Кіріспе
Индонезия халқының абстрактілік пайымдауы – Индонезия философиясы, қазіргі Индонезия деп аталатын аймақты мекендейтін адамдар ұстанған абстрактілік пайымдау дәстүрінің жалпы атауы. Индонезия философиясы Индонезияда кездесетін тірі тілдерде (шамамен 587 тіл) және оның ұлттық тілі – индонезия тілінде, шығыс және батыс көзқарастарымен, жергілікті философиялық тақырыптардың ықпалымен ойлаудың көптеген түрлі мектептерін қамтиды. Индонезия философиясы термині М. Насроеннің Индонезия мәдениетінде кездесетін философиялық элементтерді іздеген кітабының атауынан пайда болды. Содан бері бұл термин танымал болды және көптеген кейінгі жазушыларға, мысалы, Суното, Пармоно және Якоб Сумарджоға әсер етті. 1967 жылы тамызда Суното Йогьякартадағы Гаджа Мада университетінде тұңғыш философия кафедрасын құрды. Суното, Пармона және Сумарджоның әрқайсысы индонезиялық философия сөзін әртүрлі түсіндірді. М. Насроэн бұл сөзді нақты анықтамай, индонезиялық философия батыс немесе шығыс философиясы емес деп дәлелдеді. Ол Индонезияның негізгі ұғымдары мен практикаларын атап өтті, мысалы, мупакат, пантун пантун, Панкасила, хукум адат, готонг ройонг және кекелургаан (Nasroen 1967:14, 24, 25, 33 және 38). Суното (1987: ii) индонезиялық философияның мәдени түсінігін де қабылдады, оны «өз ұлтымыздың мәдени байлығы өз мәдениетімізде» деп атады. Пармоно оны «адат» пен этностық мәдениетке байланысты ойлар немесе ой елегінен өткізу» деп анықтаған (Пармоно 1985: iii). Сумарджо «индонезиялықтардың философиясы ешқашан ойлап табылмаған. Олардың философиялық ұғымдарын олардың іс-әрекеттерінен іздеп табу керек». Ол былай деп қосты: «Индонезия философиясы олардың күнделікті өмірдегі мінез-құлқы мен іс-әрекеттерінің нақты нәтижесіне негізделген. Индонезия халқының философиясы олардың пепатах петихи, адат үйлері, адат рәсімдері мен ырымдары, ескі аңыздары, киім әшекейлері, билері, ойнаған музыкасы, қарулары, әлеуметтік жүйесі және т.б.» (Sumardjo 2003: 113). Жоғарыда жазылған жазушылар индонезиялық философияны мәдениеттің бір бөлігі ретінде түсінеді және философия мен мәдени зерттеулер немесе антропология арасында қарама-қайшылық жасамайды. Индонезия тілінде бастапқыда философия сөзінің теологиядан, өнерден және ғылымнан бөлек бірлігі болған жоқ. Оның орнына, Сутан Такдир Алисжахбана айтқандай, индонезиялықтардың жалпылама сөзі бар budaya немесе kebudayaan, ол қоғам өмірінің көріністерінің жиынтығын сипаттайды. Философия, ғылым, теология, дін, өнер және техника бір уақытта мәдениет сөзінің мағынасына кіретін қоғам өмірінің көріністері болып табылады. Индонезиялықтар әдетте өз философтарына қатысты budayawan сөзін қолданады (Алиджабанна 1977:6 7). Осыған сәйкес, олардың пікірінше, индонезиялық философияның аясы тек индонезиялық мәдени байлықтың түпнұсқалық ұғымдарын қамтиды. Ферри Хидаят мұны «қаламның кедейлігі» деп түсіндіреді. Егер Индонезия философиясы тек сол этникалық философияларды ғана қамтыса, онда ол өте шектеулі болар еді. Басқа ғалымдар сияқты, Хидаят индонезиялық философияның ауқымын кеңейтеді, сондықтан шетелдік философиялық дәстүрлердің ықпалымен бейімделген және «түпнұсқаланған» философияны қамтиды. Бұл мақалада соңғы анықтама қолданылды.
Indonesian philosophy is a generic designation for the tradition of abstract speculation held by the people who inhabit the region now known as Indonesia. Indonesian philosophy is expressed in the living languages found in Indonesia (approximately 587 languages) and its national language Indonesian, comprising many diverse schools of thought with influences from Eastern and Western origins, and indigenous philosophical themes. The term Indonesian philosophy originates from the title of a book written by M. Nasroen, in which he traced philosophical elements found in Indonesian culture. Since then, the term has been popular and inspired many later writers like Sunoto, Parmono, and Jakob Sumardjo. Sunoto established the nation's first philosophy department at Gadjah Mada University in Yogyakarta in August, 1967. Sunoto, Parmona, and Sumardjo each defined the word Indonesian philosophy differently. Without clearly defining the word, M. Nasroen argued that Indonesian philosophy was neither Western nor Eastern. He pointed to core Indonesian concepts and practices such as mupakat, pantun pantun, Pancasila, hukum adat, gotong royong, and kekeluargaan (Nasroen 1967:14, 24, 25, 33, and 38). Sunoto (1987:ii) also embraced a culturalist notion of Indonesian philosophy, calling it "the cultural richness of our own nation contained in our own culture." Similarly, Parmono defined it as "thought or reflections which are bound in" adat "as well as ethnic culture" (Parmono 1985:iii). Sumardjo wrote that the "philosophy of Indonesian people has never been conceived of. Their philosophical conceptions must be sought after and found out of what they have done. " He added, "Indonesian philosophy lies in their daily life behavior and factual result of their activities. The philosophy of Indonesian people lies within their pepatah petitih, adat houses, adat ceremonies and rites, old myths, in their dress ornaments, their dances, the music they play, in their weapons, their social system, and so on" (Sumardjo 2003:113). The writers above understand Indonesian philosophy as a part of culture and do not make a contrast between philosophy and cultural studies or anthropology. The Indonesian language initially had no word for philosophy as an entity separated from theology, art, and science. Instead, as argued by Sutan Takdir Alisjahbana, Indonesians have a generic word budaya or kebudayaan, which describes the totality of the manifestations of the life of a society. Philosophy, science, theology, religion, art and technology are at once manifestations of a society's life, which are included in the meaning of the word budaya. Indonesians usually use the word budayawan for their philosophers (Alisjahbana 1977:6 7). Accordingly, to them, the scope of Indonesian philosophy only comprised those original notions of Indonesian cultural richness. This is understood by Ferry Hidayat, as "the poverty of the scope." If Indonesian philosophy only comprised those original ethnic philosophies, it would be very limited. Like other scholars, Hidayat widens the scope of Indonesian philosophy so as to include the adapted and "indigenized" philosophy as influenced by foreign philosophical traditions. This article employs the latter definition.
Философиялық бағыттар
Индонезияда жеті ойлау мектебі қалыптасуда. Мектептердің жіктелуі, ең алдымен, нақты мектептегі түпнұсқалыққа (мысалы, "этностық мектеп") негізделсе, екіншіден, белгілі бір мектептің индонезиялық философияға сіңіріп, бейімдеген әлемдік философиялардың ықпалына (мысалы, "қытай мектебі", "үнді мектебі", "ислам мектебі", "христиан мектебі" және "батыс мектебі") негізделсе, соңғысы тарихи хронологияға (мысалы, "Соехартодан кейінгі мектеп") негізделген. Индонезиялық ойлау мектептері мен олардың негізгі философтарының сипаттамасы төменде келтірілген.
Адаттық
Бұл ойлау мектебі үшін адаттың рөлі өте маңызды. Адат – этникалық философтардың негізгі шабыт көзі, себебі ол белгілі бір этникалық топқа тиесілі интеллектуалдық мұра. Адат этникалық топтың ата-бабаларынан кейінгі ұрпақтарына мирас болып келеді. Индонезиялықтар адатты адам жаратылысы емес, қоғамды басқаратын рухтар мен табиғаттан тыс күштер деп санайды. Бұл адат қазіргі ағылшын тіліндегі дәстүр, әдет-ғұрып немесе конвенциядан мүлдем өзгеше. Оның мағынасы ғана кең емес, керісінше, әлдеқайда терең. Ол ағылшындардың бүгін заң деп атайтын барлық нәрсені қамтиды; және ол жеке адамдар мен қоғамның қажеттіліктерін және іс-әрекеттерін анықтауда заңнан да асып түседі. Ол неке, туу және қайтыс болу рәсімдерін, күріш себу уақытын және әдісін, үй салу, жаңбыр тілеу және тағы да көптеген нәрселерді белгілейді. Экономика, саясат, философия және өнер – барлығы оның құрамына кіреді. Шындығында, бір тұрғыдан алғанда, адат – адам жаратылысы емес болғандықтан, қоғамның дінінің әлеуметтік көрінісі, ал оны іске асыру кезінде адамдар әлі де қоғамды басқаратын рухтар мен табиғаттан тыс күштердің бақылауында болады. Қоғамның бүкіл өмірін реттейтін адат рухтар мен табиғаттан тыс күштердің ықпалында болғандықтан, оның өмірі сөзсіз тұрақты және терең консервативті болады. Оның тамыры өткеннің жұмбақтығында жатыр, ата-бабаларымыз адатты біржола белгілеп қойған, немесе Минангкабау халқы айтқандай: ол ыстыққа күйіп, жаңбырдың астында шірімейді. Мұндай ортада «ескі» деген сөз ерекше мағынаға ие, ол құрметке лайық, қасиетті, күшті және даналыққа толы нәрсені білдіреді (Алиджабанна 1961:13 14).
