындағы олардың астындағы үлкен терезелердің арқасында. Жоғарыда, фонарь мұнарасының ішкі жағы көрінеді. Солтүстік және оңтүстік қасбеттерінің ішкі қабырғалары тік тас аркалар мен нишалардағы және оңтүстік трансепттің кішкентай квадрилл панельдеріндегі мүсіндерден құралған күрделі өрнектермен безендірілген. Солтүстік-батыс бұрышында 1471 жылдан бері собор кітапханасына баруға арналған баспалдақ бар. Ол 18 ғасырда неоготикалық сатылармен жаңартылды.

Хор

Хор – собордың шығысындағы дін қызметкерлеріне арналған бөлімі, Орта ғасырларда ол негізгі залдан (кемеден) әсем экранмен бөлінген. Ол 13 ғасырдың ортасында негізгі залдан сәл кейінірек салынған, ал стилі негізгі залдағыдан біркелкірек. Хордың басталуын бас алтарьдың ретаблосы және архиепископтің тағы белгілейді. Одан шығысқа қарай дін қызметкерлері отырған орындықтар орналасқан. Хордың биіктігі негізгі залдағыдан өзгеше, ол үш деңгейлі және 13 ғасырдың жоғары готикалық стиліне жақын. Аркаданың тіректері дөңгелек пішіндес, үстіне стильделген жапырақтар мен иілген ою-өрнектермен безендірілген капительдер орнатылған. Аркаданың үстінде трифорий – жабық галерея, ал одан жоғары жартылай шеңбер пішіндес биік терезелер орналасқан. Хордың орталық бөлігі 1956 жылы қайта ашылғанға дейін соғыс кезінде келген зақымдарды жөндеу үшін жаңартылды. Бас алтарь қосылды, оның үстінде Клодион жасаған, алтынмен жалатылған қорғасыннан жасалған 18 ғасырдың рококо стиліндегі Мәсіх мүсіні орнатылды, бұл мүсін бұрын 18 ғасырлық алтарь экранының бөлігі болған. Сондай-ақ, 1766 жылы Каффиери жасаған екі тізе бүгіп отырған періште орнатылды, олар бұрын 1944 жылы қиратылған Сент-Винсент-де-Руэн шіркеуінде болған. Хор 20 ғасырдың суретшісі Реймонд Субестің заманауи экрандарын, жаңа епископтық тағын, сондай-ақ құйма темір мен алтынмен қапталған мыстан жасалған заманауи қасиетті кесте мен мінбер алды.

Хорлық дүкендер

Хорлық дүкендерді 1457 және 1470 жылдар аралығында шебер ағашшы Филиппот Виарт орнатқан. Түпнұсқа орындықтардың көп бөлігі, сондай-ақ Киелі кітаптан көріністерді, мақал-мәтелдерді, аңыздарды және қолөнершілердің жұмысын бейнелейтін мисиркордтар деп аталатын ою-өрнектелген әшекейлер әлі де сақталған. Айынықса, революция кезінде дүкендердің жоғарғы жағы қирады.

Нормандия герцогтарының қабірлері

Нормандияның төрт герцогының қалдықтары хордың екі жағында бейнелері бар қарапайым қабірлерге қойылған. Бұл – викинг және Нормандияның алғашқы герцогы Роллоның қабірі; Роллоның ұлы Уильям Лонгсворд (942 жылы қайтыс болды); Генрих Жас патша (1183 жылы қайтыс болды); және Нормандия герцогы және Англия королі Ричард Арыстанжүректің жүрегі салынған қабір (1199 жылы қайтыс болды); оның денесі Анжудағы Фонтеврод монастырында жерленген. Роллоның түпкі қабірі 1944 жылғы бомбалау кезінде қирады, және оның орнына 19 ғасырда жасалған Генрих Жас патша қабірінің көшірмесі қойылды. Ролло мен оның ұлы Уильям Лонгсвордтың қалдықтары 1063 жылы алғашқы кафедральдан романдық кафедральға, кейін готикалық кафедраль аяқталғаннан кейін оған көшірілді.

Қосалқы шіркеулер

Он сегіз кішкентай шапель соқпақтардың арасында, басты ғимараттың солтүстік және оңтүстік жағында орналасқан. Олар қаладағы бай демеушілер мен гильдиялар сыйлаған өнер туындыларымен, мүсіндермен және боялған шыны терезелермен толтырылған. Кейбір шапельдер өте қарапайым, ал басқалары 17-ші және 18-ші ғасырлардағы суреттермен және мүсіндермен әсемделген. Әйелі Екатерина шапелі Киелі Брис өмірінен суреттер салынған, өте әсем әрленген ламбрисімен ерекшеленеді. 1944 жылы соборды бомбалау нәтижесінде басты ғимараттың оңтүстік жағындағы қалған бес шапель қирады; тек Әйелі Екатерина шапелі толыққанды сақталды.

