Кіріспе

Яһудилердің аза тұту үрдістері

Яһуди дінінде аза тұту – Тора мен яһуди дінінің классикалық раввиндік әдебиетінен туындаған мингаг (дәстүрлер) мен мицва (міндеттемелер) жиынтығы. Салт-дәстүрлер мен амалдардың егжей-тегжейі әр яһуди қауымдастығына қарай өзгереді.

Қайғылы адамдар

Яһуди дінінде басты аза тұтушылар – бірінші дәрежелі туыстар: ата-ана, бала, бауыр және жұбай. Ата-анасын жоқтаған адамға тән ерекше әдет-ғұрыптар бар. Аза тұруға қатысты діни заңдар он үш жасқа толмағандарға, сондай-ақ қайтыс болған адамның жасы отыз күн немесе одан аз болған жағдайда қолданылмайды. Танахта (Иудей Киелі кітаптарында) өлім туралы хабар естігенде киімді жырту салты болған. Қазіргі замандағы практика бойынша, басты аза тұтушылар – жақын туыстар, олар жаназа кезінде киімдерін жыртып алады.

Тахараның дайындығы

Мәйітті жерлеуге дайындаудың үш негізгі кезеңі бар: жуу (рехица), ырымдық тазалау (тахара) және кию (хальбаша). Тахара термині жерлеуге дайындықтың жалпы процесіне де, дәстүрлі тазарудың нақты кезеңіне де қатысты қолданылады. Олар Таураттан, соның ішінде Забур, Сүлейменнің Әнi, Ишая, Езекиел және Зәкәрия кітабынан дұғалар мен үзінділер оқиды. Тахара жасаудың жалпы реті мынадай. Мәйіт (гуф) ашық қалдырылады (тахара күтіп тұрған жаймамен жабылған болатын). Дене мұқият жуылады. Қан кету тоқтатылып, барлық қан қайтыс болған адаммен бірге жерленеді. Дене топырақ, дене сұйықтықтары, қатты заттар және теріде қалған кез келген нәрседен тазартады. Барлық әшекейлер алынып тасталады. Сақал (бар болса) қырқылмайды. Дене сумен тазартылады, я толықтай миквеге батырылады, немесе 9 кав (әдетте 3 шелек) су белгіленген тәртіппен құйылады. Дене құрғатылады (көптеген әдет-ғұрыптар бойынша). Мәйіт дәстүрлі жерлеу киімдерімен (тахирихим) киіндіріледі. Киімге белбеу (авнет) оралып, Құдайдың бір аты – Шаддайды білдіретін еврей әрпі "шин" пішінде байланады. Табут (арон) (бар болса) кез келген қаптаманы немесе әшекейлерді алып тастау арқылы дайындалады. Табутка орама мата (совев) салынады. Израиль жерінен тыс жерлерде, егер қайтыс болған адам тірі кезінде намаз шалы (тальлит) киген болса, оның денесін орау үшін табутқа салынады. Шальдың бір шетінен (цицит) бір жіп жұлып алынады, бұл оны енді дұға үшін қолданбайтынын және адамның мицвоттарды орындаудан босатылғанын көрсетеді. Мәйіт табутқа көтеріліп, намазға арналған шаль мен матамен оралады. Егер Израиль елінен (афар) топырақ болса, ол дененің әртүрлі бөліктеріне салынып, табутқа шашылады. Табут жабылады. Табут жабылып болған соң, хевра қайтыс болған адамнан оның денесін дайындау кезінде көрсетілмеген құрмет үшін кешірім сұрайды. Израильде (әскери және мемлекеттік жерлеу рәсімдерінен басқа, басқалардың иығында алып жүретін кезде) немесе диаспораның көптеген аймақтарында, әсіресе Шығыс Еуропа мен араб елдерінде табуттар қолданылмайды. Оның орнына, мәйіт қабірге апарылып (немесе таспаға салып), шапанға оралып, тікелей жерге қойылады. Диаспорада, әдетте, табут тек жергілікті заң талап еткен жағдайда ғана қолданылады. Дәстүр бойынша, табуттар қарапайым және аяқталмаған ағаштан жасалады; аяқталған ағаш пен металл дененің шаңға айналуын баяулатады. Қатаң сақталатын дәстүрде металлдан жасалған ешнәрсе қолданылмайды; табуттың ағаш бөліктері шегелердің орнына ағаш тікшелермен біріктіріледі. Жерлеу кезінде мәйітті көруге болмайды және табут ашық болмайды. Кейде жақын туыстары қайтыс болған адамның жеке басын тексеріп, жерлеуден бұрын соңғы құрметтерін көрсетеді. Өлімнен бастап жерлеуге дейін, күзетушілер немесе шомримдер мәйіттің қасында болады. Осы уақытта Забур (Техилим) дұғаларын оқу дәстүрлі.

