Кіріспе

Эфиопияның солтүстігіндегі таулы аймақ

Эфиопияның биік жазықтары (кейде Абиссиния биік жазықтары деп те аталады) – Солтүстік-Шығыс Африкадағы Эфиопиядағы тік жарлы таулардың кең аумағы. Бұл құрлықтағы осындай биіктіктегі ең үлкен үздіксіз аймақ болып табылады, оның беті аз бөлігі ғана төмендеп, ал ең биік шыңдарыға дейін жетеді. Биіктігі мен кең аумағының арқасында бұл аймақ кейде "Солтүстік-Шығыс Африканың шатыры" деп аталады. Бұл аймақтағы осындай биік орналасқан жер бедеріне ие жалғыз ел – Эфиопия. Бұл биік жазықтың дененің басынан аяғына дейін Шығыс Африка көлдері арқылы Сириядан Мозамбикке дейін созылатын Ұлы Шығыс Африка жарылысы жүйесі екіге бөліп өтеді. Эфиопияның биік жазықтарының көп бөлігі Эфиопияның орталық және солтүстік бөліктерінде орналасқан, ал оның ең солтүстік бөлігі Эритреяға дейін созылады.

Тарих

Эфиопияның оңтүстік бөлігінде Каффа патшалығы орналасқан, бұл ортағасырлық және жаңа заман мемлекеті, одан кофе өсімдігі Арабия түбегіне экспортталған. Бұрынғы патшалықтың жері таулы және орманды аймақтармен жабылған. Жер өте құнарлы, жылына үш рет егін алуға болады. "Кофе" атауы "قهوة" сөзінен шыққан және Каффаға дейін жетеді.

Физикалық география

Биік жерлер Эфиопияның негізгі жарақатымен солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөлінеді, онда көптеген тұзды көлдер орналасқан. Солтүстік-батыс бөлігі Абиссиния массиві деп аталады, оның құрамына Семен таулары кіреді, оның бір бөлігі Семен таулары ұлттық паркі деп жарияланды. Оның ең биік нүктесі Рас Дашен (4550 м) – Эфиопиядағы ең жоғары шың. Көк Нілдің бастауы – Тана көлі де Эфиопияның солтүстік-батыс бөлігінде жатыр. Оңтүстік-шығыс бөлігі Харар массиві деп белгілі. Жердің мантиясынан шыққан магма Арабия-Нубия қалқанының ежелгі тау жыныстарының кең күмбезін қалыптастырды. Ұлы Рифті аңғарының ашылуы Эфиопияның биік жерлерін үш бөлікке бөлді; Арабия түбегінің оңтүстік таулары геологиялық тұрғыдан ежелгі Эфиопияның биік жерлерінің бір бөлігі болып табылады, олар Қызыл теңіз бен Аден шығанағын жасаған жарылыстармен бөлінген, бұл Африканы Арабиядан айырды. Шамамен 30 миллион жыл бұрын, үлкен лава ағындарымен толықтырылған базальтты плато қалыптаса бастады, қабат үстіне қабат құйылған базальт лавасының көп қабаттары жиналды. Ағындардың көпшілігі толеиттік болды, тек жұқа алкалилік базальт қабаты және риолит сияқты аз мөлшерде фелсикалық (көп кремнийлі) жанартаулық жыныстар болды. Базальтты белсенділіктің аяқталу кезеңдерінде ірі жарылыс кальдералары пайда болды. Эфиопияның биік жерлері ақырында Африка континенттік қабығының бөлінуі нәтижесінде Ұлы Рифті аңғарымен екіге бөлінді. Бұл жарылыс шамамен 30-31 миллион жыл бұрын ірі сілтілі базальтты қалқанды жанартаулардың пайда болуына әкелді. Солтүстік Эфиопияның биік жерлерінде төрт анық көрінетін тегістеу беттері бар, ең көнесі кемінде ордовик кезеңінде қалыптасқан. Африканың көп бөлігінде айтылғаннан өзгеше, Солтүстік Эфиопиядағы тегістеу беттері педипланалар немесе эчпланалар сияқты көрінбейді. Бұл мол жаңбырлар жазда Нілдің тасуына себеп болады, бұл құбылыс ежелгі гректерді таң қалдырды, себебі жаз – олар білген Жерорта теңізі климатының ең құрғақ мезгілі.

Фауна

Бұл беткейлерде көптеген эндемик жануарлар тіршілік етеді, оның ішінде қауіпті жағдайдағы валия ибексі (Capra walie) және қалың жүнінің арқасында таудың салқын климатында өмір сүре алатын гелада бабуины бар. Бұл екі түр тек аңғардың солтүстік жағында ғана кездеседі, ал тағы бір сирек эндемик – тау ньяласы (Tragelaphus buxtoni) оңтүстік жағымен шектелген және қазір төменгі беткейлерде шаруашылық жүргізілуіне байланысты, өзінің бастапқы мекенінен жоғарырақ биіктікте тіршілік етеді. Мұнда кең таралған сүтқоректілерге мантиялы гуereza (Colobus guereza) кіреді, оның да мекені жоғалып бара жатқандықтан қауіп төндіреді, сондай-ақ биік таулы аймақтардың көптеген басқа сүтқоректілері, мысалы, зәйтүн бабуины (Papio anubis), египет қасқыры (Canis aureus), барс (Panthera pardus), арыстан (Panthera leo), дақты гиена (Crocuta crocuta), каракал (Caracal caracal), сервал (Leptailurus serval), жалпы дукер (Sylvicapra grimmia) және алып орман шошқасы (Hylochoerus meinertzhageni) де бар. Құстардың арасында Руэппеллдің сүрегі, Анкобер серені (Serinus ankoberensis), ақ қанатты флюфтейл (Sarothrura ayresi) және көк қанатты қаз табылады. Егістік жерлерде көптеген көбелектер, әсіресе Papilio, Charaxinae, Pieridae және Lycaenidae түрлері мекендейді. Бірнеше эндемик жануар түрлері бар, олардың бірі – эфиопиялық қасқыр (Canis simensis) – өте қауіпті жағдайда. Басқа эндемиктерге Бале тауларындағы Санетти платосында кең таралған үлкен баслы түлкі (Tachyoryctes macrocephalus) жатады. Тау ньяласы биік бау-бақшаларға дейін жетеді, бірақ төменгі биіктіктерде көбірек кездеседі. Қыстауға келген құстардың арасында жабайы үйрек (Anas penelope), қақпан (Anas clypeata), қызыл аяқ (Philomachus pugnax) және көк шұбар (Tringa nebularia) бар. Бұл аймақтағы басқа жануарлар дүниесіне африкалық тышқан, бүркіт, египет қасқыры, гелада, хатшы құсы, нубиялық ибекс және марабу торғай, сондай-ақ эфиопиялық эндемик түрлері, мысалы, харенна тышқаны (Crocidura harenna), тар аяқты орман тышқаны (Grammomys minnae) және Менелик бұқасы (Tragelaphus scriptus meneliki) – ұзын, қара жүні бар түр жатады.