Шығармашылық аңыздар
Адат индонезиялықтарға мұра етіп қалдырған зияткерлік мұраның ішінде жаратылыстың шығу тегі туралы аңыздар жиынтығы бар. Бұл аңыздар маңызды шараларда – туған кезде, қайтыс болғанда, неке қиюда, егін жинау тойында және т.б. айтылады (және жақында ғана жазылған). Мысалы, Шығыс Калимантанның Даяк Бенуак тайпасының Темпутн деп аталатын аңыздары бар. Бұл Темпутн ғаламның, әлем мен аспанның, адам мен жануарлардың жаратылысының, өсімдіктердің, судың, оттың, жаңбырдың, өлімнің, ата-бабалардың шығу тегінің және кейбір әлеуметтік тыйымдардың мифтерін баяндайды (Майкл Хоупс және Караакн 1997:1 19). Темпутн бойынша, адамзат жаратылмас бұрын, аспанда екі отбасы мекен еткен. «Аспандық отбасылар» жер мен аспанды жарату үшін қолданған шикізаттан соң, алғашқы адам пайда болды. Ол өзінің қызына үйленді және көптеген балалары болды, олардың кейбіреулері кейіннен аспанда тұратын рухтар тобы – сениангтарға айналды. Сениангтар ең маңызды моральдық мәселелерді қадағалап, адаттың қорғаушылары болып табылады. Олар «туысқандық қатынаста болғандарға» жаза (күрсін) жіберуге құқылы. Олардың балалары тек адамзат пен рухтар ғана емес, сонымен қатар орманның жабайы мысықтары, аюлар, бұғылардың ата-бабалары, орман шошқалары, маймылдардың ата-бабалары, аралардың, жыландардың және тағы да басқа жануарлар болды (Майкл Хоупс және Караакн 1997: 29 41).
Пепата
Пепатах – мақал-мәтел немесе нақыл сөз. Бұл сөздер әдеттің бір бөлігі болып табылады, яғни олар белгілі бір этникалық топтың әрбір мүшесіне қоғамда басқалармен жақсы қарым-қатынас жасау туралы басшылық пен нұсқау береді. Пепатахтың ата-бабалар тарапынан құдіретті күштер мен рухтардан шабыт алып жаратылғанына сенеді (Nasroen 1967:27). Пепатахтың тілі табиғаттан алынған, демек, адам өміріне қатысты барлық нұсқаулар табиғат заңдарынан туындауы керек. Табиғаттың өз заңдары бар, ал адамдардың міндеті – оған бағыну. Аңыз бойынша, адамдар табиғаттың бір бөлігі болған, олар табиғаттан жаратылғандықтан, оның заңдарына толық бағынып өмір сүруі керек (Nasroen 1967:30). Пепатах мысалдары: dalam laut dapat diduga, dalam hati siapa tahu (теңіздің тереңдігін білуге болады, бірақ адамдардың ниетін білу мүмкін емес) – адамдардың ниетін болжаудың қауіптілігін анық көрсетеді, себебі бұл білімді тек тиісті адамдардан сұрау арқылы ғана алуға болады, болжау арқылы емес; ada gula, ada semut (қант бар жерде құмырсқа да болады) – себеп-салдар заңын көрсетеді, себеп болса, салдары да болады; malu bertanya, sesat di jalan (сұраудан ұялу – жолдан адасу) – білім алу процесінде сұрақ қоюдың маңыздылығын үйретеді және тағы басқалар.
Адаттық әлеуметтік құрылым
Жоғарыда айтылғандай, әдет тек дәстүр, әдет-ғұрып, конвенция және заңды ғана емес, сонымен қатар бір түбірден туған әлеуметтік құрылымды да қамтиды. Ортақ әдетпен байланысты әлеуметтік құрылым ауылдардағы адамдардың немесе белгілі бір аумақта көшіп-қонып жүрген көшпелілердің шағын қауымдастықтарымен сипатталды. Бұл қауымдастықтар шағын демократиялық республикаларға ұқсас еді. Олардың басшылары рудың ең ескі тармағының ұрпақтарынан сайланды және ақсақалдар кеңесінің көмегімен қауымның қажеттіліктері мен мүдделерін қамтамасыз етті. Маңызды шешімдер ұжымдық пікір алмасу арқылы қабылданатын, мупакат деп аталатын кеңестерде шешілді. Бұл сияқты демократияда, мұнда пікірлердің бірауыздылығына ерекше мән берілетін болғандықтан, балай ғимаратының маңызы зор болды. Бұл ғимаратта жиналыстар мен талқылаулар өтетін. Оларды осы шағын қауымдардың әлеуметтік өмірінің орталықтары деп санауға болады (Алиджабанна 1961:14-15). Ауылдық биліктің басты міндеті – ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әдет-ғұрыпты басқару және туындаған дауларды реттеу болды. Дегенмен, бұл жергілікті индонезиялық қоғамдағы басқару ауқымы, қазіргі үкіметтік қызметпен салыстырғанда, өте кең болды. Оған неке рәсімдерін реттеу, егін шаруашылығын жүргізу, егін жинауды бөлу, мүлікті бөлу және қауымның күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз ету сияқты мәселелер де кіретін (Алиджабанна 1961:15).
Қытай мектебі
Индонезия философтары 1122 және 222 жылдар аралығында қытайдықтар келгенге дейін өздерінің бастапқы философияларын сақтап келді. Оларға сол кезде таосизм мен конфуциандық ілімдерді қытайдықтар әкелді (Larope 1986:4). Бұл екі шетелдік философия мен жергілікті философиялар таралып, бірігіп кетті; олар одан кейін бөліне алмайтындай араласты (SarDesai 1989:9 13). Осы араласқан философияның қалдықтарының бірі, бүгінгі күнге дейін барлық индонезиялықтар қолданып келеді, – конфуцийлік hsiao (пиньинь: 'Xiao', 孝; индонезия: menghormati orangtua) ұғымы. Бұл ұғым адамдардың ата-анасын басқа барлық нәрседен жоғары қою керектігін үйретеді. Олар басқаларға емес, алдымен ата-аналарына басымдық беруі керек. Қытай мектебін негізінен қытай тегінің индонезиялықтары дамытқан сияқты. Дегенмен, оның индонезиялық философиялық дәстүріне қосқан үлесі өте зор. Сунь Ятсеншілдік, маоизм және неомаоизм – 20 ғасырдың басында Индонезияның барлық аймақтарында кеңінен таралған маңызды философиялар, сонымен қатар Индонезия Коммунистік партиясының (ПКИ) қарқынды өсуімен бірге (Suryadinata 1990:15). Бұл мектептің бас философтары: Цжо Бу Сан, Кве Хинг Цзя, Лием Коэн Хиан, Кве Кек Бенг және Тан Лин Джи.
Үнді мектептері
Философиялардың таралуы 322 ж.б.д. – 700 ж. аралығында Үндістаннан келген индуист және буддист дінтастарының келуімен жалғасты. Олар индуистік және буддистік мәдениеттерді жергілікті мәдениетке таныстырды, ал жергілікті индонезиялық мәдениет оларды біріктіріп, жаңа – Тантраяна деп аталатын мәдениетті құрды. Бұл 800-850 ж. Саилендра әулетінің Боробудур ғибадатханасын салғанда анық байқалады (SarDesai, 1989:44-47). Боробудурға алғаш рет келген үнді философы Рабиндранат Тагор бұл ғибадатхананы «үнді емес» деп сипаттады, себебі ондағы бейнелер жергілікті жавандық стильде киінген жұмысшыларды көрсетеді. Ол сондай-ақ, үнді эпостарынан шабыт алған жавандық билердің үнді билерінен өзгеше екенін атап өтті, бірақ екі елдің билерінің бастауы бір үнділік мәдениетте болды. Үндістанда бір-біріне қарсы келетін индуизм мен буддизм, сондай-ақ жавандық жергілікті философия Индонезияда Самбхара Сурьяварана, Мпу Прапанка және Мпу Тантулардың шеберлігі арқасында үйлесім тапты.
