Кіріспе

Ла Белль – Роберт де Ла Салдың 1685 жылы Миссисипи өзенінің сағасында француз колониясын құруға бағытталған, апатқа ұшыраған экспедициясымен Мексика шығанағын зерттеген төрт кемесінің бірі. Келесі жылы Ла Белль қазіргі Матагорда шығанағында сүңгіп, Ла Салдың Техас колониясының күйреуіне себеп болды. Ла Белльдің құлауы 1995 жылға дейін ұмытылып, мемлекеттік археологтар тобы оны тауып алғанға дейін жатты. Ла Салдың бас кемесінің табылуы Техастағы ғасырдың ең маңызды археологиялық жаңалығы деп есептелді, содан кейін Техас штаты шамамен бір жыл бойы кеменің барлық бөліктерін және миллионнан астам артефактты қазып шығарды.

Жоғалту

Ла Салле кеткеннен кейін кемеде ауыз су азайып бастады. Тессье ең жақсы бес теңізшіні "Ла Белл" қайығының ең ұзын бартасымен су іздеуге жіберді. Түн құлпыра бастағанда, олар күшті желмен кемеге қайтуға тырысып барып, көрінді. Қайық келмегендіктен, олардың жоғалып қалғандығы болжамдалды. Қалған теңізшілер судың орнына шарап ішті, бірақ спирт оларды одан әрі құрғатып, бірнешеуі қайтыс болды. Тессье кемеге қосымша жабдықтар алу үшін Форт-Сен-Луиске қайтуға шешім қабылдады. Олар жолға шыққанда, суық фронт келді. Қалған экипаж шебер емес болғандықтан, кемені басқара алмады, және екінші якорь жоғалғандықтан, желде кемені тоқтатудың жолы болмады. Көп ұзамай "Ла Белл" кемесі жағадан шамамен 400 метр қашықтықта, шығанақтың оңтүстік жағында жерге отырды. Дауыл басылған соң, олар доскалар мен бөшкелерден сал жасап, екі адамды жағаға жіберді. Сал толқындарда бұзылып, екеуі де суға батып қайтыс болды. Екінші, берік сал жасағаннан кейін, қалғандары аман-есен жағаға жетті. Келесі бірнеше күнде олар күн сайын кемеге оралып, жүк алып, Ла Салдың қағаздары мен киімдерінің, ұн бөшкелерінің, шарап шайналарының, шыны мұнының және басқа да сауда тауарларының бір бөлігін құтқарып алды. Бірақ көп ұзамай, күшті оңтүстік жел кеменің корпусын лайлы түбіне қадады, жақын арада тек артқы палубы ғана судан көрінді. Кемеге бастапқыда тағайындалған 27 адамның ішінде тек Тессье, дін қызметкері, әскери офицер, қатардағы сарбаз, қызметші қыз және кішкентай бала ғана аман қалды. Олар үш ай бойы түбекте болды, өйткені фортқа жетудің жалғыз жолы Каранкава аумағынан өту еді. Бір күні кішкентай үнді каноэсі жағаға соғылғаннан кейін, аман қалғандар шығанақты кесіп өтіп, фортқа қайта оралды. Соңғы кемелерінің қирауы отаршыларды Техас жағалауында, Кариб теңізіндегі француз колонияларынан ешқандай көмек күте алмай, тастап кетті.

Испандықтардың ашқаны

Испания билігі Ла Салл экспедициясының бар екенін колонияның бұрынғы мүшесі Денис Томас пират кемесінде тұтқынға алынғанда білді. Өмірін сақтап қалуға тырысып, Томас Ла Салдың Миссисипи өзенінің жанында колония құруды және соңынан испан күміс кендерін басып алуды жоспарлағанын айтты. Томас тез арада дарға асылса да, испандықтар оның берген мәліметіне сеніп, француз колониясын іздеуге кірісті. 1686 жылдың 25 желтоқсанында капитан Мартин де Ривас және капитан Педро де Йриарте басқаратын испан экспедициясы Перс шығанағының жағалауымен жүзу үшін Веракруздан аттанды. 4 сәуірде олар Матагорда шығанағына жетіп, аймақты зерттеу үшін бірнеше каноэ жіберді. Кемеден 5 километр (3 миль) қашықтықта олар "Ла Белль" кемесін тапты, оны "бұзылған кеме" деп сипаттап, корпусiнде үш флер-де-лис суретін көрді. Испандықтар кемеден екі айналмалы зеңбірек пен бес қару, сондай-ақ ілгек, арқан және мачталарды алып, оларды ескектерге айналдырды. Бұл кеменің француз колониясына тиесілі екенін растайтын соңғы дәлел ретінде экспедиция француз аман қалғандары үш ай бойы тұрған лагерьді де тапты. Лагерь қалдықтарының арасында француз тілінде жазылған кітап беттері де болды.

