Кіріспе

Ежелгі Мысырдың емдеу жолдары

Ежелгі египеттік медицина – ең ерте құжатталған медицинаның бірі. Біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың соңында өркениет пайда болғаннан бастап, 525 жылғы парсылардың басып кіруіне дейін египеттік медицина практикасы көбінесе өзгеріссіз қалды және жай ғана инвазиялық емес хирургия, сүйектерді қою, стоматология және кең фармакопеяны қамтыды. Египеттік медициналық ойлар гректерге және кейінгі дәстүрлерге де әсер етті.

Ақпарат көздері

XIX ғасырға дейін ежелгі Мысыр медицинасы туралы негізгі ақпарат көздері ежелгі дәуірден кейінгі жазбалар болды. Грек тарихшысы Геродот б.з.б. 440 жылдары Мысырға барып, олардың дәрілік тәжірибесін байқағандарын жазған. Плиний Ескі де тарихи зерттеуде оларды жақсы бағалаған. Гиппократ ("медицинаның әкесі"), Герофил, Эрастрат және кейіннен Гален Аменхотеп ғибадатханасында оқыған және ежелгі Египет медицинасының грек медицинасына қосқан үлесін мойындаған. 1822 жылы Розетта тасының аудармасы ежелгі Мысырдың иероглифтік жазулары мен папирустарын, соның ішінде медициналық мәселелерге қатысты көптеген (Мысыр медициналық папирустары) аудармаларға мүмкіндік берді. XIX ғасырда египтологияға деген қызығушылық артып, оның ішінде Еберс папирусы, Эдвин Смит папирусы, Херст папирусы, Лондон медициналық папирусы және б.з.б. 2900 жылға дейін сонатын басқа да көптеген ескерткіштер табылды. Эдвин Смит папирусы хирургияға арналған оқулық болып табылады және анатомиялық байқауларды, сондай-ақ көптеген ауруларды "тексеру, диагноз қою, емдеу және болжау" туралы егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл шамамен б.з.б. 1600 жылы жазылған, бірақ ол бірнеше ертерек мәтіндердің көшірмесі саналады. Ондағы медициналық ақпарат б.з.б. 3000 жылға дейін сонатын кезеңге жатады. Сондықтан оны оқу-әдістемелік құрал ретінде қарастырады. Емдеулер жануарлар, өсімдіктер немесе жемістерден жасалған майлар мен минералдардан тұратын. 4-ші династияда (б.з.б. 2900–2750 ж.) ауыз хирургиясы жасалғаны туралы дәлелдер бар. Эберс папирусы (б.з.б. 1550 ж.) қазіргі заманғы редактордың санатына сәйкес 877 рецептіні қамтиды, олар әртүрлі аурулар мен сырқаттарға арналған, олардың кейбіреулері сиқырлы емдеуді де қамтиды, себебі Мысырлықтардың сиқыр мен медицинаға қатысты нанымдары көбінесе өзара байланысты болған. Онда ісіктер туралы ақпарат және оларды қалай алып тастау керектігі туралы нұсқаулар да бар. Сондай-ақ, әйелдердің шағымдарын, жүктілікпен байланысты мәселелерді де емдейді. Диагноз қою және емдеуді егжей-тегжейлі сипаттаған 34 жағдай сақталған, олардың кейбіреулері фрагменттер түрінде. Бұл б.з.б. 1800 жылға жататын ең көне медициналық мәтін. Хёрст папирусы (б.з.б. 1450 ж.) және Берлин папирусы (б.з.б. 1200 ж.) сияқты басқа да құжаттар ежелгі Мысыр медицинасы туралы құнды мәліметтер береді. Мысырлықтардың қабірлерінің қабырғаларын әшекейлейтін суреттер мен оларға қоса жазылған жазулардың аудармалары да маңызды ақпарат көзі болып табылады. Қазіргі медицинаның жетістіктері ежелгі Мысыр медицинасын түсінуге де үлкен үлес қосты. Палеопатологтар рентген сәулелерін, кейіннен КТ-сканерлерді пайдаланып, мумиялардың сүйектері мен мүшелерін зерттеді. Электрондық микроскоптар, массалық спектрометрия және түрлі сот-медициналық техникалар ғалымдарға 4000 жыл бұрынғы Египеттегі денсаулық жағдайы туралы ерекше көзқарас ұсынды.

