Кіріспе
Ортағасырлық Хорватия Корольдігі (; Regnum Croatiæ), немесе Хорватия Корольдігі, Оңтүстік Еуропадағы ортағасырлық мемлекет болды. Ол бүгінгі Хорватияның көп бөлігін (батыс Истрия және кейбір далматин жағалау қалаларын қоспағанда), сондай-ақ қазіргі Босния және Герцеговинаның көп бөлігін қамтыды. Хорватия Корольдігі өзінің тарихының бір бөлігінде этникалық династиялармен басқарылды және шамамен екі ғасыр бойы тәуелсіз мемлекет ретінде болды. Оның тарихы түрлі қақтығыстармен, болгарлармен, византиялықтармен, венгрлермен жасалған бейбітшіліктермен және одақтастықтармен, сондай-ақ Венециямен Адриатика теңізінің шығыс жағалауын бақылау үшін күрестің нәтижесі болды. Хорват тілін діни қызметтерде қолдану идеясын 10 ғасырдағы епископ Григорий Нинский алғаш ұсынды, бұл Папамен келіспеушілікке әкеп соқты. 11 ғасырдың екінші жартысында Хорватия византиялық биліктен азат болған Далмацияның көптеген жағалау қалаларын бақылауға ие болды. Осы кезеңде корольдік король Петр Крешимир IV (1058–1074) және Деметрий Звонимир (1075–1089) билігінде гүлденді. Мемлекет көбінесе Трпимирович әулетімен 1091 жылға дейін басқарылды. Одан кейін мұрагерлік дағдарыс басталды, тақ үшін он жылдық күрес пен Гвозд тауы шайқасынан кейін тәж Арпад әулетіне өтті. 1102 жылы Биоградта Венгрия королі Коломанның "Хорватия және Далмация королі" ретінде таж киюімен екі корольдік бір тәж астында біріктірілді. Екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастың нақты шарттары 19 ғасырда дау тудырды. Бұл қарым-қатынас уақыт өте келе өзгерді, Хорватия жалпы ішкі тәуелсіздікті сақтап, бірақ нақты билік жергілікті аристократияның қолында болды. Қазіргі хорват және венгр тарихнамасы 1102 жылдан бастап Хорватия Корольдігі мен Венгрия Корольдігі арасындағы қарым-қатынасты ортақ венгр королімен біріктірілген екі тәуелсіз корольдіктің тең емес жеке одағы ретінде қарастырады.
The Kingdom of Croatia (; Regnum Croatiæ), or Croatian Kingdom , was a medieval kingdom in Southern Europe comprising most of what is today Croatia (without western Istria and some Dalmatian coastal cities), as well as most of the modern day Bosnia and Herzegovina. The Croatian Kingdom was ruled for part of its existence by ethnic dynasties, and the Kingdom existed as a sovereign state for nearly two centuries. Its existence was characterized by various conflicts and periods of peace or alliance with the Bulgarians, Byzantines, Hungarians, and competition with Venice for control over the eastern Adriatic coast. The goal of promoting the Croatian language in the religious service was initially introduced by the 10th century bishop Gregory of Nin, which resulted in a conflict with the Pope, later to be put down by him. In the second half of the 11th century Croatia managed to secure most coastal cities of Dalmatia with the collapse of Byzantine control over them. During this time the kingdom reached its peak under the rule of kings Peter Krešimir IV (1058–1074) and Demetrius Zvonimir (1075–1089). The state was ruled mostly by the Trpimirović dynasty until 1091. At that point the realm experienced a succession crisis and after a decade of conflicts for the throne and the aftermath of the Battle of Gvozd Mountain, the crown passed to the Árpád dynasty with the coronation of King Coloman of Hungary as "King of Croatia and Dalmatia" in Biograd in 1102, uniting the two kingdoms under one crown. The precise terms of the relationship between the two realms became a matter of dispute in the 19th century. The nature of the relationship varied through time, with Croatia retaining a large degree of internal autonomy overall, while the real power rested in the hands of the local nobility. Modern Croatian and Hungarian historiographies mostly view the relations between the Kingdom of Croatia and the Kingdom of Hungary from 1102 as a form of unequal personal union of two internally autonomous kingdoms united by a common Hungarian king.
Атауы
Елдің алғашқы ресми атауы "Хорваттар Корольдігі" (Regnum Croatorum;), бірақ уақыт өте келе "Хорватия Корольдігі" (Regnum Croatiae; Kraljevina Hrvatska) атауы кеңінен таралды.
