Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латте тас, немесе жай ғана латте (сондай-ақ латде, латти немесе латди) – жарты шар пішіндес тас қақпақ (таса) жабылған, жалпақ жағы жоғары қаратылған тікбағана (чаморро тілінде: халиги). Ежелгі чаморро халқы оларды құрылыс тіректері ретінде пайдаланған, және олар Мариана аралдарының көп бөлігінде табылады. Қазіргі кезде латте тас чаморро халқының өзіндік белгісі саналады және түрлі жағдайларда қолданылады.
A latte stone, or simply latte (also latde, latti, or latdi), is a pillar (Chamorro language: haligi) capped by a hemispherical stone capital (tasa) with the flat side facing up. Used as building supports by the ancient Chamorro people, they are found throughout most of the Mariana Islands. In modern times, the latte stone is seen as a sign of Chamorro identity and is used in many different contexts.
Құрылыс
Латте тастары әк тас, базальт немесе құмтас сияқты материалдардан жасалған. Типтік бағаналардың биіктігі 60 сантиметрден үш метрге дейін жетеді және көбінесе жоғары қарай тар алады. Бағана әдетте карьерден алынып, содан кейін құрылыс алаңына тасымалданды. Кішкентай және орташа өлшемді латтелер үшін бас тас – жартастан жиналған үлкен жарты шар пішіндес маржан басы болды. Ал Ротада табылған ірі бас тастар, бағаналар сияқты, карьерден қазылып алынған. Океанияда латте тасы Мариана аралдарына ғана тән, бірақ әртүрлі құрылыс пен мақсаты бар мегалиттер Океан мәдениеттерінде кең таралған. Латте тасы мен Филиппиндегі ифугао халқының күріш сақтау үшін салған ағаш бағаналары арасындағы ұқсастықтар атап көрсетілген. Дөңгелек бас тастар бағанаға тышқандардың көтерілуіне кедерілтеседі. Жавадағы Борободурдағы рельефтік бейнелеуде осыған ұқсас ағаш бағаналы құрылыс суреттелген сияқты.
Latte stones have been made of limestone, basalt, or sandstone. Typical pillars range in height from 60 centimeters to three meters, and generally narrow towards the top. The pillar was normally quarried and then transported to the construction site. For small to medium sized lattes, the capstone was a large hemispherical coral head that was gathered from a reef. The massive capstones found in Rota were instead quarried, like the pillars. In Oceania the latte stone is unique to the Marianas, though megaliths of differing construction and purpose are common to Oceanic cultures. Similarities between the latte stone and the wood posts made by the Ifugao people in the Philippines, on which they build rice stores, have been pointed out. The rounded capstones help prevent rats from climbing up the pillar. A similar wood post construction appears to be depicted in a relief carving at Borobodur, Java,
Қолдану
Мариана аралдарының байланысқа дейінгі тарихы әдетте үш кезеңге бөлінеді: Пре-Латте, Пре-Латтеге көшу және Латте. Латте тастары шамамен 900 жылға қарай қолданыла бастады және 1521 жылы Фердинанд Магелланның келуімен және испан отарлауымен бірге олардың қолданылуы азайды, ал 1700 жылға таман толығымен қолданудан шығарылды. Латте тастары Гуамда және Солтүстік Мариана аралдарының оңтүстік аралдарында, оның ішінде Рота, Тиниан, Агуихан және Сайпан, сондай-ақ Паган сияқты бірнеше шағын солтүстік аралдарда табылды. Бұрын бұзылмаған тастар әдетте сегізден он төртке дейінгі латтеден тұратын параллель жұптарға орналастырылып, төртбұрышты кеңістікті құрайды. Құрылыстағы жұптардың саны неғұрлым көп болса, латте тастары да соғұрлым биік болады. Гуамның оңтүстігіндегі әскери сақтау қоймасының қазіргі орналасқан жерінен жиырма латтеден тұратын бір құрылыс табылды. Аралдарға алғаш келген еуропалық саяхатшылардың ешқайсысы латте тастарын қолданылып тұрған күйінде суреттемеген сияқты, бірақ 16 және 17 ғасырлардағы испандық бірнеше мәліметтерде үйлер осы тастардың үстіне салынғаны айтылады, ал бір куәгер латтелердегі құрылыстар проаларды қорғауға және қауымдық жиналыстар өткізуге пайдаланылғанын нақтылады. Дегенмен, нақты және дәйекті дәлелдердің жетіспеуі барлық теориялардың күмәнді екенін білдіреді. Кейбір археологтар жоғары мәртебелі чаморролар ғана латте тастарынан салынған құрылыстарда өмір сүргенін есептейді, ал басқалары латте кезеңіндегі барлық чаморролар латте құрылыстарында тұрған, ал құрылыстағы тастардың биіктігі мен саны әлеуметтік статусты көрсеткен деген теорияны ұсынады. Лате ауылындағы басқа құрылыстар, оның ішінде тамақ дайындау орындары, каноэ үйлері және үйленбеген ерлерге арналған қоғамдық үйлер, әдетте ағаш тіреулерден, көбінесе бамбуктан салынды, ал шатырлары шөптен, кокос жапырақтарынан немесе нипа жапырақтарынан жасалған.
