Кіріспе
Индонезиядағы арал – Индонезиядағы Жава аралы, Үлкен Санда аралдарының бірі. Оңтүстік жағынан Үнді мұхитымен, солтүстік жағынан Ява теңізімен шектеседі. 151,6 миллион халқы бар Жава – әлемдегі ең көп халқы бар арал, Индонезия халқының шамамен 56% осы аралда тұрады. Индонезияның астанасы Джакарта Жаваның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Индонезия тарихындағы ең маңызды оқиғалардың көпшілігі Жавада болған. Бұл арал – қуатты индуисттік-буддистік империялардың, ислам сұлтандықтарының орталығы және голландтық колониялық Шығыс Үндістанның ядросы болды. Жава 1930 және 1940 жылдары Индонезияның тәуелсіздік күресінің де орталығы болды. Жава Индонезияның саяси, экономикалық және мәдени жағынан басты аймағы болып табылады. Индонезияның ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енген сегіз нысанының төртеуі Жавада орналасқан: Уджунг Кулон ұлттық паркі, Боробудур ғибадатханасы, Прамбанан ғибадатханасы және Сангиран ежелгі адамдар орны. Жава Австралия плитасының Сунда плитасының астына геологиялық батып кетуінің нәтижесінде пайда болған вулкандық жарылыстардан құралған. Бұл әлемдегі 13-ші және Индонезиядағы бесінші ірі арал. Аралдың бойымен шығыстан батысқа қарай созылған вулкандық таулар тізбегі бар. Аралда төрт негізгі тілде сөйлейді: яван, сундан, мадура және бетави тілдері. Яван және сундан тілдері ең көп таралған тілдер. Аралдың жергілікті халықтары – орталық және шығыс бөліктерде явандықтар, ал батыс бөліктерде сундандықтар. Жаваның шығыс бөлігіндегі мадуралықтар Мадура аралынан көшіп келген, ал Джакарта астанасындағы бетавилер Индонезияның әртүрлі этникалық топтарының араласуынан пайда болған. Көптеген тұрғындар екі тілді біледі, ал индонезия тілі (Индонезияның ресми тілі) олардың бірінші немесе екінші тілі болып табылады. Жава халқының көпшілігі мұсылман болғанымен, аралда әртүрлі діни сенімдерге, этникалық топтарға және мәдениеттерге жататын адамдар өмір сүреді. Жава төрт әкімшілік провинцияға бөлінеді: Бантен, Батыс Жава, Орталық Жава және Шығыс Жава, сондай-ақ екі арнайы аймаққа: Джакарта және Йогьякарта.
the Indonesian island
Java is one of the Greater Sunda Islands in Indonesia. It is bordered by the Indian Ocean to the south and the Java Sea to the north. With a population of 151.6 million people, Java is the world's most populous island, home to approximately 56% of the Indonesian population. Indonesia's capital city, Jakarta, is on Java's northwestern coast. Many of the best known events in Indonesian history took place on Java. It was the centre of powerful Hindu Buddhist empires, the Islamic sultanates, and the core of the colonial Dutch East Indies. Java was also the center of the Indonesian struggle for independence during the 1930s and 1940s. Java dominates Indonesia politically, economically and culturally. Four of Indonesia's eight UNESCO world heritage sites are located in Java: Ujung Kulon National Park, Borobudur Temple, Prambanan Temple, and Sangiran Early Man Site. Java was formed by volcanic eruptions due to geologic subduction of the Australian Plate under the Sunda Plate. It is the 13th largest island in the world and the fifth largest in Indonesia by landmass, at about A chain of volcanic mountains is the east–west spine of the island. Four main languages are spoken on the island: Javanese, Sundanese, Madurese, and Betawi. Javanese and Sundanese are the most spoken. The ethnic groups native to the island are the Javanese in the central and eastern parts and Sundanese in the western parts. The Madurese in the Eastern salient of Java are migrants from Madura Island, while the Betawi in the capital city of Jakarta are hybrids from various ethnic groups in Indonesia. Most residents are bilingual, speaking Indonesian (the official language of Indonesia) as their first or second language. While the majority of the people of Java are Muslim, Java's population comprises people of diverse religious beliefs, ethnicities, and cultures. Java is divided into four administrative provinces: Banten, West Java, Central Java, and East Java, and two special regions, Jakarta and Yogyakarta.
Этимология
"Жава" атауының шығу тегі нақты емес. Арал, сол кезде аралда көптеп өсетін деп айтылатын jáwa wut өсімдігінің атымен аталған болуы мүмкін. Тағы да басқа мүмкін көздер бар: jaú сөзі және оның түрлері "соңғы" немесе "алыс" деген мағынаны білдіреді. Санскрит тілінде ява сөзі арпаны білдіреді, ал арал осы өсімдігімен танымал болған. Сондықтан Үндістанда санскрит тілінде "явака двипа" (двипа = арал) деп аталған. Жава Читхалай Чатханардың ежелгі тамил мәтіні "Манимекалай" да айтылады, онда Жаваның Нагапурам атты астанасы бар мемлекеті болғандығы көрсетілген. Тағы бір дерек "Жава" сөзі "үй" деген мағынаны білдіретін прото-австронезиялық түбір сөзден шыққан дейді. Ұлы Ябадиу аралы Птолемейдің "География" еңбегінде, Рим империясында шамамен 150 жылы жазылған, еске алынған. Иабадиудың мағынасы "арпа аралы" дегенді білдіреді, алтынға бай және батыс жағында Аргира деп аталатын күміс қаласы бар. Бұл атау Жаваны көрсетеді және санскрит тіліндегі Java dvipa (Явадвипа) атауынан туындаған сияқты. Суншу мен Ляншудың (б.з. 5 ғасыры) жылдық жаңалықтарында Жава 闍婆 (She pó немесе She bó) деп, кейін Хе линг (640–818) деп, сосын Юань әулетіне (1271–1368) дейін қайтадан She po деп аталған, одан кейін 爪哇 (Zhao Wa немесе Chao Wa) деп атала бастады. Ма Хуанның кітабына ("Инья Шенлан") сәйкес, қытайлар Жаваны Чао Ва деп атаған, ал бұл арал бұрын Шепо деп аталған. Сүлеймен әл-Тажир әл-Сирафи Арабия мен Қытайды бөліп тұратын екі маңызды аралды атады: бірі – 800 фарсах ұзындығындағы Әл-Рами, ол Суматра деп танылады, екіншісі – 400 фарсах ұзындығындағы Забадж (арабша: الزابج, индонезияша: Сабак), ол Жава деп саналады. Джон Марьинолли Қытайдан Авиньонға оралғанда, Саба патшалығында бірнеше ай болды, онда көптеген пілдер болды және оны патшайым басқарды; Саба – бұл оның She bó туралы түсінігі болуы мүмкін. 1466 жылы Тверь (Ресей) қаласынан келген саудагер Афанасий Никитин Үндістанға сапар шегіп, ява жерін сипаттап, оны шабайте (shabait/šabajte) деп атады.
География
Ява батыста Суматра мен шығыста Бали аралығында орналасқан. Солтүстікте Борнео, оңтүстікте Рождество аралы жатыр. Бұл әлемдегі ең үлкен аралдардың 13-і. Яваны солтүстікте Ява теңізі, батыста Сунда бұғазы, оңтүстікте Үнді мұхиты, ал шығыста Бали бұғазы мен Мадура бұғазы қоршап тұрады. Ява жері негізінен вулкандық шығу тегінде; онда 38 тау бар, олардың бәрі бір кезде белсенді жанартаулар болған. Явадағы ең биік жанартау – Семеру тауы, ал Явадағы және Индонезиядағы ең белсенді жанартау – Мерапи тауы. Барлығында Явада 150-ден астам тау бар. Яваның таулары мен жоталары ішкі аймақты ылғалды күріш өсіруге қолайлы, салыстырмалы түрде оқшауланған аймақтарға бөледі; Яваның күріш алқаптары әлемдегі ең құнарлыларының қатарында. 1699 жылдан бастап Индонезияда кофе алғаш рет Явада өсірілді. Бүгінде Іжен үстіртінде шағын фермерлер мен ірі плантацияларда кофе арабикасы өсіріледі. Яваның ауданы шамамен… Өзеннің бастауы Орталық Явадағы Лаву жанартауынан басталып, содан кейін солтүстікке және шығысқа қарай Сурабая қаласының жанындағы Ява теңізіне құяды. Басқа ірі өзендер – Брантас, Цитарум, Чиманук және Сераю. Орташа температура 22 °C (72 °F) пен 29 °C (84 °F) аралығында, ал орташа ылғалдылық 75% құрайды. Солтүстік жағалаудың жазықтары әдетте ыстық, құрғақ маусымда күндіз орташа 34 °C (93 °F) болады. Оңтүстік жағалауы, әдетте, солтүстікке қарағанда салқын, ал ішкі таулы аймақтар одан да салқын. Жаңбырлы маусым қарашада басталып, сәуірде аяқталады. Осы кезеңде жаңбыр көбінесе түстен кейін жауады, ал жылдың қалған уақытында ара-тұра жауады. Ең жауынды айлар – қаңтар мен ақпан. Батыс Ява Шығыс Явадан ылғалдырақ, ал таулы аймақтарда жауын-шашын мөлшері жоғары. Батыс Яваның Парахиан жоталары жыл сайыннан астам жауын алады, ал Шығыс Яваның солтүстік жағалауы жыл сайыннан астам жауын алады.
