Жаңа өсиеттің синоптикалық Евангелияларының шығу тегі туралы теория

Кіріспе

Синоптикалық Евангелиялардың шығу тегі туралы теория

Августиндік гипотеза (кейде Августиндік Ұсыныс деп те аталады) – Жаңа Өсиеттегі Евангелиялардың шығу тегіне қатысты синоптикалық мәселенің шешімі. Гипотезаға сәйкес, Матайды алғашқыда Евангелист Матай жазған (Еврейлерге арналған Евангелияны және яһуди-христиандық Евангелияларды қараңыз). Евангелист Марк Марк Евангелиясын екінші болып жазды және көзі ретінде Матай мен Петірдің уағыздарын пайдаланды. Евангелист Лұқа Лұқа Евангелиясын жазды және оған дейін жазылған екі Евангелияны білді. Бұл гипотеза, кейбір қарсы гипотезалардан айырмашылығы, тарихи куәліктерде нақты айтылмаған ешқандай құжатқа сүйенбейді және оның бар екендігін дәлелдемейді. Оның орнына, гипотеза негізінен тарихи куәліктерге сүйенеді, бұл мәтіндік сынақ емес, дәлелдердің басты жолы болып табылады. Гипотезаның дәлелдік негізі – шіркеу әулиелерінің жазбалары: 2 ғасырдың бірінші жартысына дейінгі тарихи дереккөздер, оларды христиандардың көпшілігі шамамен екі мың жыл бойы беделді деп санайды. Августиндік гипотезаны қолдаушылар оны синоптикалық мәселенің қарапайым және үйлесімді шешімі деп есептейді. Августиндік гипотеза синоптикалық мәселенің төңірегіндегі кейбір маңызды дау-дамайларды қарастырады, мысалы, ерте христиан дәстүрінің қаншалықты сенімді екендігі, қай Евангелия алғаш жазылған, Евангелиялардың артында басқа белгісіз көздер бар ма, болған жағдайда Евангелиялар қаншалықты өңделген және бастапқыда жазылған уақыт пен ең алғашқы қолжазбалардың пайда болуы арасында Евангелиялар қаншалықты өзгерген. Осы және басқа да мәселелерді Екі көз гипотезасы, оның байланысты Q гипотезасы, Фаррер гипотезасы және басқалар сияқты қарсы гипотезалардың жақтаушылары көтеріп, баламалы шешімдер ұсынады. Августин қауымындағы екі негізгі дау-дамай – Матайдың түпнұсқада арамей тілінде еврей жазуын қолданып жазылғандығы (арамей тілінің басымдығын қараңыз), немесе грек мәтіні түпнұсқа ма, және оны екінші болып жазған Марк пе, әлде Лұқа ма. Августиндік гипотезаның өңделген нұсқасы, Грисбах гипотезасы деп аталады, Матайдың бірінші жазғанын және Марк Матайға тәуелді болғанын мойындайды, түпнұсқа мәтіннің еврей тілінде болғанын, содан кейін грек тіліне аударылғанын таласпайды, бірақ Марк Лұқаға да тәуелді болғандықтан Лұқаның Евангелиясы Марк Евангелиясынан бұрын жазылғанын айтады. Негізгі дау-дамайлардың ұқсастығына байланысты, бұл гипотеза да Августин гипотезасына мүмкін түзету ретінде қарастырылады.

The Augustinian hypothesis (sometimes referred to as the Augustinian Proposal) is a solution to the synoptic problem, which concerns the origin of the Gospels of the New Testament. The hypothesis holds that Matthew was written first, by Matthew the Evangelist (see the Gospel According to the Hebrews and the Jewish Christian Gospels). Mark the Evangelist wrote the Gospel of Mark second and used Matthew and the preaching of Peter as sources. Luke the Evangelist wrote the Gospel of Luke and was aware of the two Gospels that preceded him. Unlike some competing hypotheses, this hypothesis does not rely on, nor does it argue for, the existence of any document that is not explicitly mentioned in historical testimony. Instead, the hypothesis draws primarily upon historical testimony, rather than textual criticism, as the central line of evidence. The foundation of evidence for the hypothesis is the writings of the Church Fathers: historical sources dating back to as early as the first half of the 2nd century, which have been held as authoritative by most Christians for nearly two millennia. Adherents to the Augustinian hypothesis view it as a simple, coherent solution to the synoptic problem. The Augustinian hypothesis addresses certain fundamental points of contention surrounding the synoptic problem, such as how reliable the early Christian tradition is, which gospel was written first, whether there were other unknown sources behind the gospels, to what extent, if any, the gospels were redacted, and to what extent the gospels were altered between the time they were originally written and the time the first surviving manuscripts appear. These and other matters are raised and alternate resolutions proposed by proponents of competing hypotheses, such as the Two source hypothesis, its related Q hypothesis, the Farrer hypothesis, and others. The main two areas of contention within the Augustinian community are whether Matthew was originally written in Aramaic using Hebrew script (see Aramaic primacy), or if the Greek text is the original, and whether it was Mark or Luke who wrote second. A modified version of the Augustinian hypothesis, known as the Griesbach hypothesis, agrees that Matthew wrote first and that Mark depended on Matthew, and does not dispute that the original text was in Hebrew thereafter translated into Greek, but argues that Mark also depended on Luke and therefore that Luke’s gospel precedes Mark's. Because of the similarity on primary points of contention, this hypothesis is also treated as a possible amendment to the Augustinian hypothesis.

Шығу тегі

Бұл гипотезаның атауы 5-ші ғасырдың басында өмір сүрген епископ және шіркеу әкесі Августинге байланысты. Ол былай деп жазды: "Бүкіл әлемде есімдері ең көп таралған төрт жақсы хабаршы, олардың саны төрт ретінде бекітілді, мына ретпен жазған деп есептеледі: бірінші Матай, содан кейін Марк, үшінші Лука, соңғысы Иоанн." Сондай-ақ: "Осы төртеудің ішінде Матай ғана еврей тілінде жазған деп саналады, ал қалғандары грек тілінде. Олардың әрқайсысы өзіне тән баяндау тәртібін сақтағандай болғанымен, бұл әрбір жазушы алдыңғысының жұмысын білмей жазды дегенді білдірмейді."

Августин Маркты "pedissequus et breviator Matthaei" – Матайдың ізбасары және қысқартушысы деп атады. Көне дәуірдегі бірнеше дереккөздер Марк өзінің жақсы хабарын Петрдің уағыздары негізінде Матайдан кейін жазды деп мәлімдеді. Осы дәстүрдің әртүрлі элементтері Ириней, Ориген, Евсевий және басқалардың еңбектерінде кездеседі. Жақсы хабардың өзі "Матай бойынша" деген тақырыппен таралды, бұл дәстүр 2-ші ғасырдың соңына дейін даусыз мойындалды. Сонымен қатар, "Матай бойынша" деген тақырып ең көне қолжазбаларда да кездеседі. Көптеген ғалымдар бұл тақырыпты 125 жылдан кешіктірмей жасалған деп санайды. Алайда, қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі бастапқыда автор аты аталмағанын сендіреді. Жақсы хабар дәстүріне қатысты ең ерте сілтемелерді Евсевий (шамамен 263–339 ж.ж. өмір сүрген) келтіреді, ал Папий (2-ші ғасырдың бірінші жартысында жазған) және Клименттің еңбектерінде басқа, бірақ байланысты дәстүрлер кездеседі. Үшінші көне дереккөз Ириней де дәстүрлер туралы, әсіресе Папийдің дәстүрі туралы қосымша ақпарат береді және мүмкін үшінші байланысты дәстүрді дереккөздерге қосады. Бұл байланысты дәстүрлер Августин гипотезасының негізгі даулы мәселелері бойынша көбінесе келіседі, бірақ келіспеушіліктер де бар. Бұл келіспеушіліктер гипотезаны жоққа шығару емес, оны қорғау үшін жиі келтіріледі, өйткені олар бүкіл дәстүр тек Папийдің бастапқы мәлімдемесін қайталау ғана деген аргументке қарсы тұрады (егер ол қателескен болса, теорияны қолдайтын көптеген тарихи деректердің мәні болмайды). Керісінше, шағын келіспеушіліктер бірнеше, өте ұқсас дәстүрлердің болуын көрсетеді.

Қамыр

Иринейдің айтуынша, Папиас "Жоханның тыңдаушысы және "бес кітаптан" тұратын кітап жазған, "алғашқы дәуірдегі" Поликарптың серігі болған". Д.Х. Фишердің пікірінше, тарихи жақындық тарихилықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады, ал шіркеу әкесі Папиас Матай Ізгі хабарын ең бірінші жазғаны туралы куәліктің ең ерте көзі болып саналады. Папиас былай деп жазды: "Матай еврей тілінде айтылған сөздерді жинап, жазды, және әркім де оларды өз біліміне қарай аударды". (Папиас айтқан "еврей тілі" көбінесе арамей тілі деп түсіндіріледі.) Папиас Матай туралы мәлімдемелеріне ешқандай авторитетке сілтеме бермегенімен, Марқ туралы жазғанда сілтеме бергендіктен, Матай оның жазған кезінде толыққанды қабылданған болуы мүмкін деген пікір бар.