Тамақ

Ежелгі мысырлықтар тамақтанудың маңыздылығын, оның тепе-теңдігі мен мөлшерлігін жақсы түсінген. Ежелгі мысырлықтар балды дәрі ретінде қолданған, ал анордың шырыны – қысқартушы және дәмді тағам ретінде пайдаланылған. Эберс папирусында 800-ден астам емдеу жолдары тіркелген; кейбіреулері сыртқы қолдануға арналған майлар мен таңғыштар болса, енді біреулері таблеткалар мен ауызды шаю сияқты ішке қабылдауға арналған дәрілер еді; ал кейбіреулері ингаляция арқылы қолданылған. Қабазатты емдеуге арналған рецепттер касторовый май ағашының жидектерінен, еркек пальмасынан және генгент бұршақтарынан тұрады. Бас ауруын басу үшін бір рецептте «пияздың ішкі қабаты, ам ағашының жемісі, натрон, сетсефт тұқымы, семсер балығының сүйегі, пісірілген, қызыл балық, пісірілген, ракообраздылардың бас сүйегі, пісірілген, бал және абра майы» қолданылған. «Ежелгі Египеттегі өсімдіктерді емдік мақсатта қолдану өте кең таралған, онда 160-қа жуық түрлі өсімдік өнімдері бар». Көптеген өсімдіктер мен жемістердің арасында египеттіктер жануарлардың нәжісін және тіпті кейбір металдарды ем ретінде қолданған. Бұл ежелгі рецепттер салмақ емес, көлем бойынша өлшенген, сондықтан рецепт дайындау өнері қазіргі фармацевттерден гөрі ас дайындауға көбірек ұқсайды.

Әдебиет

Мысырлықтар адам анатомиясы туралы белгілі бір білімге ие болған. Мысалы, классикалық мумификация процесінде мумификаторлар мұрын тесігі арқылы ұзын ілгекті құралды қалай енгізуді білген, ми қабығының жұқа сүйегін сындырып, миды алып тастаған, бірақ көбінесе ми мен басқа сұйықтықтардың foramen magnum арқылы ағып кетуі үшін басының артқы жағында тесік жасаған. Сондай-ақ, олар ішкі мүшелердің дене қуысында орналасқанын білген. Олар мүшелерді сол жақ жамбас аймағындағы кішкентай тілік арқылы алып тастаған. Бұл білім дәрігерлерге берілгені белгісіз, алайда ол олардың медициналық теорияларына ешқандай әсер етпеген сияқты. Мысырлық дәрігерлер пульстің бар екенін және оның жүрекпен байланысын білген. Смит папирусының авторы тіпті жүрек жүйесі туралы шамалы түсінікке ие болған. Дегенмен, ол қан айналымы туралы білмеген және қан тамырларын, сіңірлерді және нервтерді ажыратудың қажеті жоқ деп санаған. Олар Нил өзенімен салыстыра отырып, ауа, су және қанды денеге тасымалдайтын «арналар» теориясын жасады; егер ол бітелсе, егін нашарлайды. Олар осы қағиданы денеге қатысты қолданды: егер адам ауырса, «арналарды» ашу үшін слабителдер қолданған. Дереккөздің сенімділігі жоқ: 2016 жылғы қаңтар.

Ең көне жазбада клизма туралы айтылған мәтін – Эберс папирусы, және көптеген дәрі-дәрмектер клизма арқылы берілген. Медициналық мамандардың көптеген түрлерінің бірі – Ири, жоғалтудың сақшысы. Олардың көптеген медициналық тәжірибелері тиімді болды, мысалы, Эдвин Смит папирусында келтірілген хирургиялық процедуралар. Көбінесе дәрігерлердің денсаулықты сақтау туралы кеңесі – инфекцияның алдын алу үшін, негізінен, денеді, оның ішінде қолтық астын жуу және қыру болды. Олар пациенттерге тамақтануға көңіл бөлуге және шикі балық немесе басқа да лас деп саналатын жануарлар сияқты тағамдардан аулақ болуға кеңес берді.

