Кіріспе

Рим империясындағы діни қуғын-сүргін

Рим республикасы, және кейіннен Рим империясы кеңейген сайын, түрлі мәдениеттер мен діндердің өкілдерін қамтыды. Көптеген құдайларға табынуға көз жұмылып, оларға төзімділік көрсетілді. Үкімет және римдіктердің көпшілігі көптеген діндерге және діни амалдарға төзімді болды. Кейбір діндерге догматикалық ынта емес, саяси себептермен тыйым салынды, ал адамдық құрбандықтарға байланысты басқа да рәсімдерге де тыйым салынды. Христиандық Рим империясының мемлекеттік діні болғаннан кейін, Рим императорының діни бірлікті сақтау үшін әлеуметтік билікті пайдалануы міндет деп есептелді. Католиктік христиандыққа мойын бұрмаған шіркеудің ішіндегі кез келген адам "бірден-бір нағыз сенімнің" басымдығы мен тазалығына қауіп деп қарастырылды, және олар оны барлық мүмкіндіктерін пайдаланып қорғауға құқылы екендерін ойлады. Осының нәтижесінде христиандық билік пен халықтың мемлекеттік дін ретінде орнағаннан кейін, ескі дінді ұстанушыларды қуғындауына әкелді.

Друидтер

Друидтар негізінен римдік емес деп есептелді: Августтың жарлығы Рим азаматтарына «друидтық» рәсімдерді орындауға тыйым салды. Плинийдің мәліметінше, Тиберий тұсында друидтер, сондай-ақ болжаушылар мен дәрігерлер Сенат шешімімен қудаланды, ал 54 жылы Клавдий олардың рәсімдеріне толығымен тыйым салды. Друидтер адамдарды құрбандыққа шалатын, бұл римдіктер үшін өте жақтырылмаған амал болды. Егде Плиний (23–79 ж.) былай деп жазды: «Адамды өлтіру – ең жоғары діни парыз, ал оны жеу – денсаулыққа жол ашатын еді. Осындай қорқынышты рәсімдерді жойған римдіктерге біздің қарызымызды есептеу мүмкін емес». Алайда, Суетонийдің мәтіні түсініксіз: «Хрестус атынан яһудилер Римде үнемі тәртіпсіздік тудырғандықтан, [Клавдий] оларды қаладан қуды». Бірнеше яһуди-рим соғысынан (66–135 ж.) кейін Адриан Яһудея провинциясының атын Сирия Палестинаға, ал Иерусалимнің атын Aelia Capitolina деп өзгертті, яһуди халқының аймаққа тарихи байланысын жоюға тырысты. Бұған қоса, 70 жылдан кейін яһудилер мен яһуди дініне өткендерге діндерін ұстануға Fiscus Judaicus салымын төлеген жағдайда ғана рұқсат етілді, ал 135 жылдан кейін Тиша Б'Ав күнінен басқа Aelia Capitolina-ға кіруіне тыйым салынды.

Манихеизм

Манихеизмге қарсы алғашқы ресми реакция және Рим мемлекетінен заңдар Диоклетиан тұсында болды. Диоклетиан Африка проконсулына жолдаған De Maleficiis et Manichaeis (302) атты ресми жарлығында былай деп жазды:

Біз манихаилердің ескі наным-сенімдерге қарсы жаңа және бұрын естілмеген секталар құрғанын естідік, осылайша олардың бұзылған ілімдерінің пайдасына бізге бұрынғы уақытта берілген құдайлық рақыммен сыйланған ілімдерді жоюға тырысады. Олар парсылардың арасында жақында ғана пайда болған, күтпеген және жағымсыз нәрселердей пайда болды – әлі де бізге жау болып табылатын ұлт. Олар біздің империямызға еніп, көптеген зұлматтар жасап, халқымыздың тыныштығын бұзып, тіпті азаматтық қоғамдарға ауыр зиян келтіруде. Уақыт өте келе олардың, әдеттегідей, қарапайым және бейкүнә жандарды перстердің жаман әдеттерімен және бұрыс заңдарымен улауға тырысады деп қорқамыз, әлдеқандай зұлым (жыланның) уындай. Сондықтан осы секталардың авторлары мен жетекшілерін қатаң жазалауға және олардың жирендіретін жазбаларын отқа өртеуге бұйырамыз. Егер олар қарсылық танытса, олардың ізбасарлары өлім жазасына кесіледі және олардың мүлігі императорлық қазынаға қосылады. Егер осы уақытқа дейін естілмеген, арсыз және толығымен ұятсыз нанымға немесе парсылардың іліміне өткендер мемлекеттік қызметте болса немесе қандай да бір дәрежеде немесе жоғары әлеуметтік статуста болса, олардың иеліктері тәркіленіп, қылмыскерлер Фейнодағы (тас карьеріне) немесе Проконнестегі кеніштерге жіберіледі. Осы күнәкар індет біздің ең бақытты дәуірімізден толығымен жойылуы үшін, адалдығыңызбен біздің бұйрықтарымызды орындауға асығыңыз!

