Кіріспе

Эгей өнері (б.з.д. 2800–1100 жылдар) – Эгей теңізін қоршаған жерлерде және оның аралдарында қола дәуірінде, яғни б.з.д. 11 ғасырға дейін, ежелгі грек өнерінен бұрын пайда болған өнер. Көбінесе қазіргі Грекия аумағында табылғандықтан, оны кейде грек қола дәуірі өнері деп атайды. Бірақ ол тек микендік гректердің өнерін ғана емес, сонымