Кіріспе
Италиядағы аграрлық көрегендік дәстүр Бенанданти ("Жақсы серуеншілер") – 16 және 17 ғасырларда Солтүстік-Шығыс Италияның Фриули аймағындағы аграрлық көрегендік дәстүрдің мүшелері. Бенандантилер ұйықтағанда денелерінен шығып, алдағы маусымда жақсы өнім алу үшін зұлым сиқыршылармен (маланданти) күреседі деп мәлімдейді. 1575 және 1675 жылдар аралығында, ерте заманауи сиқыршылық соттары кезінде, бірнеше бенанданти Рим инквизициясы тарапынан еретиктер немесе сиқыршылар деп айыпталды. Ерте заманауи жазбаларға сәйкес, бенандантилер басындағы қаппен туған деп саналады, бұл оларға жыл бойы белгілі бір бейсенбі күндері болатын түнгі көрегендік дәстүрлерге қатысуға мүмкіндік берді. Осы көрегендік кезеңдерде олардың рухтары түрлі жануарларға мініп, аспанға көтеріліп, ауылдық жерлерге аттанады деп сендірілді. Мұнда олар басқа бенандантилермен әртүрлі ойындар мен басқа да іс-шараларға қатысып, соргодан жасалған таяқтарды қолданып, егіндеріне және қоғамдарына қауіп төндіретін зұлым сиқыршылармен шайқасты. Бұл сапарларға қатыспағанда, бенандантилердің де емдеу үшін қолданылатын сиқырлық күштері бар деп саналды. 1575 жылы бенандантилер алғаш рет Фриули шіркеу билігінің назарына түсті, сол кезде ауылдық дін қызметкері Дон Бартоломео Сгабарицца бенанданти Паоло Гаспароттоның мәлімдемелерін зерттеуді бастады. Сгабарицца тез арада тергеуді тоқтатса да, 1580 жылы іс инквизитор Фра Феличе де Монтефалько тарапынан қайта ашылды, ол Гаспароттодан ғана емес, сонымен қатар басқа да жергілікті бенандантилер мен рухтардың медиумдарынан сұрақ алып, кейбіреулерін ерестік қылмысы үшін айыптады. Инквизицияның қысымымен бұл түнгі рухтар саяхаттары (көбінесе ұйқы парализімен бірге) сиқыршылардың саббаттарының шайтандық стереотипімен байланыстырылып, бенанданти культінің жойылуына әкелді. Инквизицияның көрегендік дәстүрді айыптауы "бенанданти" терминінің Фриули фольклорында "стрега" (мағынасы "сиқыршы") терминімен синонимге айналуына себеп болды. Бенанданти дәстүрін зерттеген алғашқы тарихшы итальяндық Карло Гинцбург болды, ол 1960 жылдардың басында осы кезеңнен қалған сот жазбаларын зерттеуді бастады, нәтижесінде 1966 жылы (ағылшын тіліне аудармасы 1983 жылы) "Түнгі шайқастар: 16 және 17 ғасырлардағы сиқыршылық және аграрлық культтар" атты кітабы жарық көрді. Гинцбургтің дәлелдерді түсіндіруінше, бенанданти – "өнімділік культы", оның мүшелері "өнімнің және егістіктердің құнарлылығының қорғаушылары". Ол сондай-ақ, бұл христиандық дәуірге дейінгі дәуірде пайда болған, Ливониядағы қасқыр адамы туралы нанымдармен ұқсастығы бар, еуропалық көрегендік тәжірибелер дәстүрінің сақталған бір бөлігі ғана екенін айтты. Әртүрлі тарихшылар Гинцбургтің түсіндірулерінің кейбір аспектілерін дамытып немесе сынға алды.
The benandanti ("Good Walkers") were members of an agrarian visionary tradition in the Friuli district of Northeastern Italy during the 16th and 17th centuries. The benandanti claimed to travel out of their bodies while asleep to struggle against malevolent witches (malandanti) in order to ensure good crops for the season to come. Between 1575 and 1675, in the midst of the Early Modern witch trials, a number of benandanti were accused of being heretics or witches under the Roman Inquisition. According to Early Modern records, benandanti were believed to have been born with a caul on their head, which gave them the ability to take part in nocturnal visionary traditions that occurred on specific Thursdays during the year. During these visions, it was believed that their spirits rode upon various animals into the sky and off to places in the countryside. Here they would take part in various games and other activities with other benandanti, and battle malevolent witches who threatened both their crops and their communities using sticks of sorghum. When not taking part in these visionary journeys, benandanti were also believed to have magical powers that could be used for healing. In 1575, the benandanti first came to the attention of the Friulian Church authorities when a village priest, Don Bartolomeo Sgabarizza, began investigating the claims made by the benandante Paolo Gasparotto. Although Sgabarizza soon abandoned his investigations, in 1580 the case was reopened by the inquisitor Fra' Felice de Montefalco, who interrogated not only Gasparotto but also a variety of other local benandanti and spirit mediums, ultimately condemning some of them for the crime of heresy. Under pressure by the Inquisition, these nocturnal spirit travels (which often included sleep paralysis) were assimilated to the diabolised stereotype of the witches' Sabbath, leading to the extinction of the benandanti cult. The Inquisition's denunciation of the visionary tradition led to the term "benandante" becoming synonymous with the term "stregha" (meaning "witch") in Friulian folklore right through to the 20th century. The first historian to study the benandanti tradition was the Italian Carlo Ginzburg, who began an examination of the surviving trial records from the period in the early 1960s, culminating in the publication of his book The Night Battles: Witchcraft and Agrarian Cults in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (1966, English translation 1983). In Ginzburg's interpretation of the evidence, the benandanti was a "fertility cult" whose members were "defenders of harvests and the fertility of fields". He furthermore argued that it was only one surviving part of a much wider European tradition of visionary experiences that had its origins in the pre Christian period, identifying similarities with Livonian werewolf beliefs. Various historians have alternately built on or challenged aspects of Ginzburg's interpretation.