Ислам мектебі
Индонезияның 10 ғасырлық үнділендіру процесі парсы суфизмінің пайда болуымен қатар өтті, ал суфизм 15 ғасырдың басынан бастап жергілікті философиялық ой-пікірде орнығуын бастады. Суфизмнің кең таралуы Индонезияда ислам мемлекеттері мен сұлтандықтарының көптеп құрылуымен ынталандырылды (Наср 1991:262). Сунан Гири, Сунан Гунгжати, Сунан Кудус, Демак сұлтандықтарының Тренггоно сұлтаны, Пакубувоно II, Пакубувоно IV, Бантен сұлтандығының Агенг Тиртайаса сұлтаны, Сұлтан Алауддин Рият Сях, Энгку Хаджжи Муда Раджа Абдалладан Раджа Мухаммад Юсуфқа дейінгі патшалар мен сұлтантар – суфи болған. Олар суфизмді көрнекті суфи ұстаздарынан үйренді (Perpustakaan Nasional 2001:12 39). Индонезиядағы суфизмді екі мектепке бөлуге болады: ғазализм және Ибн Арабизм. Ғазализм негізгі шабытты Әл-Газалидің ілімдерінен алса, Ибн Арабизм Ибн Арабидің доктриналарынан алады. Әл-Газали бағытындағы суфилер қатарында Нуруддин Әл-Ранири, Абдуррауф Әл-Сингели, Абд әл-Шамад Әл-Палимбанги, Шейх Юсуф Макасар, ал Ибн Араби бағытында Хамза Әл-Фансури, Әл-Суматрани, Шейх Сити Дженар және тағы да басқалар бар (Nasr 1991:282 287). Араб ваххабизмін Пакубувоно IV патшасы мен Туанку Имам Бонджол қабылдады, олар суфизмді жойып, оның орнына Құранның үйретулерін қолдады (Хамка 1971:62 64). 19 ғасырдың соңында Мысырда Мұхаммед Абдух және Джамал аль-дин Аль-Афгани бастаған, исламдық үйретулер мен Батыс ағартушылық философиясын біріктіруді мақсат еткен исламдық модернизм бүкіл ислам әлемінде кең тарағанда, Индонезиядағы мұсылмандар да модернизмді қабылдап, бейімдеді. Бұл туралы шейх Ахмад Хатиб, шейх Тахер Джалалуддин, Абдул Карим Амрулла, Ахмад Дахлан, Мохаммад Нацир, Омар Саид Тьокроаминото, Агус Салим, Мисбах және тағы да басқалардың еңбектерінде анық көрінеді (Нур 1996:37).
Батыс мектебі
Индонезиядағы голланд отаршылдық үкіметі 20-ғасырдың басында «Әдеп саясатын» (Politik Etis) енгізген кезде, голланд үлгісіндегі білім беру мекемелері қарқынды түрде көбейіп, отарлық мекемелерде жұмыс істегісі келетін ақсүйек, феодалдық топтардың туған балалары үшін ашылды. Голланд тілінде оқытылатын мектептер батыс философиясын оқытты, оның ішінде ағартушылық философия индонезиялықтарға Еуропада 5-ғасырда пайда болғаннан кейін көп ұзамай таныстырылды (Larope 1986:236 238). Бұл мектептердің түлектерінің көпшілігі білімін Еуропа университеттерінде жалғастырды. Олар көп ұзамай Индонезияда жаңадан пайда болған элитаға бірікті, еуропалық үлгідегі интеллигенцияның алғашқы буынын құрады, және кейіннен бастапқы этникалық философияларының орнына батыс философиясын жақтады. Батыс философиялық дәстүрлері қазіргі Индонезияның көптеген әлеуметтік-саяси институттарына әсер етті. Индонезияның республикалық үкіметі, оның конституциясы және биліктің бөлінуі, саяси партиялары және ұзақ мерзімді ұлттық экономикалық жоспарлауы батыс үлгісінде жүзеге асырылды. Тіпті оның Панчасила идеологиясы (Сукарноның үнемі мақтан тұтқан немесе кейіннен Сухартоның орнатқаннан өзгеше) батыстың гуманизм, әлеуметтік демократия және нацистік партияның ұлттық социализмі сияқты идеалдарынан шабыт алды, бұл 1945 жылдың тамызында Индонезия тәуелсіздігінің дайындық кеңесі болған BPUPK мүшелерінің сөздерінде анық көрінеді (Risalah Sidang 1995:10 79). Бұл «Заманауи Индонезияның» батыстың жобасы негізінде құрылғанына алып келеді. Элита батыс философиясын толыққанды қабылдағанмен, оны нақты, қазіргі индонезиялық жағдайларға бейімдеу қажеттігін сезінді. Мысалы, батыс демократиясын феодалдық қоғамға бейімдеген Сукарно өзінің әйгілі «Басшылық демократиясын» (Soekarno 1963:376) ұсынды. Д.Н. Аидит және Тан Малака марксизм-ленинизмді индонезиялық жағдайларға бейімдеді (Aidit 1964:i iv; Malaka 2000:45 56), ал Сутан Шахрир әлеуметтік демократияны индонезиялық контекстке бейімдеді (Rae 1993:46).