Табиғи орта
Ява – биологиялық әртүрлілігі мол арал. Яваның табиғи ортасы тропикалық жаңбырлы ормандар, солтүстік жағалаудағы мангр орманнан бастап, оңтүстік жағалаудағы тасты жартастардан және ішкі аймақтағы таулық жанартаулы аймақтардың беткейлеріндегі биік жаңбырлы ормандарға дейін алуан түрлі экожүйелерді қамтиды. Яваның қоршаған ортасы мен климаты батыстан шығысқа қарай біртіндеп өзгереді: батыс бөлігіндегі ылғалды, тығыз жаңбырлы ормандардан шығыстағы құрғақ саваннаға дейін, бұл аймақтардың климаты мен жауын-шашын мөлшеріне сәйкес келеді. Яваның жануарлар дүниесі бастапқыда бай биологиялық әртүрлілікке ие болды, онда флора мен фаунаның эндемикалық түрлері гүлденді, мысалы, явандық мүйізбұғы, явандық бантенг, явандық қабан, явандық бүркіт, явандық таусырай, явандық күміс гиббон, явандық лутунг, явандық егеуқұйрық, явандық бұғы және явандық барыс. 450-ден астам құс түрі және 37 эндемик түрі бар Ява құсқаралар үшін жұмақ. Явада шамамен 130 түрлі тұщы су балығы мекендейді. Сондай-ақ, Явада бірнеше эндемик қосмекенділер түрлері бар, оның ішінде 5 түрлі ағаш бақасы. Ежелгі заманнан бері адамдар жаңбырлы ормандарды кесіп, экожүйені өзгертіп, ландшафты жасап, халықтың өсуіне байланысты күріш алқаптары мен террасаларды салған. Яваның күріш террасалары мың жылдан бері сақталған және ежелгі ауыл шаруашылығы мәдениеттерін қолдаған. Халықтың өсуі Яваның жануарлар дүниесіне ауыр қысым көрсетті, ормандар азайып, тау беткейлеріне немесе оқшауланған түбектерге шектелді. Яваның кейбір эндемик түрлері қазірдің өзінде жоюдың алдында тұр, ал кейбіреулері жойылған; бұрын Явада явандық жолбарыстар мен явандық пілдер болған, бірақ екеуі де жойылды. Бүгінде Явада Уджунг Кулон, Халимун Салак тауы, Геде Пангранго, Балуран, Меру Бетири, Бромо Тенгер Семеру және Алас Пурво сияқты бірнеше ұлттық парктері бар, олар оның нәзік жануарлар дүниесінің қалдықтарын қорғайды.
