Кіріспе

1882–1918 жылдар аралығында Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы мемлекет.

Сербия Корольдігі – Балқан аймағында орналасқан мемлекет. Ол 1882 жылы Сербия Князьдігінің билеушісі Милан I патша жарияланғаннан кейін құрылды. 1817 жылдан бастап Князьдікке Обренович әулеті билік етті (бір қысқа мерзімге Караджорджевич әулетімен ауыстырылды). Осман империясының қарауында болған Князьдік, 1867 жылы Осман әскерлерінің соңғысы Белградты тастап кеткен кезде, де-факто толық тәуелсіздікке қол жеткізді. 1878 жылғы Берлин конгресі Сербия Княздігінің ресми тәуелсіздігін мойындады, және оның құрамына Нишава, Пирот, Топлица және Вранье округтері Сербияның оңтүстік бөлігіне енді. 1882 жылы Сербия Австрия-Мажарстанмен достық қарым-қатынас саясатын ұстана отырып, корольдік мәртебесіне көтерілді. 1912 және 1913 жылдар аралығында Сербия Бірінші және Екінші Балқан соғыстарына қатысу арқылы аумағын кеңейтті – Санджак Рашка, Косово вилаяты және Вардар Македониясы қосылды. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Воеводинамен және Черногория Корольдігімен бірікті, ал 1918 жылдың желтоқсанында жаңадан құрылған Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетімен бірігіп, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігін (кейін Югославия Корольдігі деп аталды) құрды, бұл корольдік Караджорджевич әулетінің билігімен жалғасты.

Сербия Княздығы

Сербия княздігі – 1804 және 1817 жылдар аралығында болған серб революциясының нәтижесінде Балқанда құрылған мемлекет. Осман билігінің қатыгездікпен ұстауына және кек алу шараларына қарамастан, революциялық көшбасшылар – бірінші Караджордже, содан кейін Милош Обренович – ғасырлар бойғы түрік үстемдігінен кейін Сербияны азат ету мақсатына қол жеткізді. Алғашқыда княздікке Белград пашалығының бұрынғы аумағы ғана кірген, бірақ 1831–1833 жылдары ол шығысқа, оңтүстікке және батысқа қарай кеңейді. Княздіктің алғашқы онжылдықтарында халықтың 85 пайызы сербтер, ал 15 пайызы – серб емес ұлт өкілдері болды. Олардың көпшілігі влахтар еді, сондай-ақ түркіленген мұсылман албандары да болды, олар Смедерево, Кладово және Чуприя қалаларында тұратын мұсылмандардың басым бөлігін құрады. Жаңа мемлекет халықты біртекті етуді мақсат тұтты, әсіресе 1690 жылы және 18 ғасырда, 1718–1739 жылдар аралығында Осман империясының билігінде болған түрлі аймақтардан, әсіресе Косово вилайетінен Габсбург монархиясының құрамындағы Венгрия Корольдігіне сербтердің екі үлкен көші-қоны (сербтердің екі үлкен шығуы) болғаннан кейін. Нәтижесінде 1830 жылдан 1876 жылға дейін Сербия княздігінің аумағында тұратын шамамен 150 000 албандық көшіп кетті немесе қуылды. 1867 жылы Осман армиясының гарнизондары княздіктен шығып кетті, бұл оның де-факто тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Сербия 1878 жылы Берлин конгресінде толық халықаралық мойындылық алғаннан кейін оңтүстік-шығысқа қарай одан әрі кеңейді. 1877–1878 жылдардағы кеңеюден кейін жаңа аймақтарда (қазіргі Жабланица, Топлица және Нишава аудандарының бір бөлігі) шамамен 49 000–130 000 албандық қуылды (1877–1878 жылдарғы албандарды қуу), олар негізінен Косовоға қоныстанды. Осы оқиғалар серб-албан қақтығысының басталуын белгіледі.

Серб-болгар соғысы, 1885 жыл

Серб-болгар соғысы 1885 жылдың 14 қарашасында басталды және сол жылдың 28 қарашасына дейін жалғасты. Соғыс Сербияның жеңілісімен аяқталды, себебі Сербия өз мақсаты болған Сливница аймағын басып алуға қол жеткізе алмады. Болгар әскері Сливница шайқасындағы шешуші жеңістен кейін сербтерді сәтті кері тартты және Сербия аумағына ілгерілеп, Пиротты басып алып, Нишке жол ашты. Австрия-Мажарстан Сербия жағына соғысқа қосылатынын жариялағанда, Болгария Сербиядан шығып, серб-болгар шекарасын соғысқа дейін болған қалпында қалдырды. 1886 жылдың 19 ақпанында Бухарест қаласында бейбіт шартына қол қойылды. Соғыстың нәтижесінде Еуропалық державалар 1885 жылдың 6 қыркүйегінде болған Болгарияның бірігу актісін мойындады.

