Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шағатай хандығының ханы (1266–1271)
Khan of the Chagatai Khanate (r. 1266–1271)
Барақ – Шағатай хандығының ханы (1266–1271) болды. Ол Есүнтуаның ұлы және Шағатай ханның шөбересі еді. Ислам дініне кірген ол Ғияс уд-Дин есімін қабылдады.
Baraq was Khan of the Chagatai Khanate (1266–1271). He was the son of Yesünto'a and a great grandson of Chagatai Khan. A convert to Islam, he took the name Ghiyas ud din.
Өмірбаян
Барақтың отбасы, оның әкесі Ұлы хан Мөңке хан тарапынан Өгедей ханның туыстарын қолдағандықтан Қытайға жер аударылғаннан кейін көшіп келді. Барақ Құбылай ханның әскерінде өсіп, көзге түсті.
Baraq's family had moved to China following his father's exile by the Great Khan Möngke Khan for his support of the house of Ögedei Khan. Baraq grew up in the camp of Kublai Khan and gained distinction there.
1260-шы жылдардың басында
1260-шы жылдардың басында ол Орталық Азияға сапар шегіп, Мұбарак шаһтың сенімін жеңіп алды. Соңғысы 1266 жылы Шағатай ханы болып қайта таққа отырғанда, Барақ төңкеріс жасау үшін әскердің қолдауын алып, сол жылдың қыркүйек айында Мұбарак шаһты құлатты. Ол дереу Ұлы хан ретінде Құбылайдың билігін мойындамай, одан бас тартты. Құбылайдың Түркістан өкілін өзінің әкімдерінің бірімен ауыстырды. Оның зор қуаты бар әскері Құбылайдың офицерлерінің оны қууына кедергі келтірді, ал Хотан оның әскерлерімен қиратылды. Бірақ Құбылай хан 1268 жылы Каидуға қарсы күресті тоқтату және оған басымдық беру үшін үсыныс жасады. Каиду Бараққа қарай жылжығанда, Барақ жау әскеріне Жахарт өзенінің жағасында тұзақ құрып, оларды жеңді. Бірақ келесі шайқаста Каиду, Алтын Орда ханы Менгу Тимурдың көмегімен, Худжанд маңында Бараққа жеңіліс сыйлады. Содан кейін Каиду Трансоксиананы қиратты. Барақ Самарқанға, содан кейін Бұхараға қашып, әскерін қайта құру үшін жол бойындағы қалаларды тонады. Бұл әрекеттер аймақтың одан әрі зардап шегуін қаламайтын Каидуды алаңдатты. Каиду сондай-ақ Құбылаймен болатын қақтығысқа әскерін босату қажеттігін сезінді. Сондықтан бейбітшілік туралы келісім ұсынылды, ал Бараққа хандықтың тұрақты аймақтарының әкімдері Масуд Бег пен Дайфу қысым жасады. Ол келісімге келді, соның нәтижесінде бейбітшілік жарияланды, бірақ оның қайда және қашан өткені туралы мәліметтер келіспейді. Рашид әд-Дин кездесудің 1269 жылдың көктемінде Таласта өткенін, ал Вассаф 1267 жылы Самарқанның оңтүстігінде өткенін жазды. Қалай болғанда да, Трансоксиананың үштен екі бөлігі Бараққа, ал қалған үштен бірі Каиду мен Менгу Тимурға берілді. Каиду Бұхара маңындағы аймақты да бақылауға алды. Екі тарап та қалаларды бақылауға алмады, олардың тікелей басқаруы Масуд Бегке жүктелді, ал Барақ пен Каиду тек шөлдер мен тауларда тұруға келісті. Барақ келісімге наразы болды. Каиду Менгу Тимурдың Трансоксиананың бір бөлігін басып алуға тырысқан кезде, Барақ Бухараны қайта басып алу үшін әскер жіберді. Ол сондай-ақ Самарқан мен Бұхараны тонауға тырысты, бірақ Масуд Бег бұған жол бермеуге тырысты. Алайда, ол маңызды жайылымдарды алу үшін Илханатқа шабуыл жасауға шешім қабылдағанда, Каиду келісті, өйткені Илхан Абақа Құбылайдың одақтасы болды. Каиду 1269 немесе 1270 жылы басталған Барақтың Илханатқа шабуылына әскерлер берді. Бараққа бірінші болып бейбітшілік ұсынған Қипшақ пен Гүюк ханның немересі Чабат, Барақ әскеріндегі Каиду өкілдерінің арасында болды. Барақ Абақаның қызметіндегі шағатайлық қолбасшы Тегудерді бүлікке көндірді және Хурасанда Илхан әскерін жеңді. Бірақ көп ұзамай Қипшақ Барақтың генералы Жалайиртаймен дауласып, оны Каидуға қайтуға сылтау ретінде пайдаланды. Барақ ағасын, содан кейін Жалайиртайды Қипшақты қайтарып алуға жіберді, бірақ сәттілікке жетпеді. Содан кейін Чабат та әскерді тастап кетті, бірақ оның көп бөлігі Барақ ұлының Бухарада талқандалды. Барақтың Каидуға жолдаған наразылығы нәтижесіз болды, ал Каиду тіпті Абақамен достық қарым-қатынас орнатты.