Homo erectus тіршілік етуі
Бенгаван Соло өзенінің жағалауында 1,3 миллион жыл бұрын өмір сүрген, халық арасында "Джава адамы" деп танылған Homo erectus-тың қазба қалдықтары табылды. H. erectus шамамен 1,8 миллион жыл бұрын Еуразияға келді, бұл оқиға Африкадан алғашқы қоныс аудару деп есептеледі. Дәлелдер Жавадағы H. erectus популяциясының ылғалды орманды мекендегенін көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, орта саваннаға ұқсаған, бірақ үнемі су басқан болуы мүмкін ("гидроморфты саванна"). Тринил қазба алабынан табылған өсімдіктерге төменгі жазықтардың жаңбырлы ормандарына тән шөптер (Poaceae), папоротниктер, фикус және индигофера кірді. H. e. soloensis – Ява аралында H. erectus-тың ұзақ жылдар бойы қоныстану тарихындағы соңғы популяциясы. Ол 1,51–0,93 миллион жыл бұрын Сангиранда басталып, 540–430 мың жыл бұрын Тринильде жалғасты, ал соңғы рет 117–108 мың жыл бұрын Нгандонгта кездесті. Егер Соло адамының жасы дұрыс болса, онда олар H. erectus-тың соңғы популяциясын білдіреді, ол жаңбырлы ормандар басып алғанға дейін Шығыс Азияның соңғы ашық мекендерінде сақталып қалған. Қазіргі заманғы адамдардың қоныс аударуынан бұрын, Кейінгі Плейстоценнің Оңтүстік-Шығыс Азиясында Индонезияның Флорес аралына ендемик H. floresiensis және Филиппиннің Лусон аралына ендемик H. luzonensis де мекен еткен. Қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азиялық популяциялардың генетикалық талдауы Денисовтардың (қазір тек генетикалық іздерімен ғана танылатын түр) Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралуын көрсетті, одан кейін олар 45,7 және 29,8 мың жыл бұрын көшіп келген қазіргі заманғы адамдармен араласқан. 2021 жылғы геномдық зерттеулер көрсеткендей, Денисовтардан басқа, қазіргі заманғы адамдар осы ендемик адам түрлерінің ешқайсысымен араласқан жоқ, егер ұрпақ өмірге қабілетсіз болса немесе гибридтік желілер жойылған болса. Нгандонгтағы үлгілердің көп санына қарағанда, жанартаулық жарылыстан бұрын, олардың жерленуіне себеп болған, H. e. soloensis-тің саны көп болған болуы мүмкін, бірақ оның нақты санын анықтау қиын. Нгандонг орны аралдың солтүстік жағалауынан шалқары орналасқан, бірақ оңтүстік жағалау мен Соло өзенінің сағасы қайда болғаны белгісіз.
Қазіргі адамдар келгеннен кейін
Аралдың ерекше құнарлылығы мен жауын-шашын мөлшері ауылдар арасындағы күрделі ынтымақтастықты талап ететін ылғалды күріш өсіруді дамытуға мүмкіндік берді. Осы ауылдық одақтардан шағын патшалықтар пайда болды. Жаваның бойымен созылған жанартау тауларының тізбегі мен оған байланысты жоталар аралдың ішкі аймақтары мен халқын бөлек және салыстырмалы түрде оқшау ұстады. Ислам мемлекеттері мен еуропалық отаршылдық пайда болғанға дейін, өзендер негізгі байланыс құралы болды, бірақ Жаваның көптеген өзендері қысқа. Тек Брантас және Соло өзендері ғана қашықтықтан байланыс жасауға мүмкіндік берді, сондықтан олардың аңғарлары ірі патшалықтардың орталықтарына айналды. 17 ғасырдың ортасында Жавада жолдар, тұрақты көпірлер және ақы төлеу қақпаларынан тұратын жүйе құрылған деп есептеледі. Жергілікті биліктер жолдарды бұзуға, сондай-ақ жауын-шашын маусымын пайдалануға мүмкіндік берді, ал жолдарды пайдалану тұрақты күтімге байланысты болды. Осының салдарынан, Жава халқы арасындағы байланыс қиын болды. Грек географы Птолемей бұл аралды Ябадиу немесе Сабадиу (Ιαβαδίου немесе Σαβαδίου) деп атады. Қытай жазбаларындағы Мин Ши мәліметінше, Ява патшалығы б.