Жерлеу қызметі

Яһудилердің жерлеу рәсімі жерлеуден тұрады, сонымен қатар ол жерге қою деп те аталады. Кремциялауға тыйым салынады. Жерлеу дененің табиғи түрде шіруіне мүмкіндік беру үшін қарастырылады, сондықтан бальзамалауға рұқсат етілмейді. Жерлеу өлімнен кейін ең қысқа уақыт ішінде жүзеге асыруға тиіс. Жерлеу алдында мәйітті көрсету болмайды. Дәстүрлі яһуди жерлеу рәсімінде гүлдер көбінесе кездеспейді, бірақ Израильде мемлекет қайраткерлерінің немесе батырлардың жерлеу рәсімінде гүлдер болуы мүмкін. Израильде яһуди жерлеу қызметі әдетте жерлеу орнында басталады. АҚШ және Канадада жерлеу қызметі жерлеу үйінде немесе зиратта басталады. Кейде қызмет синагогта басталады. Егер қайтыс болған адам белгілі бір мәртебеге ие болса, жерлеу қызметі синагогта немесе ешивада басталуы мүмкін. Егер жерлеу қызметі зираттан басқа жерде басталса, процессия мәйітті зиратқа дейін сүйемелдейді. Әдетте жерлеу рәсімі қысқа болады және псалмдарды оқу, содан кейін мақтау сөзі (hesped) және дәстүрлі жабылу дұғасы, Ел Мале Рахамиммен аяқталады. Жерлеу, мәйітті жерлеу орнына сүйемелдейтін процессия және жерлеу рәсімі – бәрі "жетектеу" мағынасын беретін левая сөзімен аталады. Левая сонымен қатар "қосу" және "байланыс" дегенді де білдіреді. Левая мағынасының осы аспектісі тірілер мен өлгендердің жандарының ортақтығын көрсетеді.

Керия

Қайғыдағы адамдар дәстүрлі түрде жерлеуге дейін немесе жерлеу кезінде сыртқы киімде жыртық (керия немесе крия, קריעה) жасайды. Жыртық ата-ана үшін (оның ішінде асырап алған ата-аналар үшін), сол жақта болуы керек – жүректің үстінде және анық көрінетіндей. Бауырлар (аралас туыстарды қоса), балалар және жұбайлар үшін – оң жақта (бірақ оны көру міндетті емес). Діни қағидаларын сақтамайтын яһудилер көбінесе керияны киімге тікпей, лапельге қара лента қадап жасайды. Егер қайғыдағы адам туысының өлімі мен жерленуі туралы хабарды 30 күн немесе одан да көп уақыт өткен соң естісе, онда киімді жырту (керия) қажет емес, ата-ана болмаған жағдайда ғана. Ата-ана қайтыс болған жағдайда, хабарды алған уақытқа қарамастан, киімді жырту керек.

Анитут

Қайғы-қасіреттің алғашқы кезеңі – анинут, яғни . " Анинут жерлеу аяқталғанға дейін немесе аза тұрушының жерлеуге қатысу мүмкіндігі болмаса, ол жерлеу рәсімімен байланысы үзілген сәттен басталады. Анинуттағы адам (оэн) толық шок және бағдары жоғалған жағдайда деп есептеледі. Сондықтан, оэн жерлеу дайындықтарына толыққанды назар аудару үшін, іс-қимыл мен назар қажет ететін мицвоттарды орындаудан босатылады, мысалы, дұға оқу, бата айту, тефиллин (филактериялар) кию сияқты. Дегенмен, оэн әлі де қандай да бір іс-әрекетті тыйым салатын міндеттемелерді орындауға міндетті (мысалы, сенбі күні тыйым салынған нәрсені істемеу).

Авелют

Анинут дереу авелютпен жалғасады. Авель ("азалы") музыка тыңдамайды және концерттерге бармайды, сондай-ақ, егер мүлдем қажет болмаса, неке, бар мицва немесе бат мицва сияқты қуанышты шараларға немесе тойларға қатыспайды. (Егер мұндай шараның күні қайтыс болғанға дейін белгіленген болса, оны кейінге жылдыруға немесе тоқтатуға қатаң тыйым салынады.) Брит-миланың жағдайы әдетте осы ереженің ерекшелігі болып табылады, бірақ дәстүрге қарай шектеулер әртүрлі болуы мүмкін. Авелют үш ерекше кезеңнен тұрады.

Шлошим отыз күн

Жерлеуден кейінгі отыз күндік кезең (шива кезеңін қоса алғанда) шлошим деп аталады. Шлошим кезінде аза тұрушыға үйленуге немесе мицваға арналған тойға (діни мерекелік ас) қатысуға рұқсат етілмейді. Бұл уақытта ерлер шаш қырқып немесе шашын қысқартпайды. Яһуди діні, қайтыс болған адамның жадына орындалған мицвоттардың (ғибадаттардың) пайдасын көре алатынын үйретеді, сондықтан оның атынан Тораны оқып, марқұмға ізгілік әкелу – артық құрметтің белгісі саналады. Ортодоксал яһудилер арасында кең таралған дәстүр – шлошим кезеңінде толық Мишнаны бірлесіп оқитын топты ұйымдастыру. Бұл себебі, "Мишна" (משנה) және "Нешама" (נשמה), яғни жан, сөзінің (иврит) әріптері бірдей.

Шнеим асар ходеш он екі ай

Ата-анасын жоқтап қайғырып жүргендер, қайтыс болған күннен бастап он екі айлық қайғы кезеңін сақтайды. Бұл кезеңде көптеген іс-әрекеттер қалыпқа оралады, алайда аза тұрушылар он бір ай бойы синагог қызметтерінің бір бөлігі ретінде қадис дұғасын оқуды жалғастырады. Православтық дәстүрде бұл ұлдардың (қыздардың емес) міндеті болып саналады. Мерекелік шараларға және көпшілік жиналыстарға, әсіресе тікелей музыка орындалатын жерлерге баруға шектеулер сақталады.

Қабір тасын ашу

Мәйіттің басына қойылған тас мацева (ивритше: "бағана", "мүсін", "ескерткіш") деп аталады. Халахия бойынша, ашу рәсіміне міндетті талап жоқ (бұл рәсім 19 ғасырдың соңында көптеген қауымдарда танымал болды), бірақ оны қабірге қашан қою керектігі туралы әртүрлі дәстүрлер бар. Көптеген қауымдар өлімнен кейін бір жыл өткен соң ашу рәсімін өткізеді. Кейбір қауымдарда ертерек, тіпті жерленгеннен кейін бір апта ішінде де өткізіледі. Израильде бұл шлошим (құрмет көрсетудің алғашқы 30 күні) аяқталғаннан кейін жасалады. Уақыт бойынша жалпыға ортақ шектеулер жоқ, бірақ бұл шәмбі күні (жұмыс істеуге тыйым салынған), еврей мерекелері немесе Холь Хамод кезінде өткізілмейді. Рәсімнің соңында, әдетте, жақын туыстары мацеваның үстіне жабылған матаны немесе көмешті алып тастайды. Рәсімге бірнеше псалмдарды оқу кіреді. Гешер ХаЧайимде "33, 16, 17, 72, 91, 104 және 130 тараулар келтіріледі; содан кейін 119-шы псалм айтылып, қайтыс болған адамның аты-жөнінің әрпімен және Нешама сөзінің әрпімен жазылған тармақтар оқылады". Бұдан кейін аза тұрушының қадиші (егер миньян болса) және "Эль Малей Рахамим" дұғасы оқылады. Рәсімде қайтыс болған адам туралы қысқаша мақтау сөз айтылуы мүмкін.

Ескерткіштер

Алғашында қабір тастарына есімдер жазу кең таралған емес еді. Көбінесе қайтыс болған адамның атын ескерткішке жазу салты (тек) "соңғы бірнеше жүз жыл" ішінде қалыптасқан. Йемендегі еврей қауымдары Израиль жеріне көшіп келгенге дейін, өлгендердің қабірлеріне сирек жағдайларда ғана қабір тастары қойылған, одан гөрі Раббан Шимон бен Гамильдің: «Әділ адамдарға ескерткіштер (яғни қабір тастары) салмайды. Олардың сөздері – олардың ескерткіші!» деген сөзін ұстанған. Философ және халахик шешім қабылдаушы Маймонид та әділ адамдардың қабірлеріне ескерткіш орнатуға болмайды, бірақ қарапайым адамдарға рұқсат етіледі деп үкім шығарған. Керісінше, испандық яһудилердің соңғы кездегі дәстүрі, Ысқақ Лурияның (Шаар Ха Мицвот, Ваейхи парашасы) үйретулеріне сүйене отырып, қабірге қабір тасы қоюды толық кешірім беру және қайтыс болғандардың кемшіліктерін түзеудің бір бөлігі деп санайды. Сондай-ақ, раввин Шеломо б. Авраам Адерет (РАШБА) бұл өлгендерге құрмет көрсетудің жолы екенін жазған. Осылайша, бұл дәстүр Испания, Солтүстік Африка және Ашкеназ яһудилері арасында кеңінен тарады. Бүгінде Израильде барлық еврей қабірлері қабір тастарымен белгіленген.

Өлім күні (yortseyt)

Йорсейт — идиш тілінде «жыл мезгілі» дегенді білдіреді. Басқаша жазылулары: яртцзейт, Jahrzeit (неміс тілінде), yohr tzeit, yahrzeit және yartzeit. Бұл сөзді ашкеназдық яһудилер қолданады және еврей күнтізбесі бойынша сүйікті адамның қайтыс болған күнінің жылдық мерейтойын білдіреді. Қайтыс болған күнінің мерейтойында, жақын жандардың естелігі үшін шам жағу дәстүрі бар. Бұл шамдар йортсейитлихт деп аталады, яғни «яхрзайт шам». Йорсейттің уақытын қадағалау үшін арнайы уақыт тақталары қолданылады (неміс тіліндегі Jahrzeittafel). Олар синагогтарда да, жеке тұрмыста да қолданылады. Оларда еврей күнтізбесі бойынша келесі бірнеше жылға бір немесе бірнеше адамның қайтыс болған күні тізімделген, содан кейін отбасылар келесі йорсейттің қашан болатынын білу үшін пайдаланады. Көбінесе бұл тақталар алдын ала басылып шығарылады, содан кейін тиісті адамның аты мен қайтыс болған күніне сәйкес өңделеді. Ашкеназдық емес қауымдар қайтыс болған күнінің мерейтойын атау үшін басқа сөздерді қолданады. Еврей тілінде бұл мерейтой наḥала (נחלה) деп аталады, мағынасы — «мұра». Бұл терминді көбінесе сефардтық яһудилер қолданады, бірақ кейбіреулері басқа терминдерді немесе сирек кездесетін «жылдар» деген сөзді қолданады. Парсы яһудилері бұл күнді саль (سال — «жыл») деп атайды.

Еске алу

Яһудилер ата-анасының, бауырларының, жұбайының немесе балаларының қазасын еске алуға міндетті. Көпшілік бұл талап емес деп санайтын болса да, кейбір адамдар йорцайт күні ораза ұстайды немесе кем дегенде ет пен шараптан бас тартады. Көптеген ортодоксал яһудилердің арасында марқұмның құрметіне йорцайтке бір күн бұрын Талмудтың немесе Мишнаның бір трактатын аяқтау арқылы сиюм жасау қалыпты болған. Мұндай оқу аяқталғанда сиюм ("мерекелік дастарқан") талап ететін халаха, ораза ұстау қажеттілігін жоққа шығарады. Көптеген синагогтардың қабырғаларында қайтыс болған синагог мүшелерінің есімдері жазылған арнайы ескерткіш тақтаға шамдар орнатылған. Бұл шамдардың әрқайсысы сол адамның йорцайт күнінде (ал кейбір синагогтарда – бүкіл еврей айы бойы) жағылады. Барлық шамдар Изкор қызметі үшін жағылады. Кейбір синагогтар еске алу күндері, мысалы, Йом Ха'Шоа күні барлық шамдарды жағады.