Қайта табу

Атқарылған жұмыс үш жүз жылдан астам уақыт бойы Матагорда шығанағының қараңғы, лайлы суларында ұмытылып қалды. 1970 жылдары Оңтүстік методистік университетінің Кэтлин Гилмор Ла-Салл кемесінің апаттарына қатысты тарихи мәліметтерді талдап, оларды қайда табуға болатыны туралы жалпы бағыттар берді. 1977 жылы Техас тарихи комиссиясы (ТХК) тәуелсіз зерттеушіден кеме апаттары туралы ақпаратты іздеу үшін Париждегі мұрағаттарды қарауды сұрады. Ол Ла-Саллдің инженері Жан Батист Мине салған карталардың түпнұсқа көшірмелерін тапты. Мине "Жоли" кемесімен Францияға қайтар алдында Матагорда шығанағы мен жолдың егжей-тегжейлі карталарын жасап, "Л'Аймабл" кемесінің батып кеткен жерін белгілеп қойған. Басқа зерттеушілер Ла Белльдің жатқан жерін көрсеткен бірнеше тарихи карталарды да тапты. 1978 жылы Техас көнеліктер комитетінің (Техас тарихи комиссиясының алдыңғысы) штаттық теңіз археологы Барто Арнольд Ла-Салл кемелерін он апта бойы іздеуді ұсынды. Экспедиция Ла Белльдің орналасқан жері болуы мүмкін деп есептелген аймақты магниттік зерттеу кезінде бірнеше жақындағы кеме апаттарын тапты. Келесі он жеті жылға арналған қаржыландырудың жетіспеуі Ла Белльді табуға бағытталған одан әрі әрекеттерді тоқтатты. 1995 жылдың маусым айында Техас тарихи комиссиясы Барто Арнольд басшылығымен екінші магниттік зерттеуді ұйымдастырды. Алғашқы зерттеуден кейін пайда болған ең маңызды технологиялық жетістік – навигацияны және нысаналарды анықтауды айтарлықтай жеңілдеткен және дәлдеген дифференциалды GPS позициялау жүйесі болды. Бұл зерттеу бүкіл ай бойы жалғасты және Geometrics 866 протондық прецессиялық магнитометрі 39 "қарқынды зерттеуді қажет ететін магниттік аномалияларды" анықтады. Оларға басымдық берілді және 1995 жылдың 5 шілдесінде ең маңызды нүктеге суға түсушілер жіберілді. Бастапқы суға түсу кезінде судың көрінуін жақсарту үшін, беткі суды теңіз түбіне бағыттау үшін пропеллерге бекітілген металл құбыр (пропеллердің күшін төмен бағыттауға арналған) пайдаланылды. Бірақ археологтар құбырдың жүк қалдықтарының нәзік материалдарына зиян келтіріп жатқанын анықтағандықтан, оны сөндіруге шешім қабылдады. Кеме апаты табылған кезде оның қанша тұнбамен жабылғаны белгісіз, өйткені суға түсушілерді жібермес бұрын суды жуу құрылысы іске қосылған. Алғашқы суға түсушілер тобы теңіз түбінде мылтық доптарын сезінгенін және соққының құрамында қозғалған ағаш сынықтарын байқағанын хабарлады. Бұл материалдар осы жерде кеме апаты болғанын күшті түрде көрсетті. Екінші суға түсу кезінде археолог Чак Мейд қоладан жасалған зеңбірек тапты, ол кейіннен табылғанда, осы кеме апатының Ла Белльдікі екенін дәлелдеді. Зеңбірек әсем безендірілген және Францияның адмиралы, Вермандуи графының гербін, сондай-ақ король Луидің гербін таңбалаған. Людовик XIV-нің заңсыз ұлы Вермандуа 1683 жылы қайтыс болғанға дейін француз флотының адмиралы болды, демек зеңбірек 1683 жылдан бұрын, Ла-Салл саяқатына дайындалып жатқан кезде құйылған болуы керек. Бұл кеме Ла Белль екендігіне күшті жағдай ретінде қарастырылды. Зеңбіректің сериялық нөмірі (және 1997 жылы табылған тағы екеуі) доктор Джон де Брай тапқан француз мұрағат жазбаларындағы Ла Белльге жүктелген төрт қола зеңбіректің нөмірлерімен сәйкес келді, бұл апаттың кім екенін нақты дәлелдеді. Кеме апаты археологтар оны тапқанға дейін жергілікті сушылардың біріне белгілі болған болуы мүмкін. 1996 жылғы қазба жұмыстары кезінде Техас тарихи комиссиясының археологтары Ла Белльде болған деп саналатын төрт қола зеңбіректердің бірі 1995 жылы апат табылғанға дейін, мүмкін ондаған жылдар бұрын, апаттан алынып тасталғанын тікелей дәлелдеді. Бұл жергілікті шабақшының іс-әрекеті болуы мүмкін деп болжалды, ол желісіне ілігіп, қаруды алып кеткен болуы мүмкін. Бұл зеңбірек қайда екені әлі де белгісіз, ал апат болған жерде басқа да артефактілердің табылғаны байқалған жоқ.