Sometime in the early 1260s he traveled to Central Asia and earned the trust of Mubarak Shah. When the latter was again enthroned as Chagatai Khan in 1266, Baraq gained support among the army for a coup and deposed Mubarak Shah in September of that year. Almost immediately, he repudiated the authority of Kublai as Great Khan. He removed Kublai's representative of Turkestan, replacing him with one of his own governors. His vastly superior army prevented Kublai's officers from expelling him, and Khotan was ravaged by his forces. Nevertheless, Kublai Khan sent him a grant in 1268, in an effort to end the conflict and focus on Kaidu. When Kaidu advanced towards Baraq, the latter set a trap for the invader's troops on the bank of the Jaxartes, and defeated his forces. In the next battle, however, Kaidu defeated Baraq near Khujand with the assistance of Mengu Timur, the Khan of the Golden Horde who sent 3 tumens under his uncle Berkhe Chir. Transoxiana was then ravaged by Kaidu. Baraq fled to Samarkand, then Bukhara, plundering the cities along the way in an attempt to rebuild his army. These actions alarmed Kaidu, who did not want the region to be further devastated. Kaidu also needed to free up his army for a potential conflict with Kublai. Peace was therefore proposed, and Baraq was pressured by the governors of the sedentary areas of the khanate, Mas'ud Beg and Daifu, to accept. He did, and peace was declared, although sources conflict on the time and location. Rashid al Din claims that the meeting took place in the spring of 1269 in Talas, while Wassaf writes that it took place around 1267 to the south of Samarkand. In any case, two thirds of Transoxiana were granted to Baraq, while the other third went to Kaidu and Mengu Timur. Kaidu also gained control of the region around Bukhara. Neither side gained control of the cities; the direct administration of these instead devolved to Mas'ud Beg, while Baraq and Kaidu agreed to reside only in the deserts and mountains. Baraq was displeased with the agreement; when Kaidu was preoccupied with Mengu Timur's attempt to take his portion of Transoxiana, Baraq sent troops to reoccupy Bukhara in violation of the truce. He also later attempted to plunder both Samarkand and Bukhara, and Mas'ud Beg was hard pressed to prevent this. Still, when he decided to attack the Ilkhanate in order to gain significant pasture, Kaidu agreed, as the Ilkhan Abaqa was an ally of Kublai. Kaidu provided troops for Baraq's invasion of the Ilkhanate, which began in 1269 or 1270. Qipchaq, who had been the one to initially approach Baraq requesting peace, and Chabat, a grandson of Güyük Khan, were among the representatives of Kaidu within Baraq's army. Baraq persuaded a Chaghadaid commander under the service of Abaqa, Tegüder, to revolt, and himself defeated the Ilkhan's forces in Khurasan. Soon afterward, Qipchaq entered into an argument with Baraq's general Jalayirtai, and used this as an excuse to head back to Kaidu. Baraq sent his brother, and later Jalayirtai, to recover Qipchaq, but without success. Soon, Chabat also abandoned the army, though much of his forces were crushed by Baraq's son in Bukhara. Baraq's protests to Kaidu were ineffective; the latter even entered into friendly relations with Abaqa.
Жеңіліске ұшырау
Өз әскерінің көп бөлігін дезертирлерге қарсы жіберген Барақ 1270 жылғы 22 шілдеде Гератта Ильханға қарсы ауыр жеңіліске ұшырады. Жараланған ол Бұхараға қашып қайтты, ал оның әскерінің көп бөлігі жауға қашып кетті. Ол Кайдуға хат жіберіп, Қыпшақ пен Чабатты өз жеңілісіне кінәлады және көмек сұрады. Кайду жауап ретінде үлкен күш жіберді. Барақтың офицерлері көтерілісшілерді бейтараптандырғаннан кейін, көмек енді қажет емес деп хабарлады, бірақ Кайдудың әскері Шағатайлардың билігін жою ниетімен жақындауын жалғастырды. Оның әскері Барақтың лагерін қоршап алды, бірақ лагерге жеткенде Барақ түні бойында қайтыс болғанын білді. Барақтің көптеген генералдары кейін Кайдудың билігіне бағынды. Ал Уассаф Барақтің генералдары оны тірі кезінде тастап кеткенін, ал Барақ Кайдуға мойынсұнуға мәжбүр болғанын, оның оны улағанын айтады. Бір айдан кейін Кайду өзін хан деп жариялады және Шағатай хандығының басшысын тағайындау құқығын өзінде сақтап қалды, бұл билікті ол өмірінің соңына дейін сақтап тұрды. Осылайша, Шағатай хандары келесі отыз жыл бойы Кайдудың құрылығына айналды. Алайда оның ұлдары Барақ қайтыс болғаннан кейін де Кайдудың билігіне қарсы ұзақ уақыт бойы күресіп тұрды.
Having sent much of his troops against the deserters, Baraq suffered a large defeat at Herat on July 22, 1270 against the Ilkhan. Wounded, he fled back to Bukhara, while many of his troops deserted to the enemy. He sent a letter to Kaidu, blaming Qipchaq and Chabat for his loss and requesting assistance. Kaidu sent a large force in response. When Baraq's lieutenants had neutralized the rebels, he wrote that the assistance was no longer necessary, but Kaidu's force continued to approach, with the intention of destroying the power of the Chaghadaids. His army surrounded Baraq's camp, but upon reaching the camp realized that Baraq had died during the previous night. Most of Baraq's generals then submitted to Kaidu's authority. Wassaf, in contrast, claims that Baraq's generals had abandoned him while he was alive, and that Baraq had no choice to submit to Kaidu, who poisoned him. Only a month later, Kaidu had himself crowned Khan and reserved the right to appoint the head of the Chagatai Khanate, a power he retained for the rest of his life. The Chagatai Khans thus became puppets of Kaidu for the next thirty years. His sons, however, would continue to fight Kaidu's authority for a long time after Baraq's death.