Мүшелер
Бенанданти – «жақсы жүргіншілер» деген мағына беретін термин – Фриули аймағындағы халықтық дәстүрдің мүшелері болды. Бенандантилер, ерлер де, әйелдер де, өздерінің қауымдастығы мен егінін қорғауға кепілдік беретін адамдар еді. Бенандантилер өздерінің денелерін тышқан, мысық, қоян немесе көбелек нысанында қалдыратындарын айтқан. Ерлер көбінесе өздерінің қауымдастығы үшін құнарлылықты қамтамасыз ету үшін сиқыршылармен күресіп, бұлттарға ұшып кеткенін, ал әйелдер көбінесе үлкен тойларға қатысқандарын баяндаған. Еуропа бойынша халық мәдениеті, сиқырлы қабілеттерді туа біткен немесе үйренген деп қарастырған; Фриули халықтық дәстүрінде бенандантилер туған кезде белгіленген туа біткен күшке ие деп есептелген. Атап айтқанда, кейін өмірінде бенанданти болғандардың басына каул немесе амниотикалық қап оралған күйде туылған деген сенім кең тараған. Фриулидің сол кездегі фольклорында каулға сиқырлы қасиеттер тән болды, олар сарбаздарды зияннан қорғауға, жауды кері шегінуге мәжбүрлеуге және адвокаттарға сот істерін жеңуге көмектесу қабілетімен байланысты болды. Келесі ғасырларда Италияның көп бөлігінде сиқыршылар каулмен туылған деген ұқсас халықтық аңыз пайда болды. Сақталған жазбалардан көрініп тұрғанындай, бенанданти мүшелері оның дәстүрлерін бала кезінде, әдетте аналарынан білген. Осы себепті тарихшы Норман Кон бенанданти дәстүрі «ешқашан адамның ояу ойлары ғана емес, сонымен қатар транс тәжірибелері де олар өмір сүретін қоғамның қабылданған сенімдерімен терең байланысты» екенін айтты.
Көрнекі саяхаттар
Бэнанданти бұларды рухтардың сапарлары деп сипаттаса да, олар мұндай тәжірибелердің шынайылығын баса айтты, оларды нағыз оқиғалар деп санайтын. Католик шіркеуінің ораза күндері – Ембер күндері аралығындағы бейсенбіде, бэнандантилердің рухтары түнде кішкентай жануарлар түрінде денесінен шығады деп мәлімдеді. Ер адамдардың рухтары далаға зұлым сиқыршылармен (маланданти) күресу үшін баратын. Бэнанданти еркектері жусан сабақтарымен шайқасса, сиқыршылар сорго сабақтарымен қаруланған (сорго сиқыршылардың сыпыртқыларын жасау үшін қолданылған, ал «сыпыртқы соргосы» соргоның ең кең таралған түрінің бірі болған). Егер ерлер жеңіске жетсе, егін мол болар еді. Әйел бэнандантилер басқа да қасиетті жұмыстарды атқарды. Олар денелерінен шығып, үлкен тойға баратын, онда рухтар, жануарлар мен перилермен бірге билеп, жеп-ішіп, келесі жылы ауылдан кімнің қайтысатынын білген. Бір деректе бұл тойға құдық жағасында сәнмен отырған әйел, яғни «әби» төрағалық еткен деп айтылған. Карло Гинцбург бұл рухтар жиналыстарын Италия мен Сицилиядағы басқа да ұқсас топтар баяндаған жиналыстармен салыстырды, оларға да сиқыр мен болжам үйрететін құдайша басшылық еткен. Бэнандантидің саяхаттары туралы 1575 жылдан бастап жазылған алғашқы жазбаларда сол кездегі зұлым сиқыршылардың тойымен байланысты ешқандай элементтер болған жоқ: Ібіліске табыну (оны тіпті болмаған), христиан дінінен бас тарту, айқыштарды таптаптаптау және қасиеттіліктерді жеңілдету болған жоқ.
