Кіріспе
Оңтүстік Арабиядағы бұрынғы британдық протекторат, Йеменнің ішкі аймағындағы протекторат. Аден протектораты (محمية عدن) – Оңтүстік Арабиядағы британдық протекторат. Протекторат Аден портының және Хадрамаут аймағының ішкі аймағында 1839 жылғы қаңтарда Британдық Үндістанның Бомбей президенті Аденді жаулап алғаннан кейін құрылып, 1960 жылдарға дейін сақталды. 1940 жылы әкімшілік мақсаттармен Батыс протектораты мен Шығыс протектораты болып екіге бөлінді. Бұл аумақ қазір Йемен Республикасының құрамына кіреді. Аден протекторатының билеушілері, басқа британдық протектораттар мен қорғалған мемлекеттер сияқты, егемендігін сақтап қалды: олардың тулары үкіметтік ғимараттарында маңызды орын алды, үкіметтік істер олардың өзі немесе олардың атынан жүргізілді, ал олардың мемлекеттері халықаралық құқық бойынша ерекше «халықаралық бейнеге» ие болды, бұл тікелей Британ империясының билігінде болған Аден колониясы сияқты емес, онда британ монархы – егеменді билеуші еді.
the protectorate in the Yemeni hinterland
The Aden Protectorate (محمية عدن ) was a British protectorate in southern Arabia. The protectorate evolved in the hinterland of the port of Aden and in the Hadhramaut after the conquest of Aden by the Bombay Presidency of British India in January 1839, and which continued until the 1960s. In 1940, it was divided for administrative purposes into the Western Protectorate and the Eastern Protectorate. The territory now forms part of the Republic of Yemen. The rulers of the Aden Protectorate, as generally with the other British protectorates and protected states, retained sovereignty: their flags still flew over their government buildings, government was still performed by them or in their names, and their states maintained a distinct 'international personality' in terms of international law, in contrast to states possessed directly by the British Empire, such as Colony of Aden, where the British monarch was the sovereign.
Қорғаудың ресми шарттары
1886 жылы Кишн және Сокотраның Махра сұлтандығымен жасалған қорғаныс туралы ресми шарттан бастап, британдықтар 30-дан астам қорғаныс шарттарын қамтитын, қорғаныс шараларын ресімдеуді баяулатып бастады, соңғысы 1954 жылы қол қойылды. Бұл шарттар, сондай-ақ бірқатар ұсақ келісімдер Аденнен шығысқа қарай Хадрамаутқа дейінгі аумақты қамтитын Аден протекторатын құрды және отарлық астана Аденнің және оның портының жанындағы жерлерді қоспағанда, болашақ Оңтүстік Йеменнің барлық аумағын қамтыды. Аден және оның порты толық британдық билікке бағынған жалғыз аймақ болды, ал кейбір жағалау аралдарымен бірге 1839–1932 жылдары Аден елді мекені, 1932–1937 жылдары Аден провинциясы, 1937–1963 жылдары Аден колониясы және, ақырында, 1963–1967 жылдары Аден мемлекеті деп аталды. Британдық қорғаудың орнына, протекторат құрамына кіретін аумақтардың билеушілері басқа шет елдермен шарт жасаспауға және оларға аумақтарын өткізбеуге келісті. 1917 жылы Аден протекторатының басқаруы Еуропадан Үндістанға дейінгі стратегиялық маңызды теңіз жолындағы түрлі княздық мемлекеттердегі Британдық Шығыс Үндістан компаниясының мүдделерін мұра еткен Үндістан үкіметінен Британдық Сыртқы істер министрлігіне берілді. Әкімшілік мақсаттарда протекторат Шығыс Аден протектораты (1937 жылдан 1967 жылға дейін Куайтидегі Мукаллада орналасқан өзінің саяси өкілі, британдық кеңесшісімен) және Батыс Аден протектораты (1937 жылдың 1 сәуірінен 1967 жылға дейін Лахедте орналасқан өзінің саяси өкілімен) болып бөлінді. 1928 жылы британдықтар Корольдік әуе күштері басқаратын Аден командалығын құрды, оның мақсаты протектораттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болды. 1936 жылы ол Британдық әскерлері Аден деп аталды, кейін Араб түбегіндегі Британдық әскерлері және содан кейін Таяу Шығыс командалығы (Аден) деп өзгертілді.
Саясат
Саяси бірлестіктер арасындағы шекаралар, тіпті олардың саны да уақыт өте өзгере түсті. Махра сұлтандығы сияқты кейбіреулерінде мүлдем жұмыс істейтін басқару жүйесі болған жоқ. Аден колониясы және Перим, Камаран және Хурия Мурия аралдық аймақтары оның басқаруында болғанымен, протекторатқа қосылмады.