Қабірге бару

Кейбіреулердің ораза күндері (Шулхан Арух Орах Чайим 559:10) және мүмкін болған жағдайда Рош Хашана мен Йом Кипурдан (581:4, 605) бұрын, сондай-ақ Яхрейт күні зиратқа бару әдеті бар. Алғашқы жылы қабірге шлошимде және ярцзитте барады, бірақ кез келген уақытта баруға болады. Егер бұрын таныс емес еврейдің қабірін зиярат етсеңіз, сол қолымен қабірге кішкентай тас қою қабылданған. Бұл қабірге келуді көрсетеді, сонымен қатар жерлеу мицвасына қатысудың бір жолы болып табылады. Гүлдер қою – еврейлердің дәстүрлі әдеті емес. Тас қалдырудың тағы бір себебі – қабірді күту. Киелі кітап заманында қабір тастары қолданылмаған, қабірлер тас үйінділерімен (қорған сияқты) белгіленген. Сондықтан, тастарды қою арқылы (немесе ауыстыру арқылы) сол жердің бар екенін сақтап қалуға болады. Яхрейт күні қабірге бару дәстүрі көне заманнан келе жатыр.

Қайғылы адамның қадиші

Қадис Ятом (ивр. קדיש יתום, әдеби мағынасы "Жетімнің Қадисі") немесе "Қайғылының Қадисі" барлық дұға уақытында, сондай-ақ жерлеу және естелік шараларында оқылады. Қайғылы Қадисін оқу дәстүрі әртүрлі қауымдастықтарда айқын түрде өзгеше. Көптеген ашкенази синагогаларында, әсіресе ортодоксалдықтарында, синагогадағылардың барлығы тұруға әдеттес. Сефард синагогаларында көпшілік Қадистің көп бөлігін отырып тыңдайды. Көптеген ортодоксалдық емес ашкенази синагогаларында, тек қайғыдағы адамдар ғана тұрып, әндейді, ал қауымның қалғаны отырып, жауап беру арқылы ғана әндейді.

Хашбаот

Көптеген сефард қауымдастықтарында марқұмның қайтыс болған жылы, оның қайтыс болған күнінің жылдығы ("nahalah" немесе "anyos") және марқұмның туыстары сұраған жағдайда, марқұм үшін "Хашкабот" ("естелік") дұғалары оқылады. Кейбір сефард қауымдары Йом Кипур күні өте көп жыл бұрын қайтыс болғандардың ішінде барлық марқұмдары үшін де Хашкабот дұғасын оқиды.

Искөр

Ицкор (ивритше: "естелік") дұғасын ата-анасының бірін немесе екеуін де жоғалтқан адамдар оқиды. Олар басқа туыстары үшін де Ицкор дұғасын оқуға болады. Кейбіреулер қайтыс болған жақын досы үшін де Ицкор дұғасын оқиды. Көптеген қауымдастықтарда ата-анасы екеуі де тірі адамдар Йицкор қызметі кезінде синагогтан шығып кетеді.

Ицкор дұғалары жылына төрт рет оқылады және синагогта минянмен оқылуы тиіс; егер адам минянмен бірге бола алмаса, оны минянсыз да оқуға болады. Бұл төрт Ицкор қызметі Йом Кипур, Шемини Ацерет, Пасха мерекесінің соңғы күні және Шавуот (Шавуотты екі күн бойы сақтайтын қауымдастықтарда Шавуоттың екінші күні) күндері өткізіледі. Ицкор қызметіндегі негізгі дұға – Эль Малей Рахамим, онда Құдайдан көз жұмғандардың жанын еске алып, оларға тыныштық беруі сұралады. Ицкорды әдетте аза тұтудың бірінші жылында, яғни бірінші яхрzeit өткенге дейін оқымайды. Бұл дәстүрлі әдет және тарихи тұрғыдан міндетті деп есептелмейді. Сефард және Йемен дәстүрінде Ицкор дұғасы жоқ, бірақ Хашкаботтар қызметте осыған ұқсас қызмет атқарады.

