Кіріспе

Колониялық соғыс (кейбір жағдайларда "кіші соғыс" деп аталады) – шетелдік державалардың теңіз арқылы жерлерді жайлап, колония құруы салдарынан туындаған түрлі қақтығыстарды қамтитын жалпы термин. Бұл термин ерекше түрде XIX ғасырда Африка мен Азиядағы еуропалық әскерлер арасындағы соғыстарға қатысты айтылады.

Жіктеу

Дәстүрлі түрде соғыстарды үш санатқа бөлуге болады: жаулап алу соғыстары, азат ету соғыстары және мемлекеттер арасындағы соғыстар. Осы жіктемелерді колониялық соғыстарға да қолдануға болады. Алайда, "колониялық соғыс" термині көбінесе жаулап алу соғысын білдіреді. Жаулап алу соғыстарын, колониялық жағдайда, екі кезеңге бөлуге болады: әдетте қысқа мерзімді, реттелген соғыс кезеңі, басқыншы күш пен жергілікті күштер арасында (жергілікті күштер басқыншымен салыстырғанда құрамы мен ұйымдасқандығы жағынан нашар болуы мүмкін), одан кейін, нерегулярлы соғыс кезеңі. Аумақты қоныстандыруға дайындау мақсатында, бүлікке қарсы операциялар жүргізілуі мүмкін. Басқыншы күш бекініп алғаннан кейін, жаулыққа жауап ретінде немесе болжамды жауды бейтараптандыру үшін көршілес аумақтарға әскери жорықтар ұйымдастыруы мүмкін.

Ортақ сипаттамалары

Колониалды соғыстар бірнеше жағынан «қалыпты» соғыстардан (қоңсы мемлекеттер арасындағы қақтығыстардан) ерекшеленді. Біріншісі, олар әскери емес, саяси сипатта болды. Қалыпты соғыстарда соғысқа қатысушы тараптардың мақсаттары шектеулі болса, колониалды соғыстар абсолютті болды; жаулап алушы державалар аумақ пен халқына толық және тұрақты бақылау орнатып, ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуді көздеді. Осыған қарамастан, колониалды науқандарға бөлінген ресурстар көбінесе шектеулі болды. Колониалды соғыстарда жеңіс пен жеңілістің мәні көбінесе күрделірек болды, себебі жаулап алушы держава көп жағдайда қала, үкімет немесе билеушісі болмаған қарсыластың күшімен бетпе-бет келді. Жергілікті тұрғындар мен қорғаушы мемлекеттің қарулы күштері арасындағы шекара көбінесе нашар болды. Орталық биліктің жоқтығы салдарынан ресми бейбіт келісімдерге келу сирек кездесетін. Басқарылатын халықтарды басқару үшін мемлекеттік құрылымдарды жаулап алу мүмкін болмағандықтан, оларды басқару қиынға соқты. Осыған қарсы тұру үшін колониалды әскерлер қақтығыстан кейін нарықтар, мектептер және басқа да қоғамдық мекемелерді құрып немесе қайта жаңартатын, мысалы, испан-американ соғысынан кейін американдықтар Филиппинде жасағандай. Еуропалық әскерлер (ең көп таралған отарлаушы күштер) жергілікті күштерден өзгеше, әрқашан кәсіби әскерлер болды және халықтан алшақтатылды. Колонияларды қайта құру және басқару жұмыстарымен айналысқан колониалды әскерлер көбінесе белсенді болып, аналық елдердегі қалыпты әскерлер қақтығысқа дейін күшін сақтап тұрды. Осылайша, мұндай әскерлердегі сарбаздар өздерінің әскери мәдениеті мен тәжірибесін дамытатын. Колониалды сарбаздың білімінің көп бөлігі формалды әскери білімнен емес, тікелей тәжірибеден туындады. Еуропалық әскерлер техникалық жағынан қарсыластарынан әрқашан жоғары болды, бірақ бұл артықшылықты әрқашан пайдалануға мүмкін болмады, өйткені ауыр артиллерия сияқты жабдықтарға жолдар қажет болды (көбінесе болмады), ал кавалерия сияқты құрылымдарды орналастыру үлкен логистикалық қиындықтар тудырды. Еуропалық әскерлер жақсы тәртіпті сақтап, жоғары моральдық көрсеткіштерге ие болды, жақсы даярланды және олардың орналасу мүмкіндіктері мен маневрлерді орындау туралы білім алды. Басшыларының шеберлігіне қарамастан, жергілікті әскерлерде мұндай ынтымақтастық пен соғыс өнерін түсіну көбінесе жетіспеді. Колониалды державалар өздерінің науқандарында колониалды әскерлерді де пайдаланды, олардың көпшілігі метрополиялық сарбаздар мен офицерлер мен жергілікті жұмылдырылғандардан құралды.

Тарихи кезең

Колониялық соғыстар 15 ғасырдың соңында Еуропалық державалар шетелдік территорияларды жаппай басып алып, оларды отарлауды бастаған кезде кеңінен таралды. Колониялық соғыстар дәуірі әдетте 1974 жылы Португалияның колониялық соғысы аяқталғаннан кейін аяқталды деп есептеледі, бірақ кейбірлер 1982 жылғы Фолкленд соғысын соңғы нағыз колониялық соғыс деп санайды. Колониялық соғыстар партизандық соғыстың алғашқы мысалдары болып саналады және қарсы көтеріліс тактикасын зерттеудің бастауы болды.

Саясат, стратегия және тактика

Колониалды әскери тәжірибелер мен тактикалар колониалды державалар үшін көбінесе тұрақты соғысқа қарағанда екінші деңгейлі саналды. Осыған байланысты тікелей қақтығыстарға басымдық берілді, нәтижесінде империялық операциялар мен отарлау дамуына қатысты елдердің қарулы күштерінен аз көңіл бөлді. Жергілікті әскери шенеуніктер кейде метрополиялық шектеулерден тыс, өздерінің соғыс саясатын жасап, іске асырды. Ал кейде метрополиялық саясат олардың қалауынша іске асырылды. Француз командирлері 1870 және 1880 жылдардағы Батыс Суданға жасаған жорықтарында мемлекеттік саясатқа аса мән бермеді, ал Африкадағы неміс әскерлері жиі колониалды бюрократияның нұсқауларына қайшы әрекет етті. Колониалды соғыстар көбінесе саясатты бақылау үшін бәсекелескен әкімшілік және әскери шенеуніктер арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Тотальді соғыстағыдай, жаулап алушы күштер көбінесе жергілікті бейбіт тұрғындар мен жергілікті экономикаға қарсы шаралар қолданды. Бұған ауылдарды өртеу, мал ұрлау және француздың Алжирдегі тыныштандыру кампанияларында және немістердің Оңтүстік Африкадағы Гереро соғысында болғандай, егінді жүйелі түрде жою кірді. Кейбір державалар қиындық тудыратын халықтарды жоюға дейін барды, мысалы, немістер Гереро конфликтісінен кейін Гереро және Намаква геноцидін жасады. Мұндай әрекеттер көбінесе жаулап алушының жетістікке жете алатын саяси немесе әскери мақсаттары болмаған кезде (қолға түсіруге орталық үкімет немесе ұйымдастырылған әскер болмағанда) жергілікті халықты бағындыру құралы ретінде орын алды. Еуропалық державалар азиялықтар мен африкалықтар "күш-қуат тілін ғана түсінеді" деген жалпы түсінікке келді, сондықтан оларды күшпен ғана бағындыруға болады. Олар жергілікті күштерге жеңілдіктер жасаудан бас тартты, себебі олар әлсіз көрінуден қорқады. Жаулап алушы күштер Франко-Хова соғыстары немесе Бірінші Индокитай соғысы сияқты майдан шайқастарына түсудің орнына жергілікті күштер партизандық соғыс жүргізуді таңдағанда оңай ашуланды. Алжирдің Абделькадер ибн Мухиддин, Сенегалдың Махмаду Ламин және Васулу империясының Самори Тюре сияқты жергілікті көшбасшылар дәстүрлі әдістерден бас тартып, партизандық тактиканы қолданғаннан кейін жылдар бойы еуропалық отаршылдыққа қарсы тұра алды. Іс жүзінде, тұрақты және ретсіз соғыс түрлері көбінесе бірінен кейін бірі жылдам ауысты. Азиялық және африкалық жергілікті күштердің кейбір дәстүрлі шайқастарда сандық артықшылығы немесе отаршыл күштерге қарсы күтпеген шабуылдарының нәтижесінде жеңіске жетті, бірақ уақыт өте келе олар ауыр шығынға ұшырап, көңіл көшірді. Мұндай тенденциялар Германияның Маджи Маджи көтерілісін басуымен, Рорк дрифт шайқасында зулустардың британдықтардан жеңілуімен және британдық Максим пулеметтерімен Омдурман шайқасында Махдист атты әскерін жоюмен белгіленді. Ұлыбритания мен Франция әскерлерді отарлық соғысқа дайындау үшін далалық нұсқаулықтар жасады, ал Германияда әскерлерін отарлық жерге орналастыруға оқытудың нақты жүйесі болмады. Артиллерия отарлаушылар тарапынан негізінен жергілікті жауынгерлердің рухын жою үшін қолданылды. Жергілікті күштер көбінесе жаяу әскерлерден құралды.