Қазіргі жағдайға қарсы іс-қимыл
Британдық бақылауға солтүстікке қарай Йеменнің Мутавакилиттік патшалығының патшасы Ахмад бин Яхья да қарсы шықты, ол Оңтүстік Арабиядағы британдық үстемдікті мойындамады және Біріккен Үлкен Йеменді құруға ниеттенді. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Йемен даулы «Вайолет сызығы» бойындағы бірқатар шекара қақтығыстарына қатысты, бұл 1914 жылғы ағылшын-османдық демаркациялық сызық еді, ол Йеменді Аден протекторатынан бөлуге арналған. 1950 жылы Батыс протекторатының кеңесшісі Кеннеди Треваскис протекторат мемлекеттерінің екі бөлігіне сәйкес келетін екі федерация құру жоспарын жасады. Бұл жоспарға көп үлкен жетістіктер болмаса да, Ахмад бин Яхья оны қауқыпты әрекет деп санады. Патша ретіндегі қызметінен басқа, ол шиа исламының зайди тармағының имамы да болды. Ол, сүннит шейхилердің қорғауындағы сәтті федерация Йеменнің жағалау аймақтарында тұратын наразы шейхилерді ынталандырады деп қорқыды. Бұл қауіпке қарсы тұру үшін Ахмад британдық бақылауды азайтуға Йеменнің күш-жігерін күшейтті және 1950 жылдардың ортасында Йемен протекторат мемлекеттеріне қарсы наразы тайпалардың көтерілістеріне көмектесті. Йеменнің ықпалы бастапқыда протекторатта шектеулі болды, бірақ Йемен мен Мысырдың танымал араб ұлтшыл президенті Гамал Абдель Насер арасындағы қарым-қатынастың жақсаруы және Біріккен Араб Республикасының құрылуы оның тартымдылығын арттырды.
Федерация және протектораттың аяқталуы
Аден Ұлыбритания үшін Ұлыбритания Үндістанымен байланыс құралы ретінде қызығушылық тудырды, содан кейін 1945 жылдан бастап Ұлыбританияның көптеген колонияларын жоғалтуы және 1956 жылғы апатты Суэц дағдарысынан кейін Таяу Шығыстың маңызды мұнайына қол жеткізуге мүмкіндік беретін құнды порты ретінде маңызды болды. Бұл сонымен қатар Таяу Шығыс командованиесінің жаңа орны ретінде де таңдалды. Ұлттық қозғалыс Аден протекторатының билеушілерін федерация құруға күш салуға итермеледі, және 1959 жылдың 11 ақпанында олардың алтауы Оңтүстік Араб Әмірліктері Федерациясын құру туралы келісімге қол қойды. Келесі үш жылдың ішінде оларға тағы тоғыз мемлекет қосылды, ал 1963 жылдың 18 қаңтарында Аден колониясы федерациямен біріктіріліп, Оңтүстік Арабия Федерациясы құрылды. Сонымен қатар, федерацияға қосылмаған (көбінесе шығыс) мемлекеттер Оңтүстік Арабия протекторатына айналды, осылайша Аден протекторатының болуы аяқталды.
Адендегі төтенше жағдай
1963 жылдың 10 желтоқсанында бұрынғы протекторат пен жаңадан құрылған Аден мемлекетінде төтенше жағдай жарияланды. Төтенше жағдайдың басты себебі – Араб түбегіне тараған араб ұлтшылдығы болды, оған әсіресе Мысыр президенті Гамель Абдель Насердің социалистік және панарабистік идеялары ықпал етті. 1956 жылы Насер Суэц каналын ұлттандырғаннан кейін Мысырға басып кірген британдық, француз және израильдік әскерлер АҚШ пен КСРО араласуынан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Насер панарабистік идеяларын араб әлемінде кеңінен таратуға толыққанды қол жеткізе алмады, оның 1958 жылы Мысыр мен Сирияны Біріккен Араб Республикасы ретінде біріктіру әрекеті үш жылдан кейін сәтсіз аяқталды. 1963 жылы Адендегі отаршылдыққа қарсы көтеріліс оның идеяларын іске асыруға тағы бір мүмкіндік берді, бірақ Адендегі арабтардың көтерілісіне Йемен партизандық топтары Насердің панарабистік ойларынан шабыттанған бола ма, әлде өздігінен әрекет еткені әлі де белгісіз. 1963 және одан кейінгі жылдары әртүрлі саяси мақсаттары бар антибритандық партизандық топтар екі ірі, қарсыласатын ұйымға біріге бастады: ең алдымен Мысыр қолдаған Ұлттық азаттық фронты (ҰАФ), содан кейін Басылып алынған Оңтүстік Йеменді азат ету фронты (БАЙФ), олар бір-біріне де, британдықтарға да шабуыл жасады. 1965 жылы RAF базасы (RAF Khormaksar) тоғыз эскадрильямен жұмыс істеді. Олардың ішінде тікұшақтармен және бірнеше Hawker Hunter шабуылдық ұшақтарымен жабдықталған көлік бөлімшелері болды. Армияның шақыруымен олар "60 фунт" салмақты жоғары жарылғыш оқ-дәрілер мен 30 мм Аден зеңбірегін қолдана отырып, нысандарға шабуылдар жасады. Кратер шайқасы лейтенант-полковник Колин Кэмпбелл Митчеллды ("Жаңғыртқыш Митч") танымал етті. 1967 жылдың 20 маусымында Оңтүстік Арабия Федерациясы армиясында бүлік шықты, ол полицияға тарады. Британдықтар тәртіпті қалпына келтірді, бұл негізінен 1-ші батальон Аргилл және Сатерленд Хайлендерлерінің, лейтенант-полковник Митчелл басшылығымен жасаған күш-жігерінің арқасында мүмкін болды. Дегенмен, британдық күштерге қарсы, әсіресе ҰАФ тарапынан қатыгез партизандық шабуылдар көп ұзамай қайта басталды. Британдықтар 1967 жылдың қараша айының соңында Аденді, британ премьер-министрі Гарольд Уилсон жоспарлаған мерзімнен бұрын және келесі басқару туралы келісімге қол жеткізбей тастап кетті. Содан кейін ҰАФ билікті басып алды.