з. 65 жылы, яғни Ажи Сака тарихы басталғанға дейін 143 жыл бұрын құрылған. Ажи Саканың тарихы – нео-жавалық әңгіме. Бұл оқиға ескі жава тіліндегі мәтіндерде әлі күнге дейін маңызды деп табылған жоқ. Бұл әңгіме Жавадағы Меданг Камулан патшалығында болған оқиғаларды баяндайды. Сол кезде Меданг Камуланның патшасы Прабу Девата Ченгкардың орнын Ажи Сака басты. Бұл оқиға үндістердің Яваға кіруінің аллегориясы ретінде қарастырылады. Лян әулетінің мәліметтеріне сәйкес, Ява патшалығы екі кезеңге бөлінді: индуизмге дейінгі және 78 жылы басталған индуизмнен кейінгі патшалық. Алайда, алғашқы ірі княздық – Матарам патшалығы, ол 8 ғасырдың басында Орталық Жавада құрылды. Матарам діні индуистік Шива құдайына негізделген, ал патшалық Диенг платосында Яваның ең алғашқы индуистік храмдарының бірін салды. 8 ғасырдың ортасында Сейлендра әулеті Кеду жазығында билікке келді және Махаяна буддизмін қолдады. Бұл ежелгі патшалық 9 ғасырға қатысты Боробудур және Прамбанан сияқты ескерткіштерді Орталық Жавада салды. 10 ғасырдың шамасында билік орталығы Орталық Жавадан Шығыс Жаваға көшті. Шығыс Ява патшалықтары – Кедири, Сингасари және Маджапахит негізінен күріш шаруашылығына тәуелді болды, бірақ сонымен қатар Индонезия архипелагының ішінде, сондай-ақ Қытай және Үндістанмен сауда жасады. Маджапахит Виджаямен құрылды. 18 ғасырдың соңында голландтар Индонезиядағы Голланд Шығыс Индия компаниясы арқылы ішкі сұлтандықтарға ықпалын кеңейтті. Ішкі қақтығыстар явандықтардың голландтарға қарсы тиімді одақ құруына кедергі келтірді. Матарамның қалдықтары Суракарта (Соло) және Йогьякарта княздықтары ретінде сақталды. Ява патшалары құдайлық билікпен билейтінін мәлімдеді, ал голландтар оларды колониялық әкімшілікте регенттер немесе аудандық шенеуніктер ретінде бекіту арқылы яван аристократиясының қалдықтарын сақтауға көмектесті. Жаваның отарлау кезеңінің басындағы маңызды рөлі күріш өндіруші болып табылды. Банда сияқты дәмдеуіш өндіретін аралдарда күріш тұрақты түрде Явадан импортталып, өмір сүру құралдарының жетіспеушілігін толықтырды. Еуропадағы Наполеон соғыстары кезінде Нидерланды Францияның құрамына кірді, сондай-ақ оның Шығыс Индиядағы отарлары да. Ұзаққа соқпаған Даенделс әкімшілігі кезінде, Жавадағы француз өкілеттігі ретінде 1808 жылы Ұлы пошта жолының құрылысы басталды. Батыс Жавадағы Аньерден Шығыс Жавадағы Панаруканға дейінгі жол әскери жабдықтау жолы ретінде пайдаланылды және Жаваны британдықтардың шабуылынан қорғауда қолданылды. 1811 жылы Жава британдықтар басып алды, Британ империясының иелігіне айналды, ал Сэр Стэмфорд Раффлз аралдың губернаторы болып тағайындалды. 1816 жылы Джон Фендаллдың басшылығымен Жава Париж шартының шарттарына сәйкес голландтарға қайтарылды. 1815 жылы Жавада бес миллиондай адам болды. 18 ғасырдың екінші жартысында Жаваның солтүстік-орталық жағалауындағы аудандарда халық санының өсуі басталды, ал 19 ғасырда халық саны бүкіл аралда тез өсті. Халықтың үлкен өсуіне себеп болған факторлардың ішінде голланд отаршылдығының әсері, соның ішінде Жавадағы азаматтық соғыстың аяқталуы, күріш өсіретін жерлердің көбеюі және күрішті сатып ала алмайтын халықты қамтамасыз ететін маниок пен жүгері сияқты азық-түлік дақылдарының енгізілуі бар. Басқалары өсімділікті салық жүктемесіне және өсімдік шаруашылығы жүйесінде жұмыспен қамтудың кеңеюіне байланыстырды, нәтижесінде отбасылар салықты төлеуге және тауар сатып алуға қабілеттілігін арттыру үшін көбірек бала тудырды. 1820 жылы Явада холера 100 мың адамның өмірін алды. Көлік құралдарының (бұрын тек бұқалар мен арбалар болған) орнына жүк көліктері мен теміржолдардың пайда болуы, телеграф жүйелері және отарлық үкімет аясындағы үйлесімді тарату жүйелері Явада ашаршылықты жоюға және осылайша халықтың өсуіне ықпал етті. 1940 жылдардағы жапондық оккупацияға дейін 1840 жылдардан бастап Явада маңызды ашаршылықтар болған жоқ. Алайда, басқа дереккөздер голландтардың өсімдік шаруашылығы жүйесінің 1840 жылдардағы ашаршылықтар мен эпидемияларға, біріншісі Сиребонда, содан кейін Орталық Жавада байланысты екенін мәлімдейді, өйткені индиго және қант сияқты ақшалық дақылдар күріш орнына өсірілуі керек болды.