Сиқыршылармен қарым-қатынасы
Гинцбург беннантилердің өздері сиқыршылар болған-болмағаны туралы алғашқы жазбаларда шатасушылық болғанын айтты. Олар зұлым сиқыршылармен күресіп, сиқырдың салдарынан зардап шеккен деп саналғандарды емдеуге көмектессе де, сонымен бірге сиқыршылардың түнгі сапарларына да қатысты. Диірменші Пьетро Ротаро оларды "беннанти сиқыршылары" деп атады; осы себепті Ротароның куәлігін жазған дін қызметкері Дон Бартоломео Сгабарицца, беннантилер сиқыршы болғанымен, олар өз қоғамдарын балаларға зиян келтіретін жаман сиқыршылардан қорғауға тырысқан "жақсы" сиқыршылар деп сенді. Гинцбургтің сөзіне қарағанда, беннантилер мен зұлым сиқыршылар арасындағы осы қайшылық олардың Инквизиция тарапынан қуғынға түсуіне басты себеп болды.
Sgabarizza-ның тергеуі: 1575
1575 жылдың басында Яссико ауылында (қазіргі жазуы: Giassìcco) тұратын Паоло Гаспаротто, ер адам бенданти, белгісіз ауруға шалдыққан ұлын емдеу ниетімен Браццанолық диірменші Пьетро Ротароға бір зат сыйлады. Бұл оқиға жергілікті дін қызметкері Дон Бартоломео Сгабариццаның назарына ілікті, ол мұндай халық сиқырын пайдалануға қызығып, Гаспароттоны шақырып, көбірек білуге тырысты. Бенданти дін қызметкеріне науқас баланың "қарқынды әйелдердің билігіне түскенін", бірақ оны "бендантилер" немесе "көшпенділер" құтқарып алғанын айтты. Ол өз бенданти туыстары туралы әңгімелеу арқылы, "жыл бойындағы Тілсіз күндердің жұмаларында [оларды] осы қарқынды әйелдермен бірге көптеген жерлерге, мысалы, Кормонсқа, Гиассиккодағы шіркеу алдына, тіпті Верона төңірегіндегі ауылдарға баруға мәжбүр еткендерін" баяндады, онда олар "күресіп, ойын ойнап, секіріп, түрлі жануарлардың үстінде шабады", сондай-ақ "әйелдер өздерімен бірге жүрген ер адамдарды сорғы талдарымен ұрып, ал ер адамдар тек түйінделген шүйіншіден ғана ұстайтын" бір шараға қатысты. Дон Сгабарицца мұндай қарқынды әңгімелерге алаңдады және 1575 жылдың 21 наурызында генерал-викарий, монах Жакопо Маракко және Инквизитор Фра Джулио д'Ассис алдында куәгер ретінде пайда болды, ол Сан-Франческо монастырында (Чивидале-дель-Фриули) осы жағдайға қалай қарайтыны туралы кеңес алу ниетімен болды. Ол Гаспароттоны өзімен бірге алып келді, ол Инквизитордың алдында толыққанды ақпарат берді, "адамдардың үйлерінің алдынан "қарқынды әйелдер, сиқыршылар және көшпенділер" өтіп, "таза, мөлдір су" іздеп, содан кейін ішетінін" айтты. Гаспароттоның сөзіне сүйенсек, егер қарқынды әйелдер ішуге таза су таба алмаса, "ішкі бөлмелерге кіріп, барлық шарапты төгіп тастайтын". Сгабарицца бастапқыда Гаспароттоның осы оқиғалардың шынымен болғаны туралы мәлімдемесіне сенбеді. Дін қызметкерінің күмәніне жауап ретінде Гаспаротто оны да, Инквизиторды да келесі саяхаттарында бендантиге қосылуға шақырды, бірақ "бауырластықтың" басқа мүшелерінің есімдерін беруден бас тартты, себебі солай істесе, "қарқынды әйелдер оны қатты ұрып-соғады" деді. Біраз уақыттан кейін, Пасхадан кейінгі дүйсенбіде Сгабарицца жиналған қауымға құдай сөзін айту үшін Гиассиккоға сапар шекті, ал рәсімнен кейін жергілікті тұрғындар оның құрметіне өткізген тойда қалды. Тамақ ішу кезінде және одан кейін Сгабарицца Гаспароттомен де, диірменші Пьетро Ротаромен де бендантидің саяхаттарын талқылады, содан кейін тағы бір өзін-өзі бенданти деп жариялаған Чивидале қалалық жаршысы Баттиста Модуко туралы білді, ол түнгі көрістерде болған оқиғалар туралы қосымша ақпарат берді. Ақырында, Сгабарицца мен инквизитор Джулио д'Ассизи бендантиді зерттеуден бас тартуға шешім қабылдады, кейінірек тарихшы Карло Гинзбургтің пікірінше, олардың түнгі сапарлар мен қарқынды әйелдермен күресу туралы әңгімелері "жалған әңгімелер емес, ештеңе демес" деп сенгендіктен болды.