Археологиялық қазба

Мемлекеттік археологтар тобы бір ай бойы апат орнының үстінде суға түсіп, оның аумағы мен жағдайын тіркеді және бірқатар артефакттарды қалпына келтірді. Шиеленісті тарихы мен шығанақтың қараңғы сулары суарушылардың көру мүмкіндігін шектегендіктен, апат орнының айналына коффердам салу туралы шешім қабылданды. Бұл екі қабатты болаттан жасалған құрылым еді, екі қабаттың арасында тығыздалған құм болды және бүкіл апат орнын қоршады. 1,5 миллион доллар тұратын бұл құрылысты Техас штаты төледі, бірақ жеке қаржыландыру мен федералдық гранттар кейінгі қазба жұмыстарының көп бөлігін қаржыландырды. 1996 жылдың қыркүйегінде құрылыс аяқталғаннан кейін, коффердам ішіндегі су сорғыланып, кеме ғасырлар бойы алғаш рет ауаға шықты. Жақын маңдағы Паласиос қаласында шамамен 20 археологтан тұратын үлкен команда жиналды және кеме апатының толық қазба жұмыстарын жүргізуге кірісті, бастапқыда Барто Арнольд, кейін доктор Джим Брусет басшылығымен. Бұл жұмыс 1996 жылдың шілдесінен 1997 жылдың мамырына дейін жалғасты және сол кездегі ең маңызды теңіз археологиялық қазбаларының бірі саналды. Ластанған шөгінділерді мұқият алып тастағанда, әртүрлі артефакттармен толтырылған көптеген ағаш қораптар мен бөшкелер табылды. "Ла Белль" кемесінде Ла Салдың апатқа ұшыраған қойма кемесінен ("L'Amiable") құтқарылған барлық жабдықтар сақталғандықтан, сәтті отарлау үшін қажет деп есептелген жабдықтар туралы бірегей мәліметтер ұсынды. Француздар үшін бұл аймақ жау территориясы саналғандықтан (Техас испандық қарсыластарының иелігінде болды) және жергілікті үндістер жаулық көрсеткендіктен, кемеде үш қола зеңбірек, бір темір айналмалы зеңбірек, бірнеше мылтық қорабы, көптеген оқ-дәрі бөшкелері, керамикалық гранаталар (қол гранатасы сияқты қолданылған), бірнеше қылыш саптары және бірнеше петардалар сияқты қару-жарақтардың кең ассортименті болды. Сондай-ақ, жүздеген мың көк, ақ және қара шыны мұныздар, католик діни символы бар мыс жүзіктер, мыс штырғылар, мыс қоңыраулар, ағаш тарақтар және темір балта бастары бар бөшкелер сияқты көптеген сауда тауарлары да табылды. Сонымен қатар, құмыра жасаушының жобасы, қазық, арқан, темірдің ұзын таяқтары және балта бастары бар бөшкелер сияқты құралдар мен жабдықтар, сондай-ақ кеменің әртүрлі аппараттары мен такелажы да табылды. Жануарлардың қалдықтарына тұзды шошқа еті, егеуқұйрық қаңқалары және мүйіздері бар бұғының бас сүйектері кірді. Бір толық адам қаңқасы табылды, ол артрит белгілері бар орта жастағы еркекке тиесілі болды. Бұл адамның миының бір бөлігі сақталған, себебі шығанақтың түбіндегі қалың саз шөгінділерінен туындаған анаэробты ортаға байланысты. Остеологиялық талдаудан кейін бұл адамның сүйектері Техас штатының зиратына жерленді. 1997 жылдың наурыз айының басына дейін барлық артефакттар кемеден алынып тасталды. Сол кезден бастап археологтар кеме қалдықтарына назар аударды. Кеменің барлық бөліктері бөлшектелді, әрбір ағаш қабаттары алынғаннан бұрын және кейін тіркелді. Далалық жұмыстар 1997 жылдың мамырында аяқталды, содан кейін коффердам бөлшектелді және сатылды. Табылған ағаштар Техас A&M университетінің Теңіз археологиясы бағдарламасында жасалған арнайы тіреу және ыдысқа жиналды, бұл мекеме 1995 жылдан кейін кеме апаты орнынан табылған барлық артефакттарды сақтауға жауапты болды. Кеме полиэтиленгликольмен ұзақ уақытқа сору және мұздату арқылы кептіру әдісімен өңделді, бұл процеске он жылдан астам уақыт кетті.

