Үндістан конституциясы үшін доминион мәртебесін ұсыну туралы меморандум

Кіріспе

Индияға доминион мәртебесі конституциясын ұсыну туралы меморандум. 1928 жылғы Нехру есебі – Британдық Үндістандағы барлық партиялар конференциясының Үндістан конституциясы үшін жаңа доминион мәртебесі мен федералды үкімет құруға шақырған меморандумы. Ол сонымен қатар заң шығару органдарында азшылықтар үшін орындарды резервтеумен бірлескен сайлау округтерін енгізуді ұсынды. Бұл есепті Мотилал Неру төрағалық еткен комитет дайындады, ал Жавахарлал Неру хатшы болып жұмыс істеді. Комитет құрамында тағы тоғыз мүше болды. Соңғы есепке Мотилал Неру, Жавахарлал Неру, Әли Имам, Теж Бахадур Сапру, Мадхав Шрихари Аней, Мангал Сингх, Шуаиб Куреши, Субхас Чандра Бос және Г.Р. Прадхан қол қойды. М.К. Ганди британдықтарға Нехру есебінің ұсыныстарын қабылдауға бір жыл берілсе, әйтпесе ынтымақсыздық науқаны басталатынын айтқан қаулы ұсынды. Қаулы қабылданды.

Өмірбаян

Британдық саясат, Радж соңына дейін, Үндістан конституциясының даму уақыты мен мазмұны тек британдық парламент шешімімен анықталуы керек еді, бірақ үндістермен қажет болған жағдайда кеңесілетіні болжалды. Бұл туралы 1919 жылғы «Үндістан үкіметі туралы» заңында ресми түрде жазылған. Ұлыбритания 1942 жылғы Криппс декларациясына дейін үндістердің өз конституциясын жасау құқығын мойындамады. Энни Бесант және оның бірнеше үнді достары жаңа конституция жобасын жасауға бейресми күш салды. Көптеген көшбасшылар оның жобасына құлшынбай қарады, бірақ 1925 жылдың қаңтар-ақпанында Делиде өткен «Барлық партиялар конференциясы» оны біршама өңдеді және сәуірде Канпурда өткен жиналыста ресми бекітті. Ол заң жобасы түрінде дайындалып, 9 желтоқсан 1925 жылы Джордж Лансбери мырза «Үндістан Доминионы туралы заң жобасы» деген атаумен палатаға енгізді. Заң жобасында Үндістанға бірден доминион мәртебесін беру ұсынылды, бірақ белгілі бір уақытша шектеулермен. Вице-король, король императордың өкілі ретінде, Үндістан Парламенті өз актісімен бақылауға дайын екенін жариялағанға дейін әскери және теңіз күштеріне, сондай-ақ сыртқы қатынастарға толық жауапты болар еді. Үндістан штаттарына қатысты Үндістан Парламенті қабылдаған әрбір қадамға вице-корольдің алдын ала келісімі қажет болды. Құқықтар туралы заңда жеке бостандық, дін бостандығы, сөз бостандығы және гендерлік теңдік сияқты кепілдіктер қамтылған. Бұл жоба халық арасында айқын ынта тудырмады, себебі ол толығымен үнді өнімі емес еді, бірақ бастысы – ұлтшыл қозғалыстың теріс сипаты болды. Көшбасшылар қазіргі жүйеге қарсы күреске, конструктивті балама дайындауға көбірек қызығушылық танытты. 1927 жылдың қараша айында британ үкіметі 1919 жылғы «Үндістан үкіметі туралы» заңның жұмысын қарап, Үндістан үшін конституциялық реформалар ұсыну үшін Саймон комиссиясын тағайындады. Комиссияда бірде-бір үнді мүшесі болмады, бұл ұлтшыл қозғалыстың көшбасшыларын ашуландырды. Британдықтар наразылықты мойындады, бірақ Комиссия құрамын өзгертуді қажет деп санамады, керісінше үндістерден өздері конституция жасай алатынын дәлелдеуді сұрады. 1925 жылы Лорд Беркенхед, Үндістанның мемлекеттік хатшысы, Лордтар палатасында осыған ұқсас сын айтты:

British policy, until almost the end of the Raj, was that the timing and nature of Indian constitutional development was to be decided exclusively by the British Parliament, but it was assumed that Indians would be consulted as appropriate. This was formally stated in the Government of India Act 1919. Britain did not acknowledge the right of Indians to frame their own constitution until the 1942 Cripps Declaration. A non official effort to draft a new constitution was made by Annie Besant and a few of her Indian friends. Most of the leaders were rather cool toward her project, but it was somewhat revised by a so called All Parties Conference which met at Delhi in January–February, 1925, and was formally approved by a convention held at Kanpur in April. It was drafted as a statute and introduced in the House of Commons by Mr. George Lansbury, December 9, 1925, under the title, "The Commonwealth of India Bill." The bill proposed to confer upon India at once the full status of a Dominion, subject to certain temporary reservations. The Viceroy, as the representative of the King Emperor, was to have complete charge of military and naval forces and foreign relations until the Indian Parliament by its own act should signify its readiness to assume control. Any step taken by the Indian Parliament concerning the Indian States must have the previous approval of the Viceroy. There was a Bill of Rights which included, among other things, guarantees of personal liberty, freedom of conscience, freedom of speech, and equality of gender. this scheme did not arouse any popular enthusiasm, partly perhaps because it was not really an Indian product, but mainly because of the negative character of the Nationalist movement. The leaders were more interested in opposing the existing system than they were in preparing a constructive alternative. In November 1927, the British government appointed the Simon Commission to review the working of the Government of India Act 1919 and propose constitutional reforms for India. The Commission did not have a single Indian member which irritated leaders of the nationalist movement. While the British acknowledged the discontent, it did not consider making changes to the composition of the Commission; it instead asked Indians to prove that they could draw up a constitution themselves. A similar challenge was made in 1925 by Lord Birkenhead, Secretary of State for India, in the House of Lords:

Ұлтшыл қозғалыстың көшбасшылары бұл сынға жауап ретінде Неру есебін жасады. 1927 жылдың желтоқсанында Мадраста өткен сессияда Үндістан Ұлттық Конгресі Саймон комиссиясын құруға жауап ретінде екі маңызды шешім қабылдады: біріншіден, Комиссиямен ынтымақтаспауға шешім қабылдады; екіншіден, Үндістан үшін Конституция жобасын дайындау үшін «Барлық партиялар конференциясын» құрды. Неру есебі, Саймон комиссиясының есебімен бірге, үш Үндістан дөңгелек үстел конференциясына (1930–1932 жж.) қатысушыларға қолжетімді болды. Алайда, 1935 жылғы «Үндістан үкіметі туралы» заңы Саймон комиссиясының есебіне көп қарызды, ал Неру есебіне, егер болса, онша емес.

Мұсылман лигасының Неру баяндамасына реакциясы

Лига басшылары Нерудің ұсыныстарын, санаулы ерекшеліктерді ескермегенде, қабылдамады. Оған жауап ретінде Мохаммад Али Джинна 1929 жылы өзінің "14 тармақ" жобасын жасады, ол мұсылман қауымының бағасы болып саналды – тәуелсіз біртұтас Үндістанда қатысу үшін олардың талабы. Олардың басты қарсылықтары: жеке сайлау округтері және үлес салмағы – 1916 жылғы Конгресс-Мұсылман Лигасының Лакхнау шарты мұсылман қауымына мұны берген, бірақ Нехру есебі оны қабылдамады. Қалдық өкілеттіктер – мұсылмандар Үндістанның Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс провинцияларында көпшілік болады, демек, провинциялық заң шығарушы органдарын бақылайды, бірақ Орталықта әрдайым азшылық болады екенін түсінді. Сондықтан олар Нехру есебіне қайшы, қалдық өкілеттіктерді провинцияларға беруді талап етті. Мохаммад Али Джиннаның айтуынша: "Комитет мұсылмандардың саяси болашағын жоқ ету үшін шектеулі көзқарас саясатын қабылдады. Өкінішке орай, бұл есеп өте тұманды және оны іске асыруға болмайды деп мәлімдеймін".

Қабылдау

Р. Купланд "Индиядағы конституциялық мәселе" еңбегінде есепті "үндістердің қауымдық дауларға тікелей және ашық қарауының ең ерте сатысы" деп бағалап, доминион мәртебесін талап ету мақсатын ерекше деп тапты. Бірақ ол есептің "нақты нәтижесі шамалы" екенін айтты. Гранвилл Остин "Индияның Конституциясы: Ұлттың негізі" еңбегінде Нехру есебінің негізгі құқықтар бөлімі "Индия Конституциясының (1950) Негізгі құқықтарының тікелей алғы құжаты" екенін көрсетті. 19 тармақшаның 10-ы өзгеріссіз қайта келді, ал Нехру құқықтарының үшi Бағыт беруші қағидаларға енгізілді. Нейра Чандхоке "Индияның Конституциялық ассамблеясы" (жинағы) кітабындағы тарауында "әлеуметтік және мәдени құқықтарды басымдықпен либералды конституцияға енгізу өте ерекше жағдай" деген пікір білдірді. Нираджа Жаял "Азаматтық және оның наразылықтары" еңбегінде Нехру есебін 1920 жылдардың соңындағы халықаралық құқықтар талқысы аясында "әлеуметтік және экономикалық құқықтарды ерте көру тұрғысынан ерекше құжат" деп сипаттады.