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкадағы алғашқы ірі отаршылдық соғыстарды испан конкистадорлары жүргізді. Америка Тәуелсіздік соғысына дейін Солтүстік Америкадағы отаршылдық қақтығыстардың көпшілігі, егер олар десанттық операциялар болмаса, далалық жағдайда өтті. Бұл аймаққа алғаш келген британдықтардың көпшілігі кәсіби әскерлер емес, фермерлер мен саудагерлер болды. Вирджиния колониясы құрылғанда олар әскери жаттығулардан өтіп, елді мекендерін нығайтты. Бірақ бұл практика көп ұзамай тоқтатылып, милиция жүйесі қабылданды. Тұрақты милиция 16-дан 60 жасқа дейінгі барлық еңбекке жарамды еркектерден құралды, олар өз қаруларын пайдаланды және жалақысыз қызмет етті. Оқулар жылына бір рет өткізілетін, сол кезде милиция өкілдері қару-жарақпен өте жақсы таныс екенін көрсетуі керек еді. Үндістерден ең көп қауіп болған аймақтарда милиция бірнеше нығайтылған үйлерде гарнизон құрды, бірақ милиция өкілдері көбінесе өз үйлерін қорғады. Осы милициялардан шекараны күзетуге және кейде үндістердің ауылдарына шабуыл жасауға жалданып алынған «рейнджерлер» тағайындалды. Француз және үндістер соғысының шабуылдық экспедицияларын есептемегенде, Солтүстік Америкадағы отаршылдық күштер арасындағы алғашқы отаршылдық науқандардың көпшілігі стратегиялық бекіністерді бағындыру үшін жүргізілді. Бекіністерге қарсы барлық қимылдардың мақсаты олардың қабырғаларын бұзуға жеткілікті артиллерияны жақынға жеткізу болды. Сондықтан, кез келген әдеттегі шабуылда еңбекшілердің тобымен зеңбіректерді тасымалдау және әскерлердің эскортымен қамтамасыз ету қажет болды, содан кейін бұзылған бекіністі бағындыру үшін пайдаланылатын. Америка шекарасында тәжірибелі үнділердің із кесушілері көмекші барлаушылар ретінде жау үндістердің орналасқан жері мен қозғалысын анықтау үшін жұмыс істеді. Көптеген үндістер АҚШ әскерлері мен қоныс аударушыларға жылдам шабуылдар жасады, көбінесе жылқыда. Егер олардың лагері табылса, олардың іс-әрекеттері әдетте таңғы шабуыл арқылы тоқтатылды. Із кесушілер көбінесе жергілікті немесе аралас нәсілді болды, бірақ кейбіреулері ақ нәсілді де болды. Үнділердің көптеген тайпалары АҚШ күштерімен жұмыс істеген басқа үндістерді көргенде көңілі қаяды. Батыс Америкадағы үндістердің тайпалары мәдени тұрғыдан саяси және әскери тәуелсіздікке бейімделген. Олар шығыстан келген ақ қоныс аударушыларға қарсы бірігуге тырысты, бірақ көбінесе өздерінің ішкі қақтығыстарына байланысты бұл жоспарлары орындалмады. Кейбір тайпалар тіпті өздері арасында бірігуге қиындықтарды бастан өткерді. Дегенмен, кейбіреулері одақ құра алды, мысалы, 19 ғасырдың ортасында Ұлы жазықтықтың солтүстік аймағында үстемдік құрған сиу, арапахо және шайен тайпаларының одағы. Дегенмен, барлық үнділердің халықтары АҚШ-тан экономикалық және өндірістік тұрғыдан нашар жағдайда болды.