Апсида Қасиетті Ананың шіркеуі

Собордың шығыс жағында Ұлы Мариямға арналған шіркеу орналасқан. Ол 1302 жылы, Мариямға құлшылық ету христиандық теологияда маңызды рөл атқара бастаған кезде, шебер құрылысшы Жан Дави бастаған салынды және бұрынғы қарапайым шіркеудің орнына келді. 14 ғасыр стиліндегі терезелер қабырғалардың жоғарғы бөлігін толығымен жабады, ал төменгі қабырғалар күрделі ою-өрнек және мүсіндермен әсемделген. Қабырғалардағы алтын жалатылған іздер мен пигменттер шіркеудің бастапқыда жарқын түсті болғанын көрсетеді. Шіркеудің орталық бөлігі – 17 ғасырда жасалған, мүсіндік безендірулермен оралып, Ұлы Мариямның суреті салынған алып құрбандық тақтасы. Шіркеуде готикалық собордың негізгі демеушісі, кардинал Жорж д’Амбуаз бен оның туысы және мұрагері, кардинал Жорж II д’Амбуаздың қабірлері де орналасқан. Олар оңтүстік қабырғаға орналастырылған. Жорж II өзінің әкесінің мүсінін қабірдің шетіне жылжытып, өзінің мүсінін орталыққа қойды. Қабірдің жоғарғы бөлігі, яки балдахин, апостолдардың жұп мүсіндерімен, арасында пайғамбарлар мен Киелі кітаптың патшаларымен әсем безендірілген. Қабірдің үсті бөлігінде мүсінделген шамдар мен кіші классикалық ғибадатханалар орналасқан. Шіркеудегі тағы бір монументалды қабір – Луи мен Пьер де Брезеге арналған, ол 1536 және 1541 жылдар аралығында таза Ренессанс стилінде салынған. 1531 жылы қайтыс болған Луи, Пьердің немересі, Нормандияның Сенешалы және Губернаторы болған. Оның әйелі Диана де Пуатье, Франция королі Генрих II-нің сүйіктісі болды және осы қабірді жасауды тапсырды. Оның негізгі элементтері – жеңіс аркасы, оның астында Луи, толық қаруланған күйде атқа мініп, жеңіспен өтеді. Ол төменде, дерлік жалаңаш денесімен қайтадан көрінеді. Диана оның мәйітінің жанында тізе бүгіп тұр. Бұл қабірді француз Ренессансының көрнекті мүсіншісі Жан Гужон жасаған, ол осы кезеңде Генрих II-нің мүсіншісі ретінде жұмыс істеген.

Боялған шыны

13 ғасырдағы түсті шынылардың көп бөлігі әлі де өз орнында сақталып тұр. Олар Шартр және Бурж соборларының алғашқы терезелерімен бір шамағы уақытқа жатады. Солтүстік нефтің қаптамалық шіркеулерінде ертедегі шыныдан жасалған терезелері бар бес бөлім бар. Алғашқы терезелер қатарластырылған медальондардан құралған. Әр медальон қалың, терең боялған шыныдан жасалған, әсіресе қызыл және көк түстерде, және мозаика сияқты жұқа қорғасын жолақтарымен байланыстырылған.

13 ғасыр терезелері

Кеме соборларының солтүстік жағындағы шағын шіркеулерде сақталған ең көне терезелердің кейбіреулері бар. Осы терезелердің бір бөлігін шеберлердің цехтары қаржыландырып, олардың жұмыс істегенін бейнелеген. Көзге түсетіні, кейбір терезелерге, мысалы, Әулие Жозефтің терезесіне, шыны өнер шеберінің қолы қойылған; Әулиенің алдындағы жолақта: "Клемент, Шартрлық шынышы".

"Беллес Верриер"

"Belles Verrieres" – собордың солтүстік жағындағы және трансепттегі қосымша шатырларда орналасқан, собордың ең көне витраждарының бір бөлігін қамтитын терезелер тобы. Олар 13 ғасырдың басында жасалған шыныдан тұрады, ол 15 ғасырда бастапқы орналасқан оңтүстік шатырлардан жылжытылып, Сент-Жан шатыры, Сент-Север шатыры, Қасиетті Сақшы шатыры және Сент-Пьер мен Сент-Пол шатырына жаңа терезелерге орнатылды. Сент-Жозеф де-ла-неф шатырының 53-ші бөліміндегі терезеде Руан соборын жоспарлап, құрылысын жүргізіп жатқан шеберлердің бейнесі көрсетілген.