Гаспарото мен Модуко
Сгабариццаның алғашқы тергеуінен бес жыл өткен соң, 1580 жылдың 27 маусымында инквизитор Фра Феличе да Монтефалько бенанданти ісін қайта жандандыруға шешім қабылдады. Ол Гаспароттоны жауап беруге шақырды. Сұрақ-жауап кезінде Гаспаротто өзінің ешқашан бенандант болмағанын бірнеше рет жоққа шығарды және мұндай істерге қатысу Құдайға қарсы екенін айтты, бұл оның бірнеше жыл бұрын Сгабариццаға айтқан бұрынғы мәлімдемелеріне қайшы келді. Тергеу аяқталғаннан кейін Гаспаротто тұтқындалды. Сол күні Сивидаль қаласының жаршысы, жергілікті тұрғындар арасында бенандант ретінде танылған Баттиста Модуко да тұтқындалып, Сивидальде сұраққа тартылды. Бірақ Гаспароттодан өзгеше, ол Монтефалькоға өзінің бенандант екенін ашық мойындады және көрнекі сапарларын сипаттады. Ол сиқыршылардың іс-әрекеттерін қатты айыптап, бенандантилердің «Мәсіхке қызмет ету үшін» күресіп жатыр деп мәлімдеді. Содан кейін Монтефалько оны босатуға шешім қабылдады. 28 маусымда Гаспаротто тағы да сұраққа тартылды. Бұл жолы ол өзін бенандант деп мойындады, бұрынғы тергеу кезінде сиқыршылар жазалап ұрып-соғуынан қорқып, шындықты айта алмағанын мәлімдеді. Гаспаротто Горициядан және Кьянадан есімдерін атап, екеуін де сиқыршылықпен айыптады, сосын Монтефалько оны кейінірек қайтадан сұраққа тарту үшін босатты. Бұл оқиға 26 қыркүйекте Удинедегі Сан-Франческо монастырында болды. Гаспаротто бұл жолы әңгімесіне жаңа мәлімет қосып, періште оны бенандантиге қосылуға шақырғанын айтты. Монтефалько үшін бұл жаңа мәлімет Гаспароттоның іс-әрекеттерінің еретикалық және шайтандық болуы мүмкін деген күдік тудырды. Ол сұрақ қою әдісін өзгертті, періште шындығында жасырынып алған джин болуы мүмкін деген ойды ұсынды. Тарихшы Карло Гинцбургтің айтуынша, Монтефалько Гаспароттоның бенанданти сапары туралы айтқандарын дьяволдық сиқыршылардың демалыс күні туралы дін қызметкерлерінің қалыптасқан бейнесіне сәйкес келтіре бастады. Ал тергеу мен түрмеде болудың қысымынан Гаспаротто өзінің сенімділігін жоғалтып, «өз сенімдерінің шындығына» күмән келтіре бастады. Бірнеше күннен кейін Гаспаротто Монтефалькоға «сол періштенің пайда болуы мені азғырған шайтан еді, өйткені ол өзін періштеге айналдыра алады» деп сенгенін айтты. Модуко да Монтефалькоға шақырылғанда, 1580 жылдың 2 қазанында, дәл осыны мәлімдеді, оның түнгі сапарға шығуына шайтанның алдағанына сенгенін айтты. Екеуі де түнгі сапарларын шайтанның ықпалымен жасағанын мойындағаннан кейін, Гаспаротто мен Модуко босатылды, олардың қылмыстары үшін кейінірек үкім шығарылатын болды. Цивидаль комиссары мен патриархтың викариі арасындағы құқықтық қақтығысқа байланысты Гаспаротто мен Модукоға үкім шығару 1581 жылдың 26 қарашасына дейін кейінге шегерілді. Екеуі де еретик деп танылып, қауымнан шығарылмады, бірақ алты айға түрмеге жабылды, сондай-ақ жылдың белгілі бір күндері, оның ішінде Ембер күндері Құдайға дұға етуге және тәубе етуге міндеттелді, осылайша оның күнәлары кешірілуі мүмкін. Алайда, олардың жазалары екі апта бойы Сивидаль қаласында қалу шартымен жеңілдетілді.