Тикун (көкөніс беретін тағамдар)

Бастапқыда хасидтердің дәстүрі болған, бастапқыда йарцzeitте сиюм жасаудан туындаған, қазіргі кезде осылай жасалмайды, бірақ тамаққа айтылған браханың рухани көтеріліс әкелуі мақсатында қолданылады. Көптеген жағдайда шнапс пен нан-пынар ұйымдастырылады, алайда кез келген кошер тағам мен сусынды пайдалануға болады.

Өлімге қоғамдық реакциялар

Еврей қауымдастықтарының көпшілігі бейкоммерциялық ұйымдар құрып, олар қабірстандықтарды күтіп ұстайды және мұқтаж жандарға шевра кадиша қызметтерін ұсынады. Мұндай ұйымдар көбінесе синагогтардың әйелдер тобынан пайда болады.

Зихуи Корбанот Ассон (ЗАКА)

ЗАҚА (ебр. זק"א, "Зихуи Корбанот Ассон" деген аббревиатура, мағынасы – "Апат құрбандарын анықтау") – Израиль мемлекетіндегі үкімет тарапынан ресми мойындалған, қоғамдық төтенше жағдайларға жедел ден қою тобы. Ұйым 1989 жылы құрылған. ЗАҚА мүшелерінің көпшілігі дін тақылымдас, олар жедел жәрдем бригадаларына көмек көрсетеді, терроризм, жол апаттары және басқа да апаттардың құрбандарын анықтайды, қажет болған жағдайда дене мүшелерін және төгілген қанды дұрыс жерлеу үшін жинайды. Олар сондай-ақ алғашқы медициналық көмек пен құтқару қызметтерін көрсетеді, жоғалған адамдарды іздеуге көмектеседі. Бұрын олар әлемнің түкпір-түкпіріндегі апаттардың салдарынан көмек көрсеткен.

Еврей еркін жерлеу қауымдастығы (ЕҚҚА)

Еврей тегін жерлеу қауымдастығы – коммерциялық емес ұйым, оның мақсаты барлық яһудилердің қаржылық жағдайына қарамастан, лайықты еврейлік жерлеу рәсімін алуын қамтамасыз ету. 1888 жылдан бері 55 000-нан астам яһуди HFBA-ның Нью-Йорк штатының Стейтен аралындағы зираттарында, Silver Lake зираты мен Mount Richmond зиратында жерленген.

Лос-Анджелестің еврей қайырымдылық қоғамы

1854 жылы «өз діні бойынша қайтыс болғандарды жерлеуге жарамды жер учаскесін алу және олардың уақыты мен қаражатының бір бөлігін қайырымдылықтың қасиетті ісіне жұмсау» мақсатымен құрылған Лос-Анджелес еврей қайырымдылық қоғамы Чавес Рейвиндегі Лилак Террасасы мен Лукаут Драйв арасында Лос-Анджелестегі алғашқы еврей зиратын ашты (қазіргі Доджер стадионының орны). 1968 жылы бастапқы орнында тақта орнатылып, ол Калифорния тарихи ескерткіші #822 ретінде танылды. 1902 жылы аймақтағы мұнай өнеркәсібінің шексіз кеңеюі салдарынан нашар экологиялық жағдайға байланысты Б’най Б’рит қауымы қазіргі Шығыс Лос-Анджелесте жаңа жер учаскесін алуды және жерленген мәйіттерді жаңа орынға көшіруді ұсынды, сондай-ақ мұқтаж адамдарды жерлеуге мүмкіндік беруді жалғастыруды көздеді. Бұл орын, Бейбітшілік үйі еске алу паркі, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді және Лос-Анджелестегі ең көне еврей зираты болып табылады. Алғашқы қоғам қазір «Лос-Анджелес еврей отбасылық қызметі» деп аталады.