Көрмелік

2014 жылдың қазан айында "La Belle: Тарихты өзгерткен кеме" көрмесі ресми түрде ашылды. Кеменің қаңқасы және түрлі-түсті шыны мұныштар, мыс ыдыстар, сүзуге арналған тостаған, қасық, мылтықтар, ұнтақ мүйіздері, "өрт құмырасы" деп аталатын ерте заманғы жарылғыш құрал, сондай-ақ дельфин пішіндес тұтқалары бар қола зеңбірек сияқты көптеген табылған артефакттар Техас штатының тарих мұражайында, штаттың астанасы Остинде қойылған. Көптеген артефакттарды Техас штатындағы музейлерде орналасқан La Salle Odyssey көп орынды көрмесінде көруге болады. Корпус Кристи ғылым және тарих мұражайы артефакттардың ресми сақтаушысы болып табылады. Техастың Виктория қаласындағы Жағалау аймағы мұражайында да La Belle кемесінен көптеген жәдігерлер бар, олардың көпшілігі Форт Сент-Луиске тиесілі болған жеті зеңбірек.

Меншік

Қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін Франция үкіметі кеме мен оның ішіндегі заттарға ресми талап қойды. Халықаралық теңіз заңдарына сәйкес, ресми әскери кеме қай елдің туын көтеріп жүрсе, сол елдің меншігінде болады. Американдық тарихшылардың ұзақ жылдар бойы қайталап айтқан дәстүрге қарамастан, Ла Белль кемесі корольдің Ла Саллға сыйға берген жекелеген мүлігі деген мәлімдемені растайтын ешқандай құжаттық дерек табылған жоқ. Керісінше, Франциядағы мұрағаттарда жүргізілген зерттеулер Ла Белль кемесі корольге тиесілі болғанын, бірақ Ла Саллға уақытша берілгенін көрсететін екі ресми құжатты тапты. Мадлен Олбрайт Клинтон әкімшілігінің соңына жеткенше Францияның талабын мойындады. Бірнеше жылдық келіссөздерден кейін 2003 жылдың 31 наурызында келісімге қол қойылды, ол кеменің және оның артефакттарының ресми иелігін Париж қаласындағы Теңіз музейіне (Musée national de la Marine) берді. Күнделікті басқару 99 жылға Техас тарихи комиссиясына жүктелді.