Ежелгі Мысыр медицинасы папирустарының кестесі

Папирус АтауыБасқа атауларДәуірТілМедициналық мамандықтарМазмұныЖазылған күні және табылған жеріСақталу орныЭдвин Смит папирусыЭдвин Смит хирургиялық папирусы, ежелгі Египеттегі Екінші аралық кезеңнің 16–17 династиясы, шамамен б.з.д. 1500 жыл, бірақ Ескі Патшалықтан (б.з.д. 3000–2500 жылдар) көшірме деп саналадыИератикалықТравматология бойынша ең көне хирургиялық трактат. Папирустың басым бөлігі травма және хирургияға арналған, арт жағында гинекология және косметика туралы қысқа бөлімдер бар. Ал жағында 48 жарақат жағдайы сипатталған. Арт жағында сегіз сиқырлы дұға және бес рецепт бар. Кейбір деректер бойынша Имхотепке жатқызылады.1862 жылға дейін Луксор, ЕгипетНью-Йорк Медицина академиясы, 4,68 метрлік папирус. Ал жағында 17 бағаннан тұратын 377 жол, арт жағында 5 бағаннан тұратын 92 жол бар.Эберс папирусыЭберс папирусы, шамамен б.з.д. 1550 жыл, бірақ б.з.д. 3400 жылға дейінгі ертерек мәтіндерден көшірме деп саналадыИератикалықМедицина, акушерлік, гинекология және хирургия. Папируста 700-ге жуық сиқырлы формулалар мен емдеулер, контрацепция, жүктілікті диагностикалау және басқа гинекологиялық мәселелер, ішек аурулары мен паразиттер, көз және тері проблемалары, тіс емдеуі және абсцестер мен ісіктердің хирургиялық емдеуі, сүйектерді қою және күйдірулер туралы ақпарат бар.1862 жылға дейін Лейпциг университетінің кітапханасы, Германия.Кахун гинекологиялық папирусыКахун папирусы, Кахун медициналық папирусы немесе UC 32057, шамамен б.з.д. 1800 жылИератикалықМедицина, акушерлік, гинекология, педиатрия және ветеринария. Мәтін отыз төрт бөлімге бөлінген, олар әйелдер денсаулығымен – гинекологиялық аурулар, фертильділік, жүктілік, контрацепция және т.б. айналысады. Кейінгі Берлин папирусы мен Рамсеум папирусы IV осы мәселелердің көп бөлігін қамтиды, көбінесе бірдей рецепттерді ұсынады.N/AEl Lahun, Флиндерс Петридің экспедициясы, 1889 жыл.Лондон университетінің колледжі, 2 гинекологиялық папирус және 1 ветеринариялық папирус.Рамсеум медициналық папирустарыРамсеум медициналық папирустары III, IV және V бөлімдері, б.з.д. 18 ғасырИероглифтік және иератикалықМедицина, гинекология, офтальмология, ревматология және педиатрия. III, IV және V бөлімдердегі ежелгі египет медициналық құжаттарының жинағы, аурулар, дененің құрылымы және осы ауруларды емдеуге арналған емдеулер туралы тік бағандарда жазылған. Атап айтқанда, офтальмологиялық аурулар, гинекология, бұлшықеттер, сіңірлер және балалар аурулары.N/ARamesseum ғибадатханасыОксфорд Эшмолиан музейі, 3 папирус (III, IV, V бөлімдері).N/AHearst папирусыHearst Medical Papyrus, Египеттің 18-ші династиясы, шамамен Тутмос III тұсында, б.з.д. 0000 жыл, бірақ Орта патшалықта, шамамен б.з.д. 2000 жыл шамасында жазылған деп саналадыИератикалықУрология, медицина және шағулар. Несеп жүйесі, қан, шаш және шағулар туралы медициналық рецепттердің 18 бетіндегі 18 бағандағы 260 абзац.N/AДер-эль-Баллас ауылының египеттік шаруасы тапқан, 1901 жылға дейін.