Христиандық мектеп
Батыс капиталистерінің Шығыста жаңа отарлар іздеуімен бірге, 15 ғасырдың ортасында христиан діні индонезиялық саудагерлерге келді (Любис 1990:78). Бірінші португалдық саудагерлер, содан кейін голланд капиталистері тиісінше католицизм мен кальвинизмді таратты. Индонезияға барған алғашқы испандық католик уағыздаушы Франциск Ксавье 1546 және 1547 жылдар аралығында «Кредо», «Конфессия генералис», «Патэр Ностер», «Аве Мария», «Сальве Регина» және «Он Буйрық» кітаптарын малай тіліне аударды, осы арқылы католицизм жергілікті халық арасында тарады (Любис 1990:85). Католик шіркеулері салынып, индонезиялық католиктер көптеп жиналды, бірақ көп ұзамай 1596 жылы Индонезияға келген голланд кальвинистері оларды қуғынға түсірді немесе кальвинизмге көшуге мәжбүр етті. Олардың орнына голланд реформаторлық шіркеулері салынды. 1618 жылы VOC генерал-губернаторларының бірі Ян Питерсзуон Коэн, берілген кальвинистің көрнекті үлгісі болды. Ол барлық кальвинист уағыздаушыларды (голланд тілінде, Ziekentroosters) өзінің бақылауына алды (Lubis 1990:99). Индонезиялық жергілікті тұрғындар үшін португал үлгісіндегі католик мектептері мен голланд үлгісіндегі кальвинисттік білім беру ошақтары ашылды. Олар жергілікті тұрғындарға теология ғана емес, сонымен қатар христиан философиясын да оқытты. Бір мектеп кейін мыңдаған мектепке айналды. Бүгінде Индонезияда христиан философиясы оқытылатын жеке католик және протестант университеттері бар (әлі де бар). Еуропалық университеттерден философиядан магистр дәрежесін алған миссионерлер мен уағыздаушылар индонезиялық христиан университеттерінде дәріс оқуға келді (Hiorth 1987:4). Осы университеттерден христиан философиясын меңгерген көптеген түлектер шықты, мысалы Нико Сюкур Дистер, Дж. Б. Банавиратма, Роберт Дж. Хардавиряна, Дж. Б. Мангунвижая, Т. Х. Сумартана және т.б.
Сухартодан кейінгі философия
Бұл мектеп негізінен 1966-1998 жылдар аралығында президенттік қызмет атқарған Сухартоның әлеуметтік-саяси саясатын сынауға бағытталған. Оның негізгі мақсаты – сыбайлас жемқорлыққа толы режимге балама табу. Бұл мектеп Сухартоның барлық философтарды зорлықпен үнсіздікке мәжбүр еткенін ескере отырып, оған қарсы тұруға батылдық танытты. Бұрын, 1970 жылдары Сухартоға қарсы шыққандар болған, бірақ олар 1973 жылғы Бандунгтегі ITB оқиғасы мен 1974 жылғы Малари оқиғасында қатыгездікпен шабуылға ұшырады. Осыдан кейін философия тек жасырын немесе құпия түрде ғана жүзеге асырыла алатын болды. Жаңа тәртіп кезінде философия қысымға ұшырап, мемлекет ресми түрде қолдаған идеялармен шектелді. Философиялық практика тиімді түрде тыйым салынды. Философияға қатысты Сухарто дәуірін «философиялық опиум» дәуірі деп атауға болады, онда философияның барлық салалары мен мектептері тірі қала алатын, бірақ іс жүзінде қолданылмаған. Философия басылды: ол тек академиялық жаттығуға дейін төмендетілді және мазмұны шектелді. Оның орнына Сухарто панкасиланы ресми мемлекеттік идеология ретінде көтеріп, оны Жаңа тәртіптің қажеттіліктеріне сәйкес таңдамалы түрде бейімдеді (Хидайат 2004:49-55).