Клемент

Евсевий Александриялық Клименттен (шамамен 213 жылы қайтыс болды) маңызды дәстүрді жазды: Бұл дерек көне заманның бірнеше авторитетті тұлғаларынан келгенін, жалғыз Папиас емес екенін көрсетеді; бұл Әкелердің куәлігі тек Папиасқа негізделген деген пікірге қарсы дәлел ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, Клименттің дәстүрі даудың маңызды мәселесімен сәйкес келеді: Матфейдің алға басушылығы. Дегенмен, Климент Марқ және Лұқаның жазылу реті туралы Августин гипотезасына қарсы келеді. Грисбах гипотезасы осы екінші даулы мәселеге байланысты туындаған қиындықты Лұқа Марқтан бұрын жазды деген тұжырым арқылы шешуге тырысады.

Ириней

Папиастың еңбегімен таныс болған, сондай-ақ Поликарпты және тіпті елші Жоханды да білген Ириней былай деп жазды: «Матай еврейлердің арасында өздерінің диалектісінде Ізгі хабарды жариялады, ал Петір мен Пауыл Римде Ізгі хабарды уағыздап, шіркеуді құрды». Ириней мұнда Папиаспен келісетін тағы бір дәстүрді келтіреді, бірақ онда көбірек ақпарат бар. Бұл үшінші, бірақ үйлесімді дәстүрдің куәсі ретінде қарастырылды. Дегенмен, Ириней Марк жазбасын Петірдің өлімінен кейін жазғанын айтады, ал Климент (Ориген мен Евсевий сияқты басқалар) Петірдің тірі екенін және оның еңбегін мақұлдағанын мәлімдейді. Бірақ, Августиндік гипотеза Петірдің Марк жазған кезде тірі болған-болмағанын қарастырмайды, сондықтан бұл қайшылық теорияға қарсылық білдіруге негіз емес. Матайдың түпнұсқа арамей тіліндегі нұсқасы қазірге дейін сақталған жоқ, яғни түпнұсқа тіліндегі көшірмесі табылмады. Августиндік гипотезаның көптеген жақтаушылары қазіргі грекше Матайдың түпнұсқа арамейше Матайдың толық аудармасы екенін санайды. Бұл теорияны көптеген шіркеу әулиелері қолдайды. Папиас, Ириней, Ориген, Евсевий, Эпифаний және Иероним Матайдың түпнұсқасы еврей тілінде жазылғандығы туралы келіседі. Иероним тіпті шейіт Памфилдің кітапханасында Матайдың түпнұсқа арамей тіліндегі жазбасын көргенін айтады. Евсевий шамамен 325 жылы Пантаердің Үндістанда Матай Ілтебігінің еврей тілінде жазылған көшірмесін тапқанын және оны Бартоломей қалдырғанын жазды. 376 жылы Эпифаний Палестинадағы бір топтың әлі де түпнұсқа еврей мәтінін «алғашқыда жазылған күйінде» қолданып жүргеніне «күмән жоқ» деді. Әрине, Августин де осы дәстүрді қайталады. Бұл авторлардың қатарына Пантаен, Афанасий, Иоанн Златоуст, Кирилл Иерусалимдік, Григорий Назианский және олармен келісетін басқа да жазушылар қосылуы керек.

Августиндік қайта өрлеу

Августиндік позиция және оған ұқсас Грисбах гипотезасы, әсіресе Б. К. Батлер, Джон Вэнэм, В. Р. Фармер және басқалар тарапынан синоптикалық мәселенің балама шешімі ретінде жаңа қызығушылық тудырды, сондай-ақ Марк басымдығын, Q гипотезасын және екі көз гипотезасын ғылыми тұрғыдан жоққа шығару үшін пайдаланылды. Батлер Матайдың басымдығын қабылдау гипотетикалық Q құжатын мүлдем қажетсіз етеді деп мәлімдеді, және бұл позицияны Матайдың Маркқа қарағанда көбінесе түпнұсқалы болып көрінетін жағдайларды түсіндіру үшін Q-ға жүгінудің дұрыс еместігі туралы аргументтермен қолдады. Сонымен қатар, Синоптикалық Евангелиялар арасындағы айырмашылықтар авторлардың әртүрлі мақсаттарымен түсіндірілуі мүмкін, ал білімсіздік салдарынан жасалған түзетулер немесе жоюлар осы айырмашылықтарды күштеп түсіндіруден гөрі оңай. Бұдан бөлек, Евангелиялардағы идеялардың "алғашқылығы" олардың әдеби тәуелділігін анықтаудағы шешуші фактор екендігі туралы кейбір аргументтерге қарсы, "алғашқылықты" анықтауда айқын қиындықтар бар екені атап өтілді. Фармер Матай, Лука, Марк ретімен орналастырылған Августиндік гипотезаның модификациясы – екі Евангелия гипотезасы, Q-ның болуын қажет етпейтінін көрсетті, және бұл позиция В. К. Аллен және басқалар тарапынан мойындалды. Бернард Орчард та екі Евангелия гипотезасын дамытып, оның идеяларын Августиндік гипотезаны негіздейтін тарихи деректермен біріктіретін ықтимал тарихи сценарий ұсынды.