Өмірбаян
Славяндар Оңтүстік-Шығыс Еуропаға VII ғасырдың басында келіп, бірнеше мемлекет құрды, соның ішінде Хорватия герцогтігі. Хорваттардың христиан қабылдауы олардың келгенінен кейін көп ұзамай басталды және 9 ғасырдың басына қарай аяқталды. Герцогтіктің билігі Домагоевич және Трпимирович әулеттерінің арасында кезекпен ауысты. Герцогтік көршілес Венеция Республикасымен бәсекелесіп, Бірінші Болгар империясымен соғысқа түсіп, одақтасты, сондай-ақ Каролингтер империясы мен Византия империясына қарасты вассалдық кезеңдерден өтті. 879 жылы Папа Иоанн VIII герцог Бранимирді тәуелсіз билеуші деп мойындады.
Құру
Хорватия шамамен 925 жылы патшалық мәртебесіне көтерілді. Томислав – папалық канцеляриясы «патша» атағымен құрметтеген алғашқы хорват билеушісі болды. Томислав 925 жылы тәж кигені айтылады, бірақ оның қашан және кіммен тәж кигені, тіпті тәж кигені рас па, жоқ па белгісіз. Ал 12-шы канон шешімдерінде хорваттардың билеушісі «патша» (rex et proceres Chroatorum) деп аталады. Дуклялық діни қызметкердің жылнамасында Томислав патша деп аталған және оның 13 жыл билік еткені көрсетілген. I Трпимирдің ұрпағы Томислав Трпимирович әулетінің ең көрнекті өкілдерінің бірі саналады. 923-928 жылдар аралығында Томислав Паннония және Далмация хорваттарын біріктіруге қол жеткізді, олардың әрқайсысын герцогтар жеке басқарған. Томислав патшалығының нақты географиялық шегі толық белгілі болмаса да, Хорватия, мүмкін, Далмация, Паннония және Солтүстік және Батыс Боснияның көп бөлігін қамтыған. Хорватия сол кезде он бір округ (županije) және бір банат (Banovina) ретінде басқарылды. Осы аймақтардың әрқайсысында бекіністі патшалық қалалар болды. Біраз уақыттан кейін Хорватия Византиямен соғысып жатқан Симеон I (Болгарияда Ұлы Симеон деп аталған) басқарған Болгария империясымен қақтығысқа түсті. Томислав Византия империясымен келісім жасады, осының нәтижесінде Византия императоры Романос I Лекапенос оған Византияның Далмация темасының жағалау қалаларын басқару құқығын және олардан жиналған салықтың бір бөлігін сыйлаған болуы мүмкін. 926 жылы Симеон хорват-византиялық келісімді бұзуға тырысты, содан кейін нашар қорғалған Византияның Далмация темасын жаулап алуға әрекеттенді, герцог Алогоботурды Томиславқа қарсы күшті әскермен жіберді, бірақ Симеонның әскері Босния таулы аймағындағы шайқаста жеңілді. 927 жылы Симеон қайтыс болғаннан кейін Папа Иоанн X-тің елшілерінің араласуымен Хорватия мен Болгария арасында бейбітшілік орнатылды. Заманауи De Administrando Imperio мәліметтеріне сәйкес, хорват армиясы мен флоты шамамен 100 000 жаяу әскер, 60 000 кавалерия, 80 үлкен (sagina) және 100 кішкентай соғыс кемесінен (condura) тұрған болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіштер көбінесе қатты асыра бағаланған деп есептеледі.
10 ғасыр
10-ғасырда хорват қоғамында маңызды өзгерістер болды. Жергілікті басшылар, жупандар, корольдің адалдарымен алмастырылды, олар бұрынғы жер иелерінен жерді алып, феодалдық жүйе құрды. Бұрынғы еркін шаруалар крепостнойларға айналып, әскерде қызмет етуден бас тартты, бұл Хорватияның әскери күшін әлсіретті. Томиславтың орнын Трепимир II (928–935 ж.ж.) және Крешимир I (935–945 ж.ж.) иеленді, олар Византия империясы және Рим папасымен жақсы қарым-қатынас сақтап, билігін ұстап тұруға тырысты. Дегенмен, бұл кезең көбінесе жасырын күйде қалды. Крешимирдің ұлы Мирославтың билігі Хорватияның біртіндеп әлсіреуімен сипатталды. Әртүрлі шеткі аймақтар тұрақсыз жағдайды пайдаланып, тәуелсіздікке ие болды. Мирослав 4 жыл билік еткен соң, ішкі билік күресі кезінде оның баны Прибина оны өлтірді. Прибина таққа Михаил Крешимир II (949–969) иеленді, ол мемлекеттің көп бөлігінде тәртіпті қалпына келтірді. Ол Далмация жағалау қалаларымен жақсы қарым-қатынас орнатты және әйелі Еленамен бірге Задар мен Солинге жер мен шіркеулерді сыйлады. Михаил Крешимирдің әйелі Елена Солинде Хорватия билеушілерінің қабірі болған Әулие Мария шіркеуін салдырды. Елена 976 жылдың 8 қазанында қайтыс болды және сол шіркеуде жерленді, оның саркофагында «Патшалықтың анасы» деп жазылған патшалық жазу табылды. Михаил Крешимир II-нің орнын оның ұлы Стефан Држислав (969–997) иеленді, ол Византия империясымен жақсы қарым-қатынас орнатты. Historia Salonitana бойынша, Држислав Византиядан патшалық белгілерін, эпарх және патриций атақтарын алды. Сондай-ақ, осы еңбекке сәйкес, Држислав билікке келгеннен бастап оның ізбасарлары өздерін «Хорватия және Далмация патшалары» деп атады. Книндегі 10 ғасыл шіркеуінің алтарь панельдерінде Држиславтың жазуы бар, ол таққа мұрагерлік мәселелерін реттейтін нақты иерархия болғандығын көрсетеді. Ол Кварнер шығанағы мен Задар аралдарын, содан кейін Трогир мен Сплитті басып алды, Нарентиндермен сәтті теңіз шайқасын өткізіп, Корчула мен Ластовоны басып алып, «Далмацияның герцогі» (dux Dalmatiæ) атағын алды. Крешимир III Далмация қалаларын қалпына келтіруге тырысты және 1018 жылға дейін сәттілікке жетті, бірақ Ломбардтармен одақтасқан Венеция оны жеңді. Сол жылы оның патшалығы 1025 жылға дейін Византия империясының вассалы болды. Оның ұлы Степан I (1030–1058) 1050 жылы Нарентин герцогін өзінің вассалы болуға мәжбүр етті. Крешимир IV (1058–1074) тұсында ортағасырлық Хорватия патшалығы өзінің аумақтық шыңына жетті. Крешимир Византия империясының оны Далмация қалаларының жоғарғы билеушісі ретінде мойындауына қол жеткізді, яғни Далмация тақырыбынан басқа, Рагуза және Дураццо герцогтіктерін қоспағанда. Сондай-ақ, ол Рим куриясына Хорватияның діни істеріне көбірек араласуға мүмкіндік берді, бұл оның билігін нығайтты, бірақ 1060 жылдан кейін Истрияның кейбір бөліктеріндегі глаголиттік дін қызметкерлеріне билігін бұзды. Крешимир IV тұсында Хорватия он екі округтен тұрды және Томислав тұсындағыдан сәл үлкен болды. Оған ең жақын оңтүстік Далмациядағы Пагания герцогтігі кірді, оның ықпалы Захумлье, Травуния және Дукляға дейін созылды. Жупандардың (округ басшыларының) жеке әскерлері болды. Оның тұсында сарайлық атақтар алғаш рет қолданылды, мысалы, варат («есік сақшысы») Юрина, постэльник («камерный») және т.б. Рим-католик шіркеуінің реформалары, славян литургиясын қолдануға тыйым салып, латын тілін міндетті түрде енгізді, оны 1063 жылы папа Александр II бекітті. Бұл патшалықтағы қарсы реформа лагерінің көтерілісіне әкелді, негізінен Кварнер аймағында. Король Крешимир IV латын діндарларының жеңісін күтіп, Папаның жағына шықты, ал контрреформалық діндарларға қолдау көрсетті Антипапа Хонорий II. Көтерілісті Крик аралында тұратын Вулфо есімді діни қызметкер басқарды. Көтерілісшілер тез арада басылып алынғанымен, Кварнер аймағында славяндық литургия, сондай-ақ глаголиттік жазу қолданыла берді. Алайда 1072 жылы Крешимир болгарлар мен сербтердің Византиялық билеушілеріне қарсы көтерілісіне көмектесті. Византиялықтар 1074 жылы Норман графын Жиовинаццоның Амикосын Рабты қоршауға жіберіп, кек алды. Олар аралды басып алуға үлгермеді, бірақ патшаны өзі ұстап алды, содан кейін хорваттар қоныстанды және Сплит, Трогир, Задар, Биоград және Нинді норманндарға беруге мәжбүр болды. 1075 жылы Венеция норманндарды қуып шығып, қалаларды өзіне иеленді. 1074 жылы Крешимир IV-тің жойылуы екі ғасырдан астам уақыт хорват жерлерін билеген Трипимирович әулетінің де-факто соңына белгі берді. Крешимирдің орнын Деметрий Звонимир (1075–1089) Трипимирович әулетінің Светославич тармағынан иеленді. Ол бұрын Славониядағы бан болған, кейін Хорватия герцогі болған. Ол папа Григорий VII-нің қолдауымен король атағын алды және 1075 жылдың 8 қазанында Солинде Хорватия королі ретінде таж кигізді. Звонимир 1081 мен 1085 жылдар арасында Роберт Гвискар басқаратын норманндарға Византия империясы мен Венецияға қарсы күресте көмектесті. Звонимир олардың әскерін Отранто бұғазы арқылы тасымалдауға және Диррахион қаласын басып алуға көмектесті. Оның әскері норманндарға Албания және Грек жағалауындағы көптеген шайқастарда көмектесті. Осының нәтижесінде 1085 жылы византиялықтар Далмациядағы құқықтарын Венецияға берді. Звонимирдің корольдігі Башка тақтасында тасқа қашалған, бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне жазба Хорватия мәтіндерінің бірі ретінде Загребтегі археологиялық мұражайда сақталады. Звонимирдің билігі бейбіт және гүлденген кезең ретінде есте қалады, оның барысында хорваттардың Әулие Тақтымен байланысы одан әрі нығайтылды, сондықтан католицизм хорваттар арасында бүгінгі күнге дейін сақталды. Осы кезеңде Хорватиядағы ақсүйек атақтары сол кездегі Еуропаның басқа бөліктерінде қолданылған атақтарға ұқсас болды, жупандар мен сарайлық ақсүйектер үшін comes және baron, ал ақсүйектер үшін vlastelin қолданылды. Хорватия мемлекеті батыс Еуропаға жақындап, шығыстан алыстады. Деметрий Звонимир 1063 жылы Венгрияның Еленасына үйленді. Королева Елена венгр ханшайымы, венгр Арпад әулетінің королі Бела I-нің қызы және болашақ венгр королі Ладислав I-нің қарындасы болды. Звонимир мен Елена Радован атты ұлдары болды, ол жасөсперім шағында немесе ересек жасқа келгенде қайтыс болды. Король Деметрий Звонимир 1089 жылы қайтыс болды. Оның өлімінің нақты жағдайлары белгісіз. Кейінгі, ықтимал жалған жұмбақ бойынша, король Звонимир 1089 жылы болған көтеріліс кезінде өлтірілді. Тұрақты мемлекеттік орталық болған жоқ, себебі корольдік резиденция бір билеушіден екіншісіне ауысып отырды; бес қала барлығы патшалық орын ретінде танылды: Нин (Крешимир IV), Биоград (Стефан Држислав, Крешимир IV), Книн (Звонимир, Петар Сначич), Шибеник (Крешимир IV) және Солин (Крешимир II).
Мұрагерлік дағдарыс
Трпимировичтің негізгі әулетінен шыққан Стефан II (1089–1091) қарт жасында таққа отырды. Стефан II Трпимирович әулетінің соңғы патшасы болды. Оның билігі екі жылға жетпеген, тиімділігі төмен болды. Ол уақытының көп бөлігін Сплит қаласының жанындағы Пайнс ағашының астындағы Әулие Стефан монастырының тыныштығында өткізді. 1091 жылдың басында ол мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Трпимирович әулетінің еркек мүшесі болмағандықтан, көп ұзамай азаматтық соғыс басталды. Кейіннен қайтыс болған король Звонимирдің әйелі Елена, Хорватиядағы билікті сақтап қалуға тырысты. Еленаның төңірегіндегі хорват дворяндары, мүмкін Гусич әулеті және/немесе Лапчан әулетінен Виниха болды. Сондықтан Ладислав бастаған науқан тек сыртқы агрессия емес, ол хорват тағына жаулап алушы ретінде емес, мұрагер ретінде келді. 1091 жылы Ладислав Драва өзенін кесіп өтіп, қарсылықсыз бүкіл Славония провинциясын бағындырды, бірақ оның жорығы Гвозд тауының (Мала Капела) жанында тоқтатылды. Хорват дворяндарының арасындағы келіспеушілікке байланысты Ладислав жорығында біршама сәттілікке қол жеткізді, бірақ ол Хорватияның барлық аймағын бақылауына ала алмады, бірақ оның бағындыруының нақты аумағы белгісіз. Ладислав 1095 жылы қайтыс болды, ал науқанды оның жүйесі Коломан жалғастырды. Коломан, Ладислав сияқты, жеңімпаз емес, хорват тағына талапкер ретінде қарастырылды. Коломан таққа талабын іске асыру үшін үлкен армия жинады және 1097 жылы Гвозд тауы шайқасында король Петрдің әскерін жеңді, онда соңғысы қаза тапты. Хорваттардың басшысы болмағандықтан және Далмацияда жеңіліске ұшырату қиын көптеген бекінілген қалалар болғандықтан, Коломан мен хорват феодалдары арасында келіссөздер басталды. Хорват дворяндары Коломанды король ретінде мойындағанға дейін бірнеше жыл өтті. 1102 жылы Коломан Биоградта таж кигізілді және енді Коломанның тақырыптары «Мажарстан, Далмация және Хорватия королі» болды. Оның таж кигізу шарттарының кейбіреулері Pacta Conventa құжатында жинақталған, онда хорват дворяндары Коломанды король ретінде тануға келісті. Қарсылықта, келісімге қол қойған 12 хорват дворяны жерлерін және мүліктерін сақтап, салықтан босатылды. Егер корольдің шекарасына шабуыл жасалса, дворяндар әрқайсысы кем дегенде он қарулы аттыны Драва өзенінен корольдің есебінен жіберуге міндетті болды. Pacta Conventa 1102 жылғы түпнұсқа құжат емес болса да, хорват дворяндары мен Коломан арасындағы қарым-қатынасты осылай реттейтін қандай да бір келісімшарт немесе келісім болды.
Біріктіру
[[Файл:Pacta Conventa (Хорватия). jpg|thumb|right|14 ғасырдағы Pacta conventa-ның көшірмесі, Венгрия Ұлттық мұражайында сақталуда. Көптеген тарихшылар оны жалған деп санайды, бірақ оның мазмұны Хорватиядағы билік шындығына сәйкес келеді. Хорват тарихшылары одақты ортақ патша нысанында жеке одақ деп санайды, бұл пікірді бірқатар венгр тарихшылары да қабылдады, ал серб және венгр ұлтшыл тарихшылары оны аннексияның бір түрі ретінде қарастырғанды жөн көрді. Осылайша, венгр тарихнамасының ескі үлгілерінде Коломанның Биоградта тәж киюі даулы мәселе болды және олар Хорватияның жаулап алынғанын айтты. Бұл сияқты талаптар бүгінде де кездеседі, бірақ хорват-венгрлік шиеленіс сейілгеннен кейін, Коломанның Биоградта король ретінде тәж кигені қабылданды. Бүгінде венгр құқық тарихшылары 1526 жылға дейінгі кезеңде және Людовик II-нің қайтысына дейін Венгрияның Хорватия және Далмация аймақтарымен қарым-қатынасы Шотландия мен Англияның қарым-қатынасына ұқсас, жеке одақ болды деп санайды. Worldmark Encyclopedia of Nations және Grand Larousse энциклопедиясы бойынша, Хорватия 1102 жылы Венгриямен жеке одаққа кірді, бұл 1918 жылға дейін венгр-хорват қарым-қатынасының негізі болып қалды, ал Encyclopædia Britannica одақты династиялық деп сипаттады. Венгр мәдениеті Солтүстік Хорватияға сіңіп, хорват-венгр шекарасы жиі өзгерді, ал кейде Венгрия Хорватияны вассалдық мемлекет ретінде қарастырды. Хорватияның өз билігіндегі жергілікті басшысы, яғни баны, жеке меншік иеленген ақсүйектер және ақсүйектердің жиналысы – Сабор болды. Дегенмен, қарым-қатынастың нақты сипатын анықтау қиын. Аталған келісімнің мазмұны Хорватиядағы билік шындығымен бірнеше жағынан сәйкес келеді. Хорватияның Венгриямен жеке одаққа ресми түрде кіруі, кейіннен Киелі Стефан тажының жерлерінің бір бөлігіне айналуы бірнеше маңызды салдарға әкелді. Хорват мемлекеттілігінің институттары – Сабор (парламент) және бан (вице-патша) сақталды. 14 ғасырда Венгрия королінің билігіндегі де-юре тәуелсіз мемлекеттер жинағын сипаттау үшін жаңа термин пайда болды: Archiregnum Hungaricum (Киелі Стефан тажының жерлері). Хорватия 1918 жылы Австро-Венгрия империясы таратылғанға дейін Венгрия тажына қосылған ерекше таж болып қала берді.