Балқан соғыстары мен экспансия

Ресей, Сербия және Болгария арасындағы келіссөздер 1912 жылдың наурызында Сербия мен Болгарияның одақтастық шартын жасады, оның мақсаты Осман империясының билігіндегі Македонияны жаулап алу және бөлу еді. Мамыр айында серб-грек одағына қол қойылды, ал қазан айында – серб-черногория одағына. Соғыс басталғаннан кейін Сербия, Черногориямен бірлесіп, Приштина мен Нови-Пазарды басып алды. Куманово шайқасында серб әскері Осман әскерін жеңіп, Скопье мен бүкіл Косово вилаятын жаулап алды. Метохия аймағы Черногорияның бақылауына өтті. Битола мен Охридте серб әскері грек әскерімен байланыс орнатты. Аумақтық жаулаулардан кейін этникалық сербтер мен албандардың саны өзгерді. Косовоның көпұлтты құрамы жаңа әкімшіліктердің жергілікті халықтан ара-жібіріс реакцияны тудырды. Сербтер бұл оқиғаны босатылу деп қарастырды. 1913 жылдың 29 қарашасында Сербия Корольдігінің Драч округі құрылды, ол Бірінші Балқан соғысы кезінде Осман империясынан алынған Албания территориясының бір бөлігінде орналасқан еді. Сербияның Драч округі төрт ауданды қамтыды: Драч (Дуррес), Леш (Леже), Эльбасан және Тирана. 1912 жылғы Бірінші Балқан соғысынан кейін Косово және Солтүстік-Батыс Македония территориялары 1913 жылғы мамырдағы Лондон шартында Сербияның құрамына ресми түрде енді, ал Солтүстік Метохия – Черногорияның құрамына. Римге жолдаған есебінде Скопье архиепископы Лазер Мьеда серб күштерінің соғыс кезінде және одан кейін 25 000 албандықты өлтіргенін мәлімдеді. Балқан одағының мүшелері, әсіресе Сербия мен Болгария арасындағы Македония территориясына қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған келіспеушіліктер Екінші Балқан соғысына әкеп соқты. 1913 жылы Сербия, Грекия, Румыния, Осман империясы және Черногория Болгарияға қарсы күресті. Соңғы шекаралар 1913 жылғы Бухарест шартында бекітілді. Сербия Вардар Македониясы деп аталған жерді бақылауға алды, қазіргі таңдағы Солтүстік Македония Республикасы осы жерде құрылған, бірақ жаңадан құрылған Албания княздығы Сербияның Адриатика теңізіне шығуын қамтамасыз етпеді. Осы соғыстардың нәтижесінде Сербия халқы 2,9 миллионнан 4,5 миллионға дейін өсті, ал территориясы 81%-ға ұлғайды.