Бэнкрофт кітапханасы, Калифорния университеті, 18 бет.Лондон медициналық папирусыBM EA 10059, 19-шы династия, б.з.д. 1300 жыл немесе б.з.д. 1629–1628 жылдарИератикалықТері шағымдары, көз шағымдары, қан кету, түсік және күйдірулер. 61 рецепт, олардың 25-і медициналық, қалғаны сиқырлы.N/AN/ARoyal institute of LondonПапирус Берлин 3038, Brugsch Papyrus, the Greater Berlin Papyrus, 19-шы династия, шамамен б.з.д. 1350–1200 жылдарИератикалық?Медицина. Жалпы медициналық жағдайларды талқылайды және Эберс папирусына өте ұқсас. Кейбір тарихшылар бұл папирусты Гален өзінің жазбаларында қолданғанына сендіреді.24 бет (21 бет алдыңғы және 3 артқы жағында).N/AСаққарада египеттік тапқан, 1827 жылға дейін.Берлин мұражайы.N/ACarlsberg папирусыN/A19-шы және 20-шы династиялар арасында, Жаңа Патшалық; оның стилі 12-ші династияға қатысты. Кейбір фрагменттер шамамен б.з.д. 2000 жылға, ал басқалары – Тебтунис қолжазбалары – б.з.д. 1 ғасырға дейін сақталып қалған.Иератикалық, демотикалық. Иероглифтер және грек тілінде.Акушерлік, гинекология, медицина, педиатрия және офтальмология. Папирустың құрылымы Кахун және Берлин папирустарына өте ұқсас.N/AN/AN/AEgyptological Institute of the University of CopenhagenN/AChester Beatty Medical Papyrus, Chester Beatty Papyri, Chester Beatty Papyri 46-ның VI папирусы (Папирус No. 10686, Британдық музей), Chester Beatty V BM 10685, VI BM 10686, VII BM 10687, VIII BM 10688, XV BM 10695, шамамен б.з.д. 1200 жыл.Иератикалық?Бас ауруы және анаректальдық аурулар. Бас ауруы және анаректальдық ауруларға арналған сиқырлы дұғалар мен медициналық рецепттер.N/A19-шы династиядағы жазушы Кэн херхепешефтің жеке жинағы ретінде басталып, оның отбасы арқылы берілген және 1928 жылы Дейр-эль-Мединаға (жұмысшылар ауылы) қойылған.Британдық музей.N/ABrooklyn Papyrus, 47.218.48 och 47.218.85, сондай-ақ Бруклин медициналық папирусы деп аталатын папирустар жинағы, 30-шы династияның соңы, шамамен б.з.д. 450 жыл немесе Птолемей кезеңінің басы. Алайда, ол Орта патшалық стилімен жазылған, бұл оның шығу тегі Мысырдың Он үшінші династиясынан бастау алатынын білдіреді. Жыландар мен шаян шағулары және осы жануарлардың уын шығару формулаларымен ғана айналысады. Бұл емдеулердің стилі Эберс папирусына ұқсас. Жоғалған бөліктері бар екі бөлікке бөлінген папирус орамасының жалпы ұзындығы 175 × 27 см деп бағаланады.N/AЕжелгі Гелиополис ғибадатханасынан шыққан болуы мүмкін, 1901 жылға дейін табылды.Бруклин музейі, Нью-Йорк.Erman Papyrus, Westcar папирусымен бірге Берлин музейіне тапсырылды. Орта патшалықтың басынан (б.з.д. 16 ғасыр) дауірленген. ? ? Медицина, сиқыр және анатомия. Медициналық формулалар мен анатомиялық атаулардың тізімі (дене және ішкі ағзалар) және шамамен 20 сиқырлы формула бар.N/AN/A1886 жылға дейін Берлин мұражайы.N/ALeiden Papyrus, Rijksmuseum, Leiden 1343–1345, 18-ші–19-шы династиялар. ? ? Медицина, сиқыр. Көбінесе сиқырлы мәтіндермен айналысады.N/AN/AN/ARijks музейі, Лейден.