Кіріспе

АҚШ-тың Дүниежүзілік Социалистік партиясы (WSPUS) – 1916 жылы Мичиган штатындағы Детройт қаласында АҚШ Социалистік партиясы ретінде құрылған, ал 1920 жылдары Социалистік білім беру қоғамы болып жұмыс істеген, кейіннен Жұмысшылардың Социалистік партиясы деп аталған социалистік саяси ұйым. Бұл ұйым 1990 жылдары қайта құрылып, бүгінде Дүниежүзілік социалистік қозғалыстың американдық серіктес партиясы ретінде табылады.

Саяси философия

WSPUS өзі құрылғаннан бері американдық социалистік партиялар тарихында ерекше болып келгенін, себебі ол Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Антони Паннекук және Уильям Моррис сияқты 19 ғасырдың теоретиктері алғаш ұсынған социализмнің бастапқы идеясын сақтап келеді. Осы дәстүрде социализм – капитализмнен кейінгі өндіріс режимі ретінде қарастырылады, онда капиталды жинақтау өндірістің басты қозғаушы күші болмайды және өндіріс тікелей қолдануға арналған тауарлар мен қызметтерді жасау мақсатымен жүзеге асырылады.

Экономика

WSPUS социализмді өндіріс құралдарының ортақ меншігіне, пайдалану үшін өндіріске және бюрократиялық иерархия мен компанияларға қарсы кооперативтік және демократиялық қарым-қатынастарды қамтитын ақшасыз қоғам ретінде анықтайды. Сонымен қатар, WSPUS азаматсыздықты, тапсыздықты және жалақылы еңбекті жоюды социалистік қоғамның құрамдас бөліктері ретінде қарастырады. Бұл сипаттамалар көбінесе толық дамыған коммунистік қоғамды сипаттау үшін қолданылады, бірақ Маркс пен Энгельс екеуі де «социализм» және «коммунизм» сөздерін бір-бірімен алмастырып қолданған. WSPUS өзін «социалистік» деп атаған басқа партияларды капитализм шеңберіндегі істерді (мысалы, капитализмдегі еңбек мүдделерін) қолдағаны үшін айыптайды, олар мұны бір монетаның екі жағы деп санайды. WSPUS оларды реформашыл деп сынап, социализмді құрудың ұзақ мерзімді мақсатын тастап, әлеуметтік мемлекетпен жұмсақталған капиталистік өндіріс тәсілін сақтауға ұмтылғанын айтады. Дүниежүзілік социалистік қозғалыс «демократиялық социалистерді» және кәсіби одақтарды да сынға алады, олар социализмді капитализмді алмастыратын жүйе ретінде анықтаудың орнына, капитализмдегі саяси күрес ретінде анықтауға келгендері үшін. Мысалы, олар АҚШ Социалистік партиясын толық жұмыспен қамту сияқты саясатты жақтағаны үшін сынап, капитализмнің құрылымдық мәселелерін шешудің орнына, жалақылы еңбектің қажеттігін сұрауға баса назар аударады. WSPUS сондай-ақ ұлттандыру, мемлекеттік меншік және тіпті өнеркәсіптің орталықсыздандырылған мемлекеттік меншігі социализм емес деп санайды, себебі мұндай ұйымдарда капитал, ақша қатынастары, қанау, жалақылы еңбек және бюрократиялық иерархия әлі де бар. Көп жағдайда мемлекеттік басқарушы ұйымдардың мақсаты пайда табу болып табылады. WSPUS барлық жалақылы еңбекті жоюды жақтайды, олар мұны құлдықтың қазіргі заманғы түрі деп есептейді, сондай-ақ оны ерікті еңбек пен еркін қауымдастық қоғамымен алмастыруды ұсынады, ол еркін және ашық қолжетімділік арналары арқылы бөлінетін байлықты өндіреді.

Саясат

Анархистерден өзгеше, WSPUS саяси революцияны жақтады, себебі мемлекет капиталистік таптың "атқару комитеті" болғандықтан, жұмысшы табы оны басып алып, капиталистердің жұмысшы табының еркіне қарсы пайдалануына жол бермеуі керек деп санайды. Сонымен қатар, көптеген анархистік әрекеттердің реформаторлық сипатын сынға алады. WSPUS революцияны көшбасшысыз ұйымдастырылған, өз еркімен келген көпшілік жүзеге асыруы тиіс деп тұжырымдайды, мемлекетті көпшіліктің қалауын орындау үшін ғана сайланған делегаттар арқылы басып алып, оны бүкіл ел және тіпті бүкіл планета бойынша өндіріс құралдарына демократиялық бақылаумен бірден алмастыру қажет. Ол құрылғаннан бері өткен барлық соғыстарға қарсы тұрды, себебі олар әрқашан иеленуші таптың экономикалық мүдделерін, емес жұмысшы табының мүдделерін көрсетеді. Көптеген солшылдардан айырмашылығы, ол соғыстарда тарап тартпайды. Мысалы, ол Вьетнамның АҚШ-қа қарсы жеңісін талап еткен жоқ. Ол дәстүрлі радикалды оппозицияны (әдетте республикашыл) қазіргі президенттерге (мысалы, Никсонға, Рейганға немесе Бушқа қарсы) қарсы шығуға қарсы тұрды, себебі жұмысшы табының жауы – өндіріс құралдарына меншік құқығына негізделген бүкіл қанаушылық әлеуметтік жүйе, ал осы жүйені тиімді басқару үшін сайланған президенттер емес. Мұндай оппозиция "жақсы президенттер" туралы иллюзияны тудырады, емес оның орнына бүкіл экономикалық жүйеге қарсы түсінікті және қарсылықты күшейтеді, онда азғын топ көпшіліктің еңбегінен пайда табады.