The Greek geographer Ptolemy called the island Yabadiou or Sabadiou (Ιαβαδίου or Σαβαδίου). According to Chinese record Míng Shǐ, the Javanese kingdom was founded in 65 BC, or 143 years before the story of Aji Saka began. The story of Aji Saka is a Neo Javanese story. This story has not yet been found to be relevant in the Old Javanese text. This story tells of events in the Medang Kamulan kingdom in Java in the past. At that time, the king of Medang Kamulan Prabu Dewata Cengkar was replaced by Aji Saka. This story is considered as an allegory of the entry of Indians into Java. Referring to the Liang dynasty information, the Javanese kingdom was divided into two: the pre Hinduism kingdom and the post Hindu kingdom, which began in 78 AD. However, the first major principality was the Mataram Kingdom that was founded in central Java at the beginning of the 8th century. Mataram's religion centered on the Hindu god Shiva, and the kingdom produced some of Java's earliest Hindu temples on the Dieng Plateau. Around the 8th century, the Sailendra dynasty rose in Kedu Plain and become the patron of Mahayana Buddhism. This ancient kingdom built monuments such as the 9th century Borobudur and Prambanan in central Java. Around the 10th century, the center of power shifted from central to eastern Java. The eastern Javanese kingdoms of Kediri, Singhasari and Majapahit were mainly dependent on rice agriculture, yet also pursued trade within the Indonesian archipelago, and with China and India. Majapahit was established by Wijaya, By the end of the 18th century the Dutch had extended their influence over the sultanates of the interior through the Dutch East India Company in Indonesia. Internal conflict prevented the Javanese from forming effective alliances against the Dutch. Remnants of the Mataram survived as the Surakarta (Solo) and Yogyakarta principalities. Javanese kings claimed to rule with divine authority and the Dutch helped them to preserve remnants of a Javanese aristocracy by confirming them as regents or district officials within the colonial administration. Java's major role during the early part of the colonial period was as a producer of rice. In spice producing islands like Banda, rice was regularly imported from Java, to supply the deficiency in means of subsistence. During the Napoleonic wars in Europe, the Netherlands fell to France, as did its colony in the East Indies. During the short lived Daendels administration, as French proxy rule on Java, the construction of the Great Post Road was commenced in 1808. The road, spanning from Anyer in Western Java to Panarukan in East Java, served as a military supply route and was used in defending Java from British invasion. In 1811, Java was captured by the British, becoming a possession of the British Empire, and Sir Stamford Raffles was appointed as the island's governor. In 1816, under the governorship of John Fendall, Java was returned to the Dutch as per the terms of the Treaty of Paris. In 1815, there may have been five million people in Java. In the second half of the 18th century, population spurts began in districts along the north central coast of Java, and in the 19th century population grew rapidly across the island. Factors for the great population growth include the impact of Dutch colonial rule including the imposed end to civil war in Java, the increase in the area under rice cultivation, and the introduction of food plants such as cassava and maize that could sustain populations that could not afford rice. Others attribute the growth to the taxation burdens and increased expansion of employment under the Cultivation System to which couples responded by having more children in the hope of increasing their families ability to pay tax and buy goods. Cholera claimed 100,000 lives in Java in 1820. The advent of trucks and railways where there had previously only been buffalo and carts, telegraph systems, and more coordinated distribution systems under the colonial government all contributed to famine elimination in Java, and in turn, population growth. There were no significant famines in Java from the 1840s through to the Japanese occupation in the 1940s. However, other sources claimed the Dutch's Cultivation system is linked to famines and epidemics in the 1840s, firstly in Cirebon and then Central Java, as cash crops such as indigo and sugar had to be grown instead of rice.