Анна ла Росса, Донна Аквилина және Катерина ла Герсия
Алайда Гаспаротто мен Модуко Монтефальконың тергеулерінің жалғыз құрбандары болмады, өйткені 1581 жылдың соңында ол Удинеде тұратын Анна ла Росса (Қызыл) есімді жесір әйел туралы естіген. Ол өзін «бендант» деп атамаса да, өлгендердің рухтарын көре алатынын және олармен сөйлесе алатынын мәлімдеді, сондықтан Монтефалько оны 1582 жылдың 1 қаңтарында жауапқа алды. Бастапқыда ол инквизиторға мұндай қабілеті бар екенін жоққа шығарды, бірақ ақырында ол өлгендерді көруге болатынына сенетінін және олардың хабарларын жергілікті қоғамның төлем жасауға дайын мүшелеріне қалай сатқанын айтып, отбасының кедейлігін жеңілдету үшін ақшаны пайдаланды. Монтефалько оны кейінірек тағы да тергеуге ниеттенгенмен, сот соңы мәңгілік аяқталмай қалды. Сол жылы Монтефалько Удинеде тұратын тігіншінің әйелі туралы айтылғандарға қызығушылық танытты. Жергілікті тұрғындар арасында Донна Аквилина ретінде танымал болған ол өзінің кәсіби емші ретінде қызмет көрсету арқылы байлыққа ие болды, бірақ ол Киелі инквизициядан күдікке ұшырағанын білгенде қаладан қашып кетті, ал Монтефалько бастапқыда оны іздеуге шықпады. Кейін 1583 жылдың 26 тамызында Монтефалько Аквилинаны тергеу үшін үйіне барды, бірақ ол қашып, көрші үйге жасырылды. Ақыры ол 27 қазанда тергеуге алынды, онда ол өзінің іс-әрекеттерін қорғады, бірақ ол не «бендант», не сиқыршы емес деп мәлімдеді. 1582 жылы Монтефалько сондай-ақ «түрлі зұлымдықпен айналысады» деп айыптаған Катерина ла Герсия (Бір көзді) есімді Чивидале жесірін тергей бастады. 14 қыркүйекте тергеу кезінде ол балалардың ауруларын емдеу үшін қолданған бірнеше дұғаларды білетінін, бірақ ол «бендант» емес екенін мойындады. Алайда ол өзінің қайтыс болған күйеуі Андреа Орсарияның Премариакко маңындағы «бендант» болғанын және ол өзінің рухы денесін тастап, «өлгендер шеруімен» бірге болатын мас күйге кіретінін айтты.
Кейінгі куәландырулар мен денонсациялар: 15831629
1583 жылы анонимді бір тұлға Удинедегі Киелі Офиске Пьерис қаласының Тоффоло ди Бури деген малшысын жамандады. Пьерис ауылы Монфальконеге жақын, Изонзо өзенінің арғы жағында болғандықтан Фриулиден тыс жерде еді; алайда ол Аквилея епархиясының құрамында болды. Анонимді дереккөз Тоффолоның өзінің бенданта екенін ашық мойындағанын және ол түнде сиқыршылармен күресу үшін көрнекі сапарлар жасағанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Тоффолоның үнемі тәубе ететінін, бенданта ретіндегі қызметінің Католик шіркеуінің үйретілімдеріне қайшы екенін білгенімен, сапарларын тоқтата алмайтынын айтты. Бұл куәлікті естігеннен кейін, Удинедегі Киелі Офис мүшелері 18 наурызда жағдайды талқылау үшін жиналды; олар Монфальконе қаласының мэрі Антония Зорциден Тоффолоны тұтқындап, Удинеге жіберуін сұрады. Зорци тұтқынға алуды ұйымдастырды, бірақ тұтқынды жеткізуге адамдары болмағандықтан, оны босатты. 1586 жылдың қарашасында Аквилея инквизиторы мәселені қайта тергеуді шешті және Монфальконеге барды, бірақ Тоффолоның бір жылдан астам уақыт бұрын осы аймақтан кетіп қалғанын анықтады. 1587 жылдың 1 қазанында Чесананың діни қызметкері, Дон Винченцо Аморози, Аквилея және Конкордия инквизиторы Фра Джанбатиста да Перуджаға Катерина Доменатта есімді акушерді айыптады. Доменаттаны "күнәлі сиқыршы" деп атаған ол, аналарды жаңа туған балаларының бенданта немесе сиқыршы болуына жол бермеу үшін оларды түкіруге шақырды. Тергеуге келісіп, инквизитор 1588 жылдың қаңтар айында Монфальконеге барып, акушерге қарсы куәлік алу үшін келді. Доменаттаны тергегенде, ол бұл әрекетті ашық мойындады және қоғамдық тәубе етуге және анттан бас тартуға сотталды. 1600 жылы Вальвасонелік Маддалена Бусетто есімді әйел Аквилея және Конкордия епархиясындағы Инквизиция комиссары Виченцалық Фра Франческо Каммоға Моруццо ауылының бенданталары туралы екі мәлімдеме жасады. Ол ар-ұжданын тазалау үшін ауылға барып, баласының жарақаттанғанын көргенін айтты. Ол жарақатты кімнің жасағанын іздеп, өзі кінәлі деп санаған Паскутта Агриголанте есімді қарт әйелмен сөйлесіп, ол өзін бенданта деп санайтынын және сиқыршыларды білетінін мәлімдеді. Бусетто бендантаның не екенін білмеді, сондықтан одан әрі сұрады, оған Агриголанте түнгі сапарлар туралы есеп беру арқылы жауап берді. Агриголанте жергілікті жерде тұратын тағы бірнеше бенданталарды атады, соның ішінде ауылдың діни қызметкері мен Нарда Пересут есімді әйел. Бусетто Пересутті іздестіруге кірісті, ол өзін бенданта деп мойындады, бірақ Инквизициядан қудаланудан қашу үшін Гаода өзінің емдік сиқырын жасағанын мәлімдеді. Бусетто комиссарға бұл мәлімдемелердің ешқайсысына сенбейтінін айтты, бірақ ол одан әрі тексеруге келіскен болса да, оның бұған сенгеніне ешқандай дәлел жоқ. Сол жылы Перкотодан шыққан Бастиан Петриччи есімді өзін-өзі мақтаған адам туралы да Киелі Офиске шағым жасалды, бірақ олар бұл мәселе бойынша ешқандай іс-қимыл жасағаны туралы мәлімет жоқ. 1606 жылы Палмановадан келген қолөнерші Джанбаттиста Валенто Патрия-дель-Фриулидің генерал-интенданты Андреа Гарцониге барып, әйеліне сиқырланған деген сенімін білдірді. Гарцони бұл туралы уайымдап, бас инквизитор Фра Героламо Астеоны Пальмановаға тергеуге жіберді. Астео ауыл тұрғындарының көпшілігі Валентоның әйелі сиқыршылықтың құрбаны болғанын және оған 18 жасар Гаспаро есімді саудагер қатысы бар екенін анықтады. Гаспаромен сөйлескенде Астео түнгі сапарлар туралы әңгімелерді естіді, бірақ жас бенданте олар шайтанға емес, Құдайға қызмет ететінін айтты. Гаспаро кейбір ауыл тұрғындарын сиқыршы деп атады, бірақ инквизитор оған сенбей, істі аяқтады. 1609 жылы тағы бір бенданта - Санта-Мария-ла-Лонганың Бернардо есімді шаруасы - діни билік алдында айыпталды. 1614 жылы Франческина Фраттуцце деген әйел Портогруародағы Сан-Франческо монастырына келіп, Мариетта Тревисана Гяя есімді халық сиқыршысын сиқыршы деп айыптады. Трейвисананың, тіпті ол бенданта деп аталмаса да, сиқыршылықпен күресуді талап еткен еңбегі, ол өзін бенданта деп санайтынын көрсеткен болар. 1618 жылы Латисанадан келген Мария Панзона ұрлық жасағаны үшін тұтқындалды. Түрмеде отырған кезінде ол өзін бенданта деп сипаттап, кәсіби емші және сиқыршыға қарсы жұмыс істегені белгілі болды. Ол жергілікті әйелдерді сиқыршы деп айыптап, 1619 жылдың қаңтарында одан әрі сұрастырған кезде, шайтанға құрмет көрсеткенін, бірақ адамдарға көмектесу үшін қолданған күшін ғана алғанын мойындады. Ол кейіннен Венецияға жіберілді, онда Киелі Офис алдында дінге қарсылық таныту үшін сотталды, және ол сиқыршылықпен айыптаған екі әйел де шақырылды. Мұнда Панзона ешқашан шайтанды құрметтемегенін, өзі және басқа бенданталар Иса Мәсіхке қызмет ететінін мәлімдеді. Киелі Офис мүшелері оның айтқан әңгімелердің ешқайсысы орын алған жоқ деп сенді, екі айыпталған сиқыршыны босатып, Панзонаны дінге қарсылық танытуы үшін үш жылдық түрме жазасына кесті. 1621 жылы Удинеден келген бай адам Алессандро Маркетто Киелі Офиске он төрт жасар ұл мен жергілікті малшы, Джованни есімді екеуінің де бенданта екенін айыптады, олардың екеуін де ол бұрын өзінің туысын емдеу үшін жұмысқа алуға тырысқан, оның сиқырмен уланғанына сенген. Гинзбург 1620 жылдарға қарай бенданталар күдікті сиқыршыларға қарсы көпшілік айыптауларын жасауға батыл болғанын болжайды. 1622 жылдың ақпанында Аквилея инквизиторы, Озимодан келген Фра Доменико Вико, жалғаншы және бенданта Лунардо Бадудың Гальяно, Чивидале-дель-Фриули және Руалис аймақтарында әртүрлі адамдарды сиқыршылықпен айыптағанын естіді. Баду осының салдарынан жергілікті жерде ұнатпайтын болды, инквизитор оның талаптарын қабылдамады және жағдайды елемеді. 1623 және қайта 1628–29 жылдары Перкотодан шыққан шаруа және бенданта Джероламо Катқа қарсы бірқатар мәлімдемелер жасалды, ол сиқыршылықтан зардап шеккен деп сенген адамдарды емдеген; ол әртүрлі жергілікті адамдарды сиқыршылықпен айыптады, бірақ оның айыптаулары ешқайда жетпеді. 1629 жылдың мамырында Чивидаледегі шенеунік Франческо Брандис Аквилея инквизиторына хат жіберіп, жиырма жасар бенданта ұрлық жасағаны үшін тұтқындалғанын және осылайша Венецияға жіберуге тиіс екенін хабарлады.