Құрылу

Америка Құрама Штаттарының Социалистік партиясы (SPUS) – Ұлыбританияның Социалистік партиясы (SPGB) және бастапқы (WSM емес) Канаданың Социалистік партиясы (SPC) ойларын қолдаушыларынан шабыттанды. Ол 1916 жылдың 7 шілдесінде Америка Социалистік партиясының (SPA) Детройт жергілікті бөлімінің 42 мүшесі партиядан шығып, құрған болатын. Жаңа ұйымды құруға түрткі болған нәрсе – Канададағы «мүмкін емесшіл» қозғалыстың қарқынды өсуі, ал SPA-дағы реформашылдыққа қарай бет бұру оларды қатты наразылыққа толтырды. SPUS-тің көптеген негіздеуші мүшелері Мичиган штатындағы автоөнеркәсіпте жұмыс істеді. Топтың алғашқы басшысы – Англиядан келген Адольф Кохн болды, кейіннен бір қарсыласы оны «ыңғайлы мінезді, көк көзді, керемет есте сақтау қабілетіне ие» және «марксистік білімдерде мәтіндік жағынан дарынды» деп еске алды. Джон О’Лондон псевдонімімен жазған Кохн, Еуропадағы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы пікірдегі адамдарды біріктіруге тырысты, олардың пікірінше, жақсартуға бағытталған реформалар капиталистік жүйені нығайтуға ғана қызмет етеді. SPUS сол кездегі солшыл социалистік ағымдарға қатысты, әсіресе 1919 жылы SPA-дан қуылған Мичиган социалистері Америка Коммунистік партиясын (CPA) құруға көмектесіп, кейін Американың Пролетар партиясын құрды. Нью-Йорк, Кливленд, Портленд және Сан-Франциско қалаларында ұйымдар құрылды. Пролетарлық топ пен SPUS Кеңес Одағына қолдау көрсету мәселесінде келіспеушілікке ұшырап, бөлініп кетті. SPUS большевиктердің Бірінші дүниежүзілік соғыстан шығуын қолдады, бірақ жаңа кеңестік үкіметтің мемлекеттік капитализм болады деп санайтындықтан, оны қолдау қажет емес деп есептеді. Шотланд эмигранты Джон Керахер басқарған Пролетар партиясы Кеңес Одағын жұмысшы мемлекеті деп қарастырып, оны қорғау қажет деп санады. SPUS-қа Канаданың бастапқы (WSM емес) Социалистік партиясының апталық газеті – Western Clarion беттерінде тұрақты орын берілді, бұл басылым американдық солшыл социалистік айналымдарда кең таралды.

Даму

1920 жылдың қаңтарында Палмер рейдтері күшейіп, SPA сауда белгісіне қатысты сот процесінің қаупі туғаннан кейін, SPUS 1920 жылдардың басында Социалистік білім беру қоғамы (SES) ретінде қайта құрылды. SES кезеңінде Бостон, Детройт және Нью-Йорк қалаларында үш ұйымдық бөлімше болды. Нью-Йорк қаласындағы бөлімше ең белсенді болды және шараларға көбінесе Луи Будин қонақ лекторы ретінде қатысты. WSP-нің өркендеу кезеңі 1930 және 1940 жылдарға келді, сол кезде шамамен 150 мүшесі болды. Осы кезеңде WSP мүшелері жұмысшылар қозғалысында, әсіресе бірнеше WSP мүшелері құрған United Auto Workers кәсіподағында өте белсенді болды. WSP мүшелері Халықаралық әйелдер киім жұмысшылары одағында және Жаңа Англиядағы Халықаралық типографиялық одақта да белсенділік танытты. 1933 жылдың қазан айынан бастап Канаданың Социалистік партиясы Виннипегтен «Батыс социалисі» журналын жариялап келді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, «Батыс социалисі» Канадада соғысқа қарсы журнал ретінде жариялана алмады. 1939 жылдың қазанында, VI томның 55-ші санынан бастап, журнал Бостонда жарияланып, СКП және WSPUS-тің ресми органына айналды. Соңғы саны Vol. XL, 319-шы толық нөмірі, 1979–1980 жылдарда жарық көрді. 1947 жылы партияның атауы тағы өзгертілді, осы жолы қазіргі АҚШ-тың Дүниежүзілік Социалистік партиясы деп аталды. Билл Притчард – бұрынғы СКП мүшесі, докер, One Big Union (Канада) құрылтайшы мүшесі, Виннипег жалпы ереуіл ісінде айыпталушы, Британдық Колумбияның Бернаби қаласының мэрі. Исак Раб 60 жыл бойы Типографтар одағында, сондай-ақ Детройт және Бостонның социалистік саясатында белсенді болды.