14-15 ғасыр терезелері

14 ғасырдағы терезелер бұрынғы терезелерден едәуір өзгеше көріне бастады. Шыны суретшілері күміс тұзы және эмаль бояуларын шыныға пісіріп жағып, суреттерге көбірек мәлімет және шынайылық қоса бастады. Терезелер мозаикаға емес, көбірек суреттерге ұқсады, үш өлшемділік сезімін беру үшін перспектива мен көлеңкелер қолданылды. Он төртінші ғасыр терезелерінде әдетте қасиеттілер мен епископтар сияқты тақырыптар сәулеттік фонмен бейнеленген, собор архитектурасына сәйкес келетін әсем шатырлар мен аркалармен оралып, тәж кигізілген. Олар сондай-ақ, фигураларды шектеуге және оларды бөліп көрсетуге, сонымен қатар соборға көбірек жарық кіргізуге мүмкіндік беретін сұр немесе ақшыл шыныны (гризайль) жиі пайдаланды. 14 ғасырдың ортасынан сақталған мысал – 36-шы бөліктің Пенткост терезесі, жиегі гризайльмен шектелген және періште музыканттармен әшекейленген.

Роза тәрізді терезелер (15 ғ.)

Солтүстік порталдың роза тәрізді терезесі – түпнұсқа пішінде сақталған жалғыз үлкен роза тәрізді терезе. Оны XIV ғасырдың соңында Гийом Нуэль жасаған, ал онда Мәсіхтің евангелистер, епископтар, патшалар және шейіттермен оранылған бейнесі бейнеленген.

Ренессанстық терезелер (16 ғасыр)

16 ғасырдағы терезелер Ренессанс дәуірінің ықпалын толыққанды көрсетеді, олар көбірек реализмге ие және суреттерге жақын ұқсайды. Жақсы мысал – оңтүстік трансепттегі Сент-Жозеф шіркеуінің терезесі. Ол әрекет пен егжей-тегжейлілікке толы болғанымен, 13 ғасырлық терезелердің қалың, тығыз түсті шынылары берген түстің тереңдігі мен байлығынан кейбір нәрсесі кем. 16 ғасырдың тағы бір маңызды туындылары – Сент-Ромен шіркеуінің екі терезесі, трансептке жақын кеменің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Олар Руан суретшісі Арноль де Нимегтің немесе оның шәкірттерінің жұмысына негізделген. Оларда Руан аңыздарында қаланың «Гаргуль» деп аталатын құбыжықтан арылуымен танымал архиепископ Роменнің өмірінен көріністер бейнеленген.

Қазіргі терезелер (20 ғасыр)

Соборда Екінші дүниежүзілік соғыстың бомбалауларынан қираған терезелерді алмастыру мақсатында 1950 жылдары жасалған бірнеше заманауи терезелер бар. Олар түстері мен бейнелерінің шоғырланғандығы жағынан ертерек ортағасырлық және Ренессанс дәуірінің терезелеріне ұқсайды. Мысалының бірін 50-ші бөлімдегі Сент-Леонард капелласында табуға болады. Тағы да көзге түсетін мысалдар – Оңтүстік трансептідегі Жанна д'Арк капелласындағы 22, 24 және 26-шы бөлімдердегі үш Жанна д'Арк терезелері. Олар 1955–1956 жылдары жасалған.

Қоңыраулар

Соборда Аннесидегі Фондери Паккард шеберханасында жасалған жетпіс қоңырау бар. Сен-Ромен мұнарасында алпыс төрт, ал Май мұнарасында алты қоңырау орналасқан. Бірге олар Франциядағы ең ауыр "коль" немесе қоңыраулар жиынтығын құрайды, олардың жалпы салмағы отыз алты тоннаға жетеді.

Үлкен орган

Соборда 1380 жылдардан бері орган болған. 1488 жылы жаңа, үлкен орган салына бастады және ол нефтің басында, батыс фасадының ішкі жағында, роза терезесінің астына орналастырылды. Бұл орган 1683 жылғы дауылда зақымданған, бірақ жөнделіп қайта қолданысқа берілді. Атақты органшылардың ішінде Жан Тителуз (1588–1634) және Жак Бойвин (1674–1706) болды. 1517 жылы хорға кішкентай орган орнатылды, ол хор қоршауының ортасына қойылды, бірақ Ренессанс кезеңінде алынып тасталды. Мерклин мен Шюцзе (1858–60) және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жакко Лавернье жаңа органдар жасады.