Халықтық терминология
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында итальяндық фольклоршылар – Г. Маркотти, Э. Фабрис Беллавитис, В. Остерман, А. Лазаррини және Г. Видосси сияқты, фриульдік ауызша дәстүрлерді зерттеумен айналысып, "бенданте" терминінің алғашқы шіркеудің бендантилерді қудалауының нәтижесінде "құдия" терминімен мағынасы бірдей болғанын байқады.
Тарихи зерттеулер мен түсіндіру
1960 жылдары итальяндық тарихшы Карло Гинцбург Удине архивіндегі іздеулер барысында 16 және 17 ғасырлардағы бірнеше бенданти мен басқа да халық сиқыршыларын тексеру туралы сот материалдарына тап болды. Кейіннен Сан-Антониодағы (Техас штаты) Тринити университетінің тарихшысы Джон Мартин осы сәтті табылғандықты «тарихшылардың көпшілігі тек армандаған ғана жағдай» деп сипаттады. 1970 жылдан бері, Жаңа заманғы сиқыршылық сенімдерінің элементтерін ежелгі тамырлары бар деп түсіндіру тенденциясы континенттік Еуропадағы ғалымдар арасында кең таралды, бірақ Ұлыбритания мен АҚШ-тың ағылшын тілді ортасында одан әлдеқайда аз болды, онда ғалымдар осы сиқыршылық сенімдерін олардың қазіргі контекстінде, мысалы, жыныс және әлеуметтік қатынастармен байланысы тұрғысынан түсінуге көбірек қызығушылық танытты. Әртүрлі ғалымдар Гинцбургтің интерпретациясын сынады. «Еуропаның ішкі дұшпандары» (1975) кітабында ағылшын тарихшысы Норман Кон бендантинің «көп ғасырлық құлшыныстың қалдығы» екенін дәлелдейтін «ешқандай дәлел жоқ» деді. Неміс антропологы Ханс Петер Дюерр өзінің «Түс уақыты: Дала мен өркениет арасындағы шекара туралы» (1978, ағылшын тіліне аудармасы 1985) кітабында бенданти туралы қысқаша айтты. Гинцбург сияқты, ол оларды Перхтенлауфен және Ливония қасқырларымен салыстырып, олардың барлығы тәртіп пен хаос күштерінің арасындағы қақтығысты бейнелейді деп мәлімдеді. Габор Кланичэй бендантинің христиандықтан бұрынғы рәсімдердің кеңінен сақталуының бір бөлігі екенін айтты және сол кезеңде Балқан, Венгрия және Румынияда осыған ұқсас амалдардың (атаулары мен ең ұсақ бөлшектерімен ерекшеленетін) сақталуын көрсетті.
Танымал мәдениет
Гай Гавриел Кейдің тарихи фантазиясы «Тигана» (1990) шығармасында Бенандантиге өте ұқсас және оларға негізделген концепция кездеседі. Элизабет Хандтың қалалық фантазиясы «Айды ояту» (1994) туындысында Бенандантилер маңызды күш ретінде бейнеленеді. Бенанданти – «Wraith: The Oblivion» (1994–1996) ойын желісінің бөлігі, бұрынғы «World of Darkness» әлеміндегі құпия қоғам. Олар транста болғанда тірілер мен өлгендер арасындағы шекарадан өтеді. Майгулл Акселссонның «Апрель сиқыршысы» (1997) романында Бенандантилер туралы айтылады. «Көшпенді Ягер» (2002–2006) мангасының сюжетінде Бенандантилер маңызды орын алады. Тиз Кальтенбрунның әңгімесіне сүйене отырып, өзін Құдайдың иті деп атайтын бенданти-құрттар туралы мифтер бар, бұл туралы итальяндық тарихшы Карло Гинцбург «Түнгі шайқастар» кітабында жазған. Нейл Гейманның фантастикалық романы «Қайтақ кітап» (2008) шығармасында да ұқсас «Құдайдың иті» кейіпкері кездеседі. Келли Армстронгтың «Басқа әлемнің әйелдері» сериясындағы «Солқырларды ояту» (2010) паранормальды фантазиясында Бенандантилерге сілтеме жасалған. «Қараңғы күштер» сериясынан «Қоңырау» (2012) туындысындағы екі басты кейіпкер де Бенанданти болып табылады. «Ars Magica» қосымшасының 5-ші басылымы «Hedge Magic Revised Edition» (2008) «Nightwalkers» тарауында Бенеданти және олармен байланысты дәстүрлерді ойналатын сиқырлы дәстүрлер ретінде егжей-тегжейлі сипаттайды. Николь Маггидің жасөсперімдерге арналған «Екілік сойылдар» трилогиясының (2014–2016) тақырыбы Бенандантилер болып табылады. 2020 жылғы Netflix сериалы «Луна Нера» да Бенандантилердің маңызды, көбінесе антагонистік рөлін көрсетеді, онда олар дәстүрлі халықтық сиқыршыларды аулайтын адамдар ретінде бейнеленеді. 2021 жылғы Netflix фильмінде Бенандантилер де маңызды, көбінесе антагонистік рөлде ойнайды, олар зомбилерді аулайтын адамдар ретінде көрсетіледі.