Органдарды донорлық ету

Кейбір яһуди дінтерінде, егер өлім анық белгіленген болса және жазбаша өсиеттамада нұсқаулар қалдырылған болса, мүлік сыйлауға болады. Дегенмен, яһуди заңын қатаң сақтағысы келетіндерге бірнеше тәжірибелік қиындықтар туындайды. Мысалы, медициналық стандарттар бойынша қайтыс болған адам, яһуди заңы бойынша әлі тірі болуы мүмкін. Яһуди заңы, өліміне жақын тұрған, бірақ әлі қайтыс болмаған донордан өмірге қажетті мүшелерді донорлыққа беруге рұқсат бермейді. Ортодоксалды және хареди яһудилері әрбір жағдай бойынша раввиндерімен кеңесуі қажет. 2001 жылдан бері, Халахикалық орган донорлары қоғамы құрылғаннан бастап, орган донорлығы қазіргі ортодоксалды яһуди қауымдастықтарында, әсіресе Моше Тендлер және Норман Ламм сияқты раввиндердің қолдауымен көбірек таралды.

Яһудилердің кремацияға деген көзқарасы

Халаха (иудей заңдары) кремацияны тыйым салады. Тацит «яһудилердің өлгендерін өртемей, жерлейтіні – олардың ерекше белгісі» деп жазған. Яһуди діні адам денесін жерге қомуды (соның ішінде үңгірлердегідей жерлеуді) – адамның мәйітін тыныштыққа салудың діни парызы деп есептейді. Бұл, сондай-ақ, адам денесі құдай бейнесінде жаратылғандығы және оны өлгенге дейін немесе өлгеннен кейін зақымдауға болмайтындығы туралы сенім, мәйітті жерлеу кезінде толық сақтап қалу қажеттігін көрсетеді, себебі мессиандық дәуірде өлгендер қайта тірілуіне сенім бар. Дегенмен, діни қағидаларды сақтамайтын немесе Тораның кейбір немесе барлық заңдарын міндетті деп санамайтын, балама қозғалыстарға немесе діни ағымдарға қосылған кейбір яһудилер, өлім алдында өздері үшін немесе жақындары үшін кремацияны таңдаған.

Өзін-өзі өлтіру

Яһуди діні өз-өзіне қол жұмсауды кісі өлтірудің бір түрі деп есептейтіндіктен, өзін-өзі өлтірген яһудиге өлімнен кейін маңызды құқықтар берілмейді: қайтыс болған адамға аза сөз айтылмауы керек, және әдетте яһуди зиратының басты бөлігіне жерлеуге рұқсат етілмейді. Соңғы уақыттарда өз-өзіне қол жұмсаудан қайтыс болған көптеген адамдар депрессия немесе ауыр психикалық аурудың құрбандары деп есептеледі. Осы түсініктеме бойынша, олардың «өзін-өзі өлтіру» әрекеті ерікті түрде өзін жою деп есептелмейді, керісінше, еріксіз жағдайдың салдары болып табылады. Сондықтан олар өз бақылауларынан тыс жағдайлар салдарынан қайтыс болған деп қарастырылады. Бұған қоса, Талмудта (Семахотта, кіші трактаттардың бірінде) қайғы рәсімінің көптеген элементтері өлгендер үшін де, тірі қалғандар үшін де маңызды екені, және осы рәсімдер өзін-өзі өлтірген жағдайда да орындалуы керек екені айтылады. Егер өлімнің өз-өзіне қол жұмсау екендігіне күмән болса немесе марқұм соңғы сәтте пікірін өзгерткен және өкінген болуы мүмкін болса (мысалы, құрбанның ғимараттан құлап кеткені немесе секіргені белгісіз болса, немесе құлап бара жатқан адам пікірін өзгерткен болса), күмән пайдасына шешім қабылданып, қалыпты жерлеу және аза күту рәсімдері жүргізіледі. Соңында, кәмелетке толмаған адамның өзін-өзі өлтіруі түсініксіздік («даат») салдарынан туындаған деп есептеледі, және мұндай жағдайда қалыпты аза күту сақталады.