Тәуелсіздік
Индонезиялық ұлтшылдық алғаш рет 20 ғасырдың басында Ява аралында қалыптасты, және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елдің тәуелсіздігі үшін күрес Явада ортасталды. 1949 жылы Индонезияның тәуелсіздігі танылды.
Демографиялық профилі
Ява дәстүрлі түрде элиталық топтың үстемдігінде болған, ал төменгі топтағы адамдар көбінесе ауыл шаруашылығы және балық аулаумен айналысқан. Явадағы элиталық топ тарих барысында, аралға мәдени толқындардың келуімен қатар дамыды. Оңтүстік Азиядан келген эмигранттардың, сондай-ақ ислам дәуірінде араб және парсы иммигранттарының осы элита құрамында болғандығы туралы мәліметтер бар. Соңғы кезде қытай иммигранттары да Яваның экономикалық элитасының бір бөлігіне айналды. Саяси тұрғыдан қытайлар көбінесе шеттетілгенімен, Жакартаның бұрынғы губернаторы Басуки Тжахая Пумама сияқты ерекше жағдайлар да бар. Ява аралы күннен-күнге заманауи және қалалық болып келе жатқанмен, аралдың тек 75%-ында ғана электр қуаты бар. Ауылдар мен күріш егістіктері әлі де жиі кездесетін көрініс. Яваның қалған бөлігінен өзгеше, Орталық Явада халық санының өсуі төмен деңгейде қалып отыр. Дегенмен, Орталық Явадағы халықтың жас орташасы ұлттық көрсеткіштен жоғары. Халық өсімінің баяу болуының бір себебі – көптеген адамдардың Орталық Яваның ауылдық жерлерін тастап, үлкен қалаларда жақсы мүмкіндіктер мен жоғары табыс іздеуі болуы мүмкін. Ява халқының саны, явалықтардың аралдан көшіп кетуіне қарамастан, жылдам өсуде. Бұл, Яваның Индонезияның бизнес, академиялық және мәдени орталығы болуымен байланысты, ол миллиондаған ява емес адамдарды өз қалаларына тартады. Халық өсімі ең қарқынды Джакарта және Бандунг аймақтарында байқалады, бұл осы аймақтардың демографиялық әртүрлілігінен көрінеді.
Ұлт және мәдениет
Халық санының көптігіне қарамастан және Индонезияның басқа ірі аралдарынан өзгеше, Ява этностық құрамы жағынан салыстырмалы түрде біртекті. Аралда туған этностардың саны екі ғана – явандықтар мен сундалықтар. Үшінші топ – мадуралықтар, олар Яваның солтүстік-шығыс жағалауындағы Мадура аралында тұрады және 18-шы ғасырдан бері Шығыс Яваға көптеп қоныс аударды. Явандықтар арал халқының үштен екі бөлігін құрайды, ал сундалықтар мен мадуралықтар тиісінше 38% және 10% құрайды. Орталық Яваның Йогьякарта және Суракарта қалаларындағы қазіргі патшалар өз тегін отарлауға дейінгі ислам мемлекеттеріне дейін жегізеді, бұл орындарды классикалық яван мәдениетінің маңызды орталықтарына айналдырады. Яваның классикалық өнеріне гамелан музыкасы және ваянг қуыршақ қойылымдары жатады. Ява Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы көптеген беделді мемлекеттердің орны болған, нәтижесінде яван авторларының көптеген әдеби туындылары жазылған. Олардың ішінде Кен Арок пен Кен Дедес туралы әңгіме бар – патшасын тақтан түсіріп, ежелгі яван мемлекетінің патшайымына үйленген жесір баланың тарихы; сонымен қатар Рамаяна және Махабхаратаның аудармалары да бар. Прамоедья Ананта Тоер – белгілі қазіргі заманғы индонезиялық жазушы, ол Явада өскен кезіндегі өмірінен алынған көптеген әңгімелер жазды және яван халық ертегілерінен және тарихи аңыздардан көптеген элементтерді алды.
Тілдер
Явада сөйленетін үш негізгі тіл – яван, сунда және мадура тілдері. Басқа тілдердің ішінде жакарта аймағына тән малай диалектісі – бетави, осин, банюмасан, жава тіліне жақын тенггер, сунда тіліне жақын бадуй және бантен, мадура тіліне жақын кангеан, сондай-ақ бали тілдері бар. Халықтың көп бөлігі индонезия тілінде де сөйлейді, көбінесе ол екінші тіл ретінде қолданылады.