Шамның христиан дінінен бұрынғы тіршілік етуі ме?
Түнгі шайқастарда Гинцбург бенанданти дәстүрі "Эльзастан Гессенге және Бавариядан Швейцарияға дейін" таралған "дәстүрлердің кең кешенімен" байланысты екенін айтады, олардың барлығы "түнгі жиналыстар туралы миф" айналасында жинақталған, оны құдайша кейіпкер басқарған, оның аттары – Перхта, Хольда, Абундия, Сатия, Геродиас, Венера немесе Диана. Сондай-ақ, ол Ливонияда (қазіргі Латвия мен Эстония) "бірдей сенімдерге тап болатынын" және осы географиялық таралудың арқасында "бұл сенімдер ежелгі заманда Орталық Еуропаның көп бөлігін қамтыған болуы мүмкін деп болжаудың еш артық еместігін" атап өтті. Румыниялық дін тарихшысы Мирча Элиаде Гинцбургтің теориясын қолдап, бенандантиді "халықтық және көне фертильдік құпия культі" деп сипаттады. Басқа тарихшылар Гинцбургтің теорияларына күмәнмен қарады. 1975 жылы ағылшын тарихшысы Норман Кон бенандантилердің "көп ғасырлық фертильдік культінің қалдығы" деген идеяны негіздейтін "ешқандай дәлел жоқ" деп мәлімдеді. 1999 жылы ағылшын тарихшысы Рональд Хаттон осы көзқарасты қайталап, Гинцбургтің бенандантилердің көріп тұру дәстүрінің христиандықтан бұрынғы амалдардан қалғандығы туралы талабы "кемшіліктері бар материалдық және тұжырымдамалық негізге" құрылған идея екенін айтты. Өзінің ойын түсіндіре келе, Хаттон "түстер өздігінен ритуалдарды құрамайды, ал ортақ түс бейнелері "культті" құрамайды" деп атап өтті, содан кейін Гинцбургтің "он алтыншы ғасырда армандалған нәрселердің шын мәнінде діни рәсімдерде орындалғаны" туралы болжамы "өзінің қорытындысы" екенін айтты. Ол бұл тәсілді "мифтің ритуалдық теориясының" "көзге түсетін кеш қолданылуы" деп санады, бұл әсіресе Джейн Эллен Харрисонның "Кембридж тобы" және сэр Джеймс Фрейзермен байланыстырылған ескірген антропологиялық идея.
Байланысты дәстүрлер
Бэнандантимен байланысты тақырыптар (денеден рухпен кету, мүмкін жануар түрінде; жердің құнарлылығы үшін күресу; патшайым немесе құдайшамен той жасау; шарап құю және шарап шелектерін подвалдарда ластау) басқа да куәліктерде қайта-қайта кездеседі: Пиреней тауларының әскерлерінен, 14 ғасырдағы Милан қаласындағы Синьора Ориентедің ізбасарларынан, 15 ғасырдағы Солтүстік Италиядағы Ричелла мен «нағыз Сибилла» ізбасарларынан, және одан да алыс, Ливония қасқырларынан, далматин [[krsnikтерінен, серб zduhaćтарынан, венгр táltosтарынан, румын căluşariлерінен және осетин burkudzautaларынан. Тарихшы Карло Гинцбург бэнанданти культі мен балтық және славян мәдениеттерінің шаманизмі арасындағы байланысты болжайды, бұл, мүмкін, 6000 жыл бұрын Орталық Еуразиядан таралудың нәтижесі. Оның пікірінше, бұл итальяндық бэнанданти культі мен Ливониядағы мейірімді қасқырға қатысты алыс жағдай арасындағы ұқсастықты түсіндіреді. 1692 жылы Балтық теңізіне жақын орналасқан Ливонияның Юргенсбург қаласында Теис есімді қарт адам қасқырға айналғаны үшін сотталды. Оның қорғанысы – оның рухы (және басқалардың рухы) жындармен күресу үшін және олардың ауылдан астық ұрлауына жол бермеу үшін қасқырға айналғаны туралы болды. Гинцбург оның аргументтерінің және шайтандық культке жатпайтыны туралы мәлімдемесінің бэнандантилердің аргументтерімен сәйкес келетінін көрсетті. 1692 жылдың 10 қазанында Теис сенімсіздік пен бейкүнәлікке айыпталды және он қамшымен жазаланды.