Сараеводағы кісі өлтіру

1914 жылы 28 маусымда Сараевода (сол кезде Австрия-Мажарстанның бір бөлігі болған) Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіру Австрия-Мажарстан мен Сербия арасындағы қарым-қатынасты шиеленістің шегіне жеткізді. Сараеводағы қастандықтың артында Сербия офицерлерінің құпия ұйымы – "Қара қол" тұрды. Қастандық жасағандарға серб азаматтары мен әскери шенеуніктерден құралған "жер асты жолы" көмек көрсетті, олар оларға көлікпен қамтамасыз етіп, жасырды; серб әскерилері оларды оқытып, ынталандырып, қару-жарақ, карталар және басқа да ақпаратпен қамтамасыз етті. Қастандықтан кейін, құлсатушылар Босния және Герцеговинада тұтқындалып, 1914 жылдың қазан айында Сараевода сотталды. Бұл қастандықтың саяси мақсаты – оңтүстік славян провинцияларын Австро-Венгрия империясынан бөліп алу еді. Эрцгерцог Франц Фердинандты өлтіру Ресейді және Еуропаның ірі державаларын қақтығысқа тартқан халықаралық оқиғалар тізбегін бастады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы 28 шілдеде Австрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады. 1915 жылы Сербия Австрия-Мажарстан, Германия және Болгария әскерлерінің бірлескен шабуылынан кейін шетелдік әскерлер тарапынан оккупацияланды. Сербия армиясының 135 000 сарбазы Албания арқылы қайтарылып, гректердегі Корфу аралына эвакуацияланды, ал 1916 жылдың көктемінде жаңадан құрылған Салоника майданының құрамына кірді. 1916 жылы Австрия-Мажарстан Черногория Корольдігін жаулап алды. Соғыс аяқталғаннан және Австрия-Мажарстанның құлауынан кейін Сербия соғысқа дейінгі халқының 28 пайызын жоғалтты және азаттыққа қол жеткізгеннен кейін бірнеше күннің ішінде радикалды өзгерістерге ұшырады. 1918 жылғы 28 қарашада Подгорицадағы Ассамблеяда Черногория Корольдігін сіңіріп алды. 1918 жылғы 1 желтоқсанда Сербия жаңа құрылған Словендер, Хорваттар және Сербтер мемлекетімен бірігіп, Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігі – жаңа оңтүстік славян мемлекетін құрды. Жаңа елге 1921 жылғы тамызда ханзада Александр I патша болғаннан кейін серб монархиясы басшылық етті.

Саясат

1888 жылы Сава Груич пен Никола Пашич басқарған Халықтық радикалдық партия билікке келді және Бельгияның либералды Конституциясына негізделген жаңа конституция қабылданды. Соғыстағы жеңіліс және Радикалдық партияның толық сайлаудағы жеңісі король Милан I-нің 1889 жылы тақтан бас тартуының себептерінің бірі болды. Оның ұлы Александр I 1893 жылы таққа отырды, ал 1894 жылы конституция күштен шығарылды. Қазіргі Солтүстік Македонияда тұратын еврейлер аймақ Сербия Корольдігінің құрамына кіргеннен кейін азаматтық құқықтарын алды.

1903 жылғы мамыр төңкерісі

Сербия королі Александр I және оның танылмаған әйелі королева Драга 1903 жылғы 28-29 мамыр түнінде Белградтағы Корольдік сарайда қаныққан. Обреновичтер әулетінің басқа да өкілдері де атылды. Бұл оқиға 1817 жылдан бері Сербияны билеген Обреновичтер әулетінің құрылуына соқтырды. Мамыр төңкерісінен кейін Сербияның Шурасы Петр Караджорджевичті Сербияның Петр I ретінде Сербия тағына отыруға шақырды. Конституциялық монархия құрылды, оның артында әскери "Қара қол" қоғамы әрекет етті. Жаңа династия Ресей империясының қолдауына және Болгария патшалығымен жақын ынтымақтастыққа сүйенгендіктен, Австрия-Мажарстанмен дәстүрлі жақсы қарым-қатынастар аяқталды.

Шошқа соғысы

1904 жылы сәуірде Болгариямен достық шартқа, ал 1905 жылы маусымда кедендік одаққа қол қойылды. Оған жауап ретінде Австрия-Мажарстан 1906-1909 жылдары тарифтік соғыс (Тор шоғы соғысы) бастады. 1906 жылғы сайлаудан кейін Халықтық радикалдық партия билікке келді. 1908 жылы Австрия-Мажарстан Сербияның аумағын кеңейтуді жоспарлаған Боснияны аннексиялады.

Босния дағдарысы

1908–1909 жылдардағы Босния дағдарысы (сондай-ақ, Аннексия дағдарысы деп аталады) 1908 жылдың 5 қазанында Болгария Корольдігі Осман империясынан толық тәуелсіздігін жариялағанда және 1908 жылдың 6 қазанында Австрия-Мажарстан негізінен оңтүстік славяндары қоныстанған Босния мен Герцеговинаны аннексиялауды жариялағанда көпшілік назарына іріккен. Австрия-Мажарстан империалистік кеңеюге ұмтылыс жасады және Балқанды басқа отаршыл державалар Африка мен Азияны қарағандай қарады. Бұл идеяға Сербияның қоғамдық ойы мен интеллигенциясы, негізінен «Сербия әдеби жаршысы» (Српски книжевни гласник) төңірегінде біріккендер, күшті қарсылық көрсетті. Ресей, Осман империясы, Ұлыбритания, Италия Корольдігі, Сербия, Черногория Княздығы, Германия империясы және Франция осы оқиғаларға қызығушылық танытты. 1909 жылдың сәуірінде 1878 жылғы Берлин шартына жаңа статус-квоны қабылдау үшін түзетулер енгізілді, осылайша дағдарыс аяқталды. Дағдарыс Австрия-Мажарстанның бір жағынан, ал Ресей мен Сербияның екінші жағынан қарым-қатынасына қанағаттандырмас нұқсан келтірді. Аннексия және оған реакциялар Бірінші дүниежүзілік соғысқа себеп болған факторлардың бірі болды.

Әкімшілік бөлініс

1890 жылы ол 15 округке (окрузі) бөлінді, олар одан әрі уездерге (срезы) бөлінді. Белград және Ниш қалалары ерекше әкімшілік мәртебеге ие болды. Округтер: Вальево, Вранье, Крагуевац, Крайна, Крушевац, Морава, Пирот, Подринье, Поддунавье, Пожаревац, Рудник, Тимок, Топлица, Ужице және Черна Река. 1912 және 1913 жылдары Сербия жеңісті Бірінші Балқан соғысынан кейін аумағын кеңейтті. 1913 жылдың тамызында жаңа босатылған аймақтарда 11 жаңа округ құрылды: Битола, Дебар, Кавадарци, Нови-Пазар, Куманово, Плевлья, Призрен, Приштина, Скопье, Тетово және Штип.

Монархтар

Патшалықтың өмір сүру кезеңінде екі қарсыласатын әулет билік етті: Обреновичтер мен Караджорджевичтер әулеттері. Король Милан Обренович 1882 жылдың 6 наурызынан 1889 жылдың 6 наурызына дейін биледі, содан кейін тақтан бас тартты. Оның орнын ұлы Александр Обренович 1889 жылдың 6 наурызынан 1903 жылдың 11 маусымына дейін, офицерлер тобының қолынан қаза тапқанға дейін басқарды. "Қара қолдың" корольдік жұбайды (король мен королева Драганы) өлтіруі Еуропаны шоқындырды. Бұл Балқандағы сербтердің түрік жегін тастаған адам деп есептейтін Караджордже (Карагеорги) әулетінің ұрпақтарына таққа оралуға мүмкіндік берді. Петар Караджорджевич бастапқыда төңкеріске наразы болғандықтан тәжді қабылдауға құлшынбады. Дегенмен, ол ақыры қабылдады және 1903 жылдың 15 маусымынан 1918 жылдың 1 желтоқсанына дейін Корольдіктің билеушісі болды – сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі жарияланған күн.

Қалалар

Сербия Корольдігінің ең ірі қалалары (1910-1912 жылдар шамасындағы халық саны бойынша):

Көлік

Сербия Батыс және Орталық Еуропаны Таяу Шығыспен байланыстыратын бірнеше сауда жолдарының бағытында орналасқан. Морава аңғары Орталық Еуропаны Грекия және Константинопольмен байланыстыратын стратегиялық маңызды құрлық жолында жатқан. 19 ғасырда осы байланыстардағы көлікті жақсартуға зор күш-жігер жұмсалды. 1878 жылғы Берлин конгресінде Австрия-Мажарстан Сербияға жаңа территориялар алуға көмектесті, бірақ Сербияны жаңа конвенцияға қол қоюға шарт қойды. Конвенция Сербияны Белградтан Враньеге және түрік және болгар шекараларына дейінгі темір жол желісін үш жылдың ішінде салуға міндеттеді. Бұдан өзге, Сербияға коммерциялық келісімдерге қол қою міндеті жүктелді, сондай-ақ Дердапта реттеу жұмыстарын жүргізу талабы қойылды. Сербия үкіметі осы шартты Конвенцияны жариялау туралы заң қабылдау арқылы бекітті. Осының нәтижесінде 1881 жылы Сербия темір жолдары құрылды. Белград-Ниш темір жолындағы үздіксіз қозғалыс 1884 жылы басталды.

Мәдениет

Сербия Корольдігі 1911 жылғы Халықаралық өнер көрмесіне қатысты, онда Марко Мурат, Иван Мештрович, Дьордже Йованович сияқты бірқатар суретшілер өз туындыларын Сербия павильоны аясында көрсетті.