Дін
Үндістанның ықпалы ең алдымен шивизм мен буддизмнің қоғамға терең еніп, жергілікті дәстүр мен мәдениетпен үйлесуімен басталды. Бұл үшін бір арна – мистикалық тәжірибелерді үйреткен реси деп аталатын аскеттер болды. Реси өзінің күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз ететін шәкірттерімен бірге өмір сүрді. Ресидің билігі тек рәсімдік сипатта болды. Сарайларда брахман дін қызметкерлері мен пуджангга (қасиетті ғалымдар) билеушілерді заңдастырып, индуистік космологияны олардың саяси мұқтаждарымен байланыстырды. Сунда Вивитан – дәстүрлі сунда діні, оның жақтастары әлі де бірнеше ауылда кездеседі.
Экономика
Бастапқыда Ява экономикасы күріш шаруашылығына зор тәуелді болды. Сунда, Матарам және Маджапахит сияқты ежелгі патшалықтар күріш өнімі мен салығына тәуелді болды. Ява ежелгі заманнан бері күріштің мол өнімімен және күріш экспортымен танымал болды, ал күріш шаруашылығы арал халқының өсуіне ықпал етті. Азияның басқа бөліктерімен, мысалы, ежелгі Үндістан мен Қытаймен сауда 4 ғасырдың басында гүлденді, бұл туралы сол кезеңге жататын аралда табылған қытай керамикасы куәлік етеді. Ява Маджапахит дәуірінен бастап Голландтың Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) дәуіріне дейін Малуку дәмдеуіштерінің жаһандық саудасына қатысты. VOC 17 ғасырда Батавияда бекініп, 19 ғасырда Голландтың Шығыс Үндістанымен алмастырылды. Осы отарлық кезеңде голландтар Явада қант қамысы, каучук, кофе, шай және хинин сияқты коммерциялық дақылдарды енгізді. 19-шы ғасырдың басында явандық кофе әлемдік танымалдылыққа ие болды. Сөйтіп, "Ява" атауы бүгінде кофемен теңдес болып кетті. Ява Голландтың Шығыс Үндістан дәуірінен бері Индонезияның ең дамыған аралы болып табылады және қазіргі Индонезия Республикасында да солай болып қалуда. Ежелгі заманнан бері бар жол көлігі желілері 19-шы ғасырдың басында Даенделс Жава Ұлы пошта жолын салғанда байланыстырылып, жетілдірілді. Бұл жол Яваның жол инфрақұрылымының тірегі болды және Яваның Солтүстік жағалау жолының негізін қалады. Аралдың ішкі аймандарынан жағалаудағы портқа кофе сияқты коммерциялық өнімдерді тасымалдау қажеттілігі Явада теміржол желілерін салуға түрткі болды. Бүгінде Жакарта, Сурабая, Семаранг және Бандунг сияқты Яваның ірі қалаларында өнеркәсіп, бизнес, сауда және қызмет көрсету салалары гүлденуде. Ал Йогьякарта, Суракарта және Чиребон сияқты дәстүрлі сұлтандық қалалар өздерінің патшалық мұрасын сақтап, өнер, мәдениет және туризм орталығына айналды. Сонымен қатар, Яваның солтүстік жағалауындағы қалаларда, әсіресе Чилегон, Тангеранг, Бекаси, Караванг, Гресик және Сидоаржо айналасында өнеркәсіптік аймақтар өсіп келеді. Жаңа тәртіптен бастап қазіргі күнге дейін ақылы тас жол желілері салынды және кеңейтілді, олар ірі қалалық орталықтар мен айналасындағы аудандарды байланыстырады, мысалы, Жакарта мен Бандунгтің ішінде және айналасында; сондай-ақ Чиребон, Семаранг және Сурабаяда. Бұл тас жолдардан басқа, Явада 16 ұлттық тас жол бар. Индонезия Статистикасы (Бадан Pusat Statistik) 2021 жылғы деректері бойынша, Ява ғана Индонезияның ЖІӨ-сінің шамамен 60%-ын құрайды, яғни 686 миллиард АҚШ долларына (инт$2.0 триллион, PPP) тең.