Африка

Африкадағы алғашқы отаршылдық соғыстар португалдар мен жағалаудағы түрлі тұрғындар арасында болды, себебі португалдар Азиямен сауда империясын кеңейтуді көздеді. Португал конкистадорлары күш-жігерлеріне қарамастан, тропикалық ауруларға және темір қарумен қаруланған африкалықтардың ұйымдасқан қарсылығына тап болып, Сахарадан оңтүстік аймақтарда шектеулі аумақтық иеліктерді ғана орната алды. Олар саны жағынан да кем болды және ылғалды климатта мылтықтарын іске қосуда қиындықтарға тап болды. 1600 және 1700 жылдары голландтар, британдықтар және француз сияқты басқа еуропалық державалар Африкаға қызығушылық таныта бастады, себебі бұл олардың американдық колонияларына құлдар жеткізу құралы болды. Олар Батыс Африка жағалауында өздерінің анклавтарын құрды, онда жергілікті билеушілермен белсенді сауда жасай алды. Бұл жағдай 1800 жылдардың басына дейін сақталды, себебі азаған еуропалықтар континенттегі үлкен аумақтарды иеленуге қызығушылық танытпады. Африкадағы еуропалық отаршылдық науқандарды әдетте жергілікті әскерлердің қолдауымен еуропалық күштер жүргізді. Еуропалық сарбаздар көбінесе сенімді болғанымен, тропикалық климаттағы ауруларға бейімделген, ал жергілікті африкалықтар бұған үйренген еді, бұл соңғыларын Сахарадан оңтүстік аймақтарға орналастыруды тиімдірек етті (медициналық емге аз қаржы жұмсалды). Осылайша, еуропалық құрамалар континентте шектеулі мерзімге орналастырылды, ал жергілікті бөлімдер ұзақ экспедициялар үшін пайдаланылды. Олар "африкалықтардың соғыс жүргізу әдістері" "табиғаты бойынша қатыгез" екеніне келісті. Мұндай логика соғыста жасалған қиянаттарды ақтау үшін қолданылды. Африка халықтары өзара байланыссыз болды, бұл еуропалық державаларды "бөліп билеу" стратегиясын қолдануға, ішкі шиеленістерді күшейтуге және жергіліктіктердің ынтымақтастығын пайдалануға итермеледі. Жауап ретінде африкалық көшбасшылар кейде одақтар құрды. Генерал Томас Роберт Бужео 1840 жылы отаршылдық соғыста мобильді колонналарды алғаш рет қолданды, ол жергілікті азаматтар соғыс күшінде маңызды рөл атқаратынын түсінгеннен кейін, француздық Алжирді бағындыруға көмектесу үшін арабтардың елді мекендеріне шабуыл жасап, тонауға бұйрық берді. 20 ғасырдың басына қарай Африкадағы отаршылдық науқандар "көбірек дамыған" сипатқа ие болды. Отаршылдық державалар жаулап алу немесе бүліктерді басу үшін үлкен әскерлерді жұмсауға мәжбүр болды, мысалы, британдықтар Екінші бур соғысында немесе итальяндықтар Ливияны жаулап алу кезінде жасағандай. Бұл көп жағдайда, бірақ барлық жағдайда емес, еуропалық армиялар мен жергілікті күштер арасындағы технологиялық алшақтық айтарлықтай қысқарғандықтан болды, көбінесе жылдам атуға қабілетті мылтықтардың таралуымен байланысты. Бұл өзгерістердің көп бөлігі африкалықтардың тактикасы мен стратегиясының эволюциясымен байланысты болды. Олар тікелей шайқастардан бас тартып, партизандық соғыс жүргізу әдістерін қабылдады. Осылайша, бурлар (Оңтүстік Африкада), хереро және нама тайпалары (Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасында), марокколықтар мен ливиялықтар қарсыластарына қарсы жеңіліске ұшырағанға дейін айтарлықтай табысқа жетті.

Азия

Азия, Еуропа сияқты, бірнеше қуатты империялардың отаны болды. Он бірінші мен он бесінші ғасырлар аралығында олардың сауда-саттық белсенділігі, әсіресе бір-бірімен, күрт артты. Дегенмен, Еуропадан өзгеше, Азияның әскери мүмкіндіктері көтерілген жоқ. Көптеген азиялық әскерлер жергілікті билеуші элиталар тарапынан, олармен жеке байланыстары бар жауынгерлік топтардан құрылды. Олардың қаржыландырылуы тонау, жалдау ақысы және салықтар есебінен болды. Бірақ, салық төлеу жиі императорлық бюрократиядағы сыбайлас жемқорлықтың құрбаны болды, олар қаражатты жеке пайдалануға жұмсады. Бұл, он бесінші мен он жетінші ғасырлар аралығында ұңғылдың кеңінен қолданылуымен өзгерді, бұл Қытай мен Жапонияда императорлық биліктің қайта жандануына себеп болды. Қоршауларды тоқтатып, мықты қабырғаларды бұзуға қабілетті зеңбіректер – басты қару болды. Алайда, жаңа артиллерия императорлық күштерге енгізілгеннен кейін, жаңа әскери технологиялармен тәжірибе жасауға немесе ұйымдастырудың жаңа формаларын іздеуге ниет болған жоқ. Кез келген масштабты жалдау реформалары жергілікті билік құрылымдарын бұзуы мүмкін еді. Көшпелі шабуылшыларды (ұңғылдарды қолдану арқылы) басып тастау және еуропалық сауда кемелерінің салыстырмалы түрде аз болуынан олардың соғыс әдістерін өзгертуге сыртқы қысым болған жоқ. Азия империялары да ішкі дағдарыстарды бастан өткерді. Жергілікті элиталардың салық кірісі үшін бәсекелестігі халыққа ауыр жүк болды, бұл сегізінші және тоғызыншы ғасырларда Моғол империясының құлауына үлкен үлес қосты. Халық санының өсуі шаруалар мен олардың балаларына да қиындық туғызды, 1770 жылдары Қытайда діни шиеленістерге себеп болды. Ал, Еуропа мемлекеттері бір-бірімен үздіксіз соғысқандықтан, әскери басымдықты сақтау үшін жаңа қарулар мен тактикаларды дамытты. Жақсы жаттығулар, білімі жоқ көптеген адамдарды жауынгерлік қызметке шақыруға және оларды маневрлерде тәртіпке келтіруге мүмкіндік берді. Жаңа салық жүйелері тұрақты армияны қаржыландыруға және әскерилерге тұрақты жалақы беруге мүмкіндік берді. Күшейтілген билік құрылымдары қолбасшылар мен саяси көшбасшылардың күштеріне бақылауын нығайтып, оларды билік орталықтарынан алыс жерде де тиімді етуге мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік революция еуропалықтардың технологиялық мүмкіндіктерін одан әрі арттырды. Нәтижесінде, Азияның ескірген үкіметтері мен әскери құрылымдары еуропалық институттармен бәсекелесе алмады. Еуропаның Азиядағы әскери басымдығы сегізінші ғасырда Үндістанда, ал тоғызыншы ғасырда Қытай мен Жапонияда айқын болды. Африкадағыдай, Азиядағы еуропалық отарлаушылық жобалар көбінесе жергілікті әскерлермен қолдау көрсетілді.

Океания

Квинслендтің туған жердегі атты полиция күштері үнемі жергілікті халықтардың қауымдастықтарына қарсы туған жердегі із кесушілерді пайдаланды. Барлық туған жердегі халықтар бағындырылғаннан кейін, 1890 жылдары бұл күш таратылды.