The history of the pre contact Marianas is usually divided into three periods: Pre Latte, Transitional Pre Latte, and Latte. Latte stones began to be used in about 900 A. D. and became increasingly more common until the arrival of Ferdinand Magellan in 1521 and Spanish colonization, when they fell rapidly out of use and were entirely abandoned by about 1700. Latte stones have been found on Guam and the southern islands in the Commonwealth of the Northern Mariana Islands, including Rota, Tinian, Aguijan, and Saipan, as well as several small northern islands, such as Pagan. Undisturbed stones are found usually arranged in parallel pairs of between eight and fourteen lattes framing a rectangular space. The more pairs in the structure, the taller the latte stones. One twenty latte arrangement was found in the current location of the military Ordnance Annex on southern Guam. While none of the early European visitors to the islands appear to have drawn pictures of latte stones in use, several Spanish accounts from the 16th and 17th centuries state that houses were erected on the stones, with one eyewitness specifying that the structures on lattes were used to shelter proas and served as community meeting places. However, the lack of definitive, consistent evidence means that all theories are disputed. Some archaeologists believe that only high status Chamorros lived in structures built on latte stones, while others have put forward the theory that all Chamorros in the Latte Period lived in latte structures, and that the height and number of the stones in the structure indicated social status. Other structures in a latte village, which may have included cooking huts, canoe houses and public houses for unmarried men, were built on the ground, typically in an A frame of wood poles, often bamboo, with thatched roofs of grass, coconut fronds or nipa fronds.
Мәдени контекст
Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Мариана аралдарында жұмыс істеп жүрген археологтар жағалауда орналасқан латте тастары мен ішкі аймақта орналасқан тастардың арасындағы айқын ерекшелікті байқады. Жағалаудағы латтелер кең көлемдегі тұрғын үй қалдықтары бар құмға орналасқан, олардың ішінде қыш сынықтары, балық және жануар сүйектері, тас және қабықшадан жасалған құралдар бар. Адамдардың жерленген жерлері осы археологиялық қалдықтары бар құмға, латтелер жиынтығының ішінде немесе жанында орналастырылған. Керісінше, ішкі аймақтағы латте тастары орналасқан топырақта археологиялық қабат немесе оған байланысты жерлеу орындары сирек кездеседі. Бұл материктегі латте орындары уақытша пайдаланылғанын және, мүмкін, кезеңнің соңында жерлеу салты өзгергенін көрсетеді. 18-19 ғасырларда Мариана аралдарына саяхат еткендер латтелерді тек тастап кетілген жерлерде ғана кездестірген, себебі шетелден келген жұқпалы аурулар Чаморро халқының санын азайтқаннан кейін олар қалдырылған. Қазіргі уақытта латте тастары Чаморро халқының символы болып табылады және үкіметтік, бизнес және жеке мақсаттарда кеңінен қолданылады. Бетоннан жасалған латтелер кейде жаңа ғимараттардың құрамына енгізіледі, ал Мариана аралдарының тұрғындары өз үйлерінің аумағын көркейту үшін нағыз латте тастарын пайдаланады. Гуам және Солтүстік Мариан аралдарының АҚШ долларының ширек бөлігінде латте тасы бейнеленген. Солтүстік Мариан аралдарындағы тас жолдарды белгілейтін жол таңбаларында латте тасының ақ контурында маршрут нөмірі көрсетілген.
Archaeologists who have worked in the Marianas since the end of World War II have noted a distinct difference between latte stones located along the coast and those located inland. Coastal latte tend to be placed in sand containing extensive relics of habitation, including shards of pottery, fish and animal bones, and stone and shell tools. Human burials were placed within sand containing these archaeological remnants, either within or near sets of lattes. In contrast, the soil in which inland latte stones are placed rarely has an archaeological stratum or associated burial. The implication is that mainland latte sites were temporarily occupied, and perhaps that there was a change in burial practice in the later Latte Period. By the 18th and 19th centuries, travelers to the Marianas noted lattes only in abandoned areas, where they had apparently been left after foreign introduced disease had decimated the Chamorro population. In modern times, latte stones are a symbol of Chamorro identity and are found in a wide variety of government, business and personal contexts. Concrete lattes are sometimes incorporated into new buildings, while residents of the Marianas will sometimes incorporate actual latte stones into the landscaping around their homes. A latte stone features on the US quarter coins for both Guam and the Northern Mariana Islands. Highway shields marking Northern Mariana Islands highways superimpose the route number on a white outline of a latte stone.