Қазынашылық

Кафедральдық қазына бастапқыда сакристияда орналасқан, кейін собордың солтүстік жағындағы Альбан алаңындағы жеке мұнарасына көшірілді. Ол екі рет қарақталды: алғаш рет 1562 жылы протестанттар тарапынан, екінші рет 1791 жылы Франция революциясы кезінде. Бастапқы заттардың көп бөлігі, Сен-Романның шассинен басқа, жоғалып кетті, бірақ 19 ғасырда монастырлардан, шіркеулерден және жеке коллекциялардан жиналған жаңа коллекция құрастырылды. Ерекше заттарға мыналар жатады: Мәсіх пен апостолдардың суреттері бар, алтын жалатылған мыстан жасалған шағын собор – Сен-Романның шасси (13 ғасырдың соңы); Мәриямға арналған, алтын жалатылған қола мен эмальдан жасалған шағын собор – Notre Dame шасси (19 ғасыр); Эвхаристия рәсімінде нан ұстауға арналған кристалдық цилиндрді қамтитын, күрделі шағын мұнара – 15 ғасырға жататын монстранс; және Екі тәжді Остентойр (1777), хостинг үшін ұқсас ыдыс, алтын тәж және жарық сәулелерімен әшекейленген. Қазынада архиепископтардың киген әсем салтанатты киімдері де көрсетілген.

Сырғанақ

Алғашқы романдық собордың 11 ғасырдағы криптасы готикалық собордың хорының астында орналасқан. Оған хордың оңтүстік жағындағы Әйя Жанна д'Арк шіркеуі арқылы кіруге болады. 1931-1934 жылдар аралығында қазба жұмыстары жүргізіліп, 1956 жылы зыяраттаушыларға ашылды. Крипта ескі собордың негізінде салынған және ғибадатханадан, екі қатар бағаналармен тірелген күмбездері бар, үш кішкентай шіркеуі бар иілген деамбулаторийден тұрады. Алғашқы еден ақ тас пен қара мәрмәрдан жасалған өрнекпен төселген. Деамбулаторийде, жоғарыдағы апсида осінің астында құдық орналасқан.

Сән мен әдебиеттегі собор

Собордың ең танымал суреттерін импрессионист суретшісі Клод Моне жасаған, ол ғимараттың суреттер сериясын жасап, күннің әр түрлі уақытында және әр түрлі ауа райы жағдайында бір көріністі бейнеледі. Екі картинасы Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында; біреуі Лос-Анджелестегі Гетти орталығында; біреуі Белградтағы Сербия Ұлттық мұражайында; біреуі Уильямстаундағы Кларк өнер институтында; біреуі Кельн мұражайында; біреуі Руан қаласының көркемсурет мұражайында; ал бесеуі Париждегі Орсе мұражайында сақталады. Бір суреттің шамамен құны 40 миллион доллардан асады. Ғимараттан шабыттанған басқа суретшілердің арасында Джон Раскин болды, ол оны «Архитектураның жеті шамдары» еңбегінде үлгілі сәулеттік құрылыс ретінде таңдады, сондай-ақ собордың фасадын бейнелейтін суреттер сериясын жасаған Рой Лихтенштейн де бар. Лос-Анджелестегі Уотс мұнаралары мен Виктория дәуіріндегі ғимараттардың иллюстрацияларымен танымал Мей Бэбиц 1960 жылдары соборды суреттеді. Бұл туындылар UCLA кітапханасының арнайы коллекциясында сақталған. Әдебиетте Густав Флобер Санкт-Жулианның витраж терезелері мен Саломе барельефінен шабыттанып, олардың негізінде «Үш повесть» атты еңбегіндегі екі повесті жазды. Жорис-Карл Гюйсманс ғимаратты терең зерттеуге негізделген «Кафедраль» романын жазды. Уилла Кэтер «Біздің біреу» романындағы басты кейіпкер Клод Уилердің өміріндегі маңызды эпизодты соборда өткізеді.

Өлшемі

Өлшемі ішкі ұзындығы 136,86 м сыртқы ұзындығы 144 м солтүстік кесімінің биіктігі 28 м оңтүстік кесімінің биіктігі 28 м орталық шпиль шпильдің жалпы биіктігі 151 м шпильдің салмағы 8 000 т хор хор ұзындығы 34,30 м хор биіктігі 28 м хор ені 12,68 м кесілім мұнарасының биіктігі 51 м батыс фасадының ені 61,60 м нефтің ені 24,20 м нефтің ұзындығы 60 м бас дәліздің күмбездерінің биіктігі 28 м екінші дәліздің күмбездерінің биіктігі 14 м орта дәліз ені 11,30 м Beurre мұнарасының биіктігі 75 м Saint Romain мұнарасының биіктігі 82 м трансепт ені 24,60 м трансепттің сыртқы ұзындығы 57 м трансепттің ішкі ұзындығы 53,65 м