Татуировка

Халаха (иудей заңдары) татуировка жасауға тыйым салады, сондай-ақ татуировка жасаған адамды еврей зиратында жерлеуге болмайды деген миф кең тараған. Шындығында, жерлеу қызметтерінің шағын бөлігі татуировкасы бар мәйітті қабылдамауы мүмкін, бірақ еврей заңдарында татуировкасы бар еврейлерді жерлеу туралы ешқандай мәлімет жоқ, және көбінесе мұндай шектеулер кездеспейді. Көшкен еврейдің татуировкасын жоюға тыйым салынады, себебі бұл денеге зиян келтіру болып есептеледі. 1940-1945 жылдар аралығында нацилік концлагерлерде көптеген адамдар татуировкаланғандықтан, бұл мәселе соңғы ұрпақтардың назарында болып келеді. Аталған татуировкалар адамдарға қарсылық көрсетуге батыл болған жағдайда, ресми түрде өлтіру немесе қатыгездікке ұшырау қаупі болғандықтан, олардың болуы тірі де, өлген де еврей заңын бұзғандығын көрсетпейді. Керісінше, осындай жағдайларда, бұл белгі салғанға рұқсат беру арқылы, өз өміріңді қоса, бейкүнә өмірді сақтау туралы бұйрыққа адалдықты көрсетеді.

Жолдан тайған яһудидің өлімі

Яһудилердің заңына сәйкес, дінінен тайған яһудиге аза тұтуға болмайды. (Осы мақалада, яһудиді «дінінен тайған» деп есептеуге қандай амалдар мен ниеттер себеп болатыны туралы талқылауға болады.) Соңғы бірнеше ғасырларда, ашкеназдық православиелік яһудилер арасында (оның ішінде хасидтік және хареди яһудилер) әдет қалыптасты: егер олардың туыстары дәстүрлі яһудиліктен кетсе, отбасы «шива» отырады. «Дінен кету» ұғымы әртүрлі қауымдарда әртүрлі болады; кейбіреулер отбасы мүшесі яһуди емеспен үйленсе, шива отырады; ал енді біреулер тек сол адам басқа дінге ауысқан жағдайда ғана шива отырады, тіпті солардың ішінде өз еркімен осы шешімді қабылдағандар мен дінге көнуге қысым көрсетілгендер арасында да айырмашылық жасайды. (Шолом Алейхемнің «Тевье» повесінде, кейіпкердің қызы христианға үйлену үшін христиан дініне ауысқанда, Тевье оған шива отырып, көбінесе оны «өлген» деп атайды.) Сонымен қатар, ХІХ ғасырдың басында, «митнагдим» (хасидтердің дәстүрлі ашкеназдық тәжірибешілерді «қарсыластар» деп атауы, яғни хасидтер енгізген өзгерістерге қарсылар) қозғалысының өрбу кезеңінде, кейбір отбасылар туысы хасидтерге қосылса да шива отыратын. (Айтуынша, оның әкесі, раввин Шломо Эйгер хасидизмге қосылғанда шива отырған, бірақ оның әйгілі әкесі, раввин Акива Эйгер отырмаған. Сондай-ақ, Лейбель Эйгер азалыны жұбау үшін келген [menachem авель] деседі.) Бірақ ХХ ғасырдың ортасына қарай, көптеген дәстүрлі ашкеназдық яһудилер хасидизмді православиелік яһудиліктің жарамды түрі деп мойындады, сондықтан хасидизмге қайта оралғандар үшін шива отыру (даулы) практикасы көбінесе тоқтатылды. Бүгінде, кейбір православиелік яһудилер, әсіресе қатаң сақтайтындар (мысалы, көптеген хареди және хасид қауымдары), діни қауымнан кеткен отбасы мүшесі үшін шива отыру дәстүрін сақтайды. Алайда, көптеген яһудилер, әсіресе либералды яһудилер мен яһуди діни қауымдастықтары, осы практикаға күмән келтіреді, оны отбасы мүшесіне кейіннен дәстүрлі тәжірибеге оралуды қиындататын қатал әрекет деп есептейді.