Христиандық

Якоб Нойснердің айтуынша, ежелгі дәуірде заңсыз деп жарияланып, жүйелі қуғын-сүргінге ұшыраған жалғыз дін яһуди діні емес, христиан діні болды. 313 жылы шіркеудің бейбітшілігі орнағанға дейін христиан шейіттері ерте христиандықтың маңызды бөлігін құрады. Суетоний “[Неронның тұсында] христиандарға, жаңа және қауіпті діни сенімді ұстанатын сектаға жазалар тағайындалды” деп еске алады, қандай да бір қылмыс анықталмаған. Тацит 64 жылы Римде болған үлкен өрттен кейін, халықтың бір бөлігі Неронды кінәлі деп санады және ол кінәдан құтылу үшін христиандарды жазықсыз айыптады. Римдіктер империяның әртүрлі аймақтарында бірдей құдайларды әртүрлі аттармен көріп, синкретизмге бейім болды. Осы себепті, олар жаңа құдайларға және империя құрамына кіретін басқа халықтардың діни тәжірибелеріне көбінесе төзімділікпен қарады. Бірақ, мемлекетке қарсы тұратын немесе діни сенімдер мен амалдарға ерекше құқық талап ететін діндерге бұл төзімділік көрсетілмеді. Римдіктердің көп ғасырлар бойы құрмет тұтқан және қалаларын мен империяларын қорғап, жарылқаған құдайлары ерте христиан шіркеуі тарапынан қазір шайтандық деп қарастырылатын болды. Римдіктер өзінің билігіндегі қауымдардың діндерінің тұтастығын қорғады, өйткені ата-бабалық дәстүрді құрметтеуді дұрыс деп санайтын. Осы себепті римдіктер ұзақ уақыт бойы яһудилердің ерекше сектасына төзімділік танытты, тіпті кейбір римдіктер оны жек көрсе де. Бірақ, ерте христиан қауымы кейде жаңа және тұрақсыздық тудыратын күш ретінде, Римнің бейбітшілігіне қауіп төндіретін *religio illicita* ретінде қарастырылды. Христиан шіркеуі бұл сенімнен өзгешеленді және өзінің "бірден-бір нағыз Құдайдың" дінін өзгертуге дайын болмады. Мемлекет пен жаңа дін арасындағы алғашқы қақтығыстар кезінде ерте христиандар мерзімімен қатаң қуғын-сүргінге ұшырады. 259 жылы Галлиен христиан дінін қоса, барлық діни сенімдерге төзімділік туралы жарлық шығарды, бұл Александр Севердің саясатын қайта бекітті. Христиан мемлекетінің алғашқы пұтқа табынуға қарсы заңдары Константиннің ұлы Констанций II-ден басталды, ол пұтқа табынушылыққа қарсы күресті және барлық пұтқа табыну орындарын жабуға бұйрық берді, өлім жазасымен қорқытып пұтқа құрбан шалуға тыйым салды. Оның тұсында қарапайым христиандар ежелгі пұтқа табыну орындарын, қабірлер мен ескерткіштерді қиратуға кірісті. 361 жылдан 375 жылға дейін пұтқа табынушылыққа салыстырмалы түрде төзімділік көрсетілді, бірақ Милан епископы Святой Амвросийдің үлкен ықпалымен үш император – Грациан, Валентиан II және Феодосий I қуғын-сүргінді қайта бастап, күшейтті. Амвросийдің ынталы қысымымен Теодосий 391 жылы пұтқа табынуға қарсы соғыс жариялаған "Теодосиан жарлықтарын" шығарды, Жеңіс құрбандық тағын Грациан қайтадан алып тастады, Вестальдік қыздар таратылды, пұтқа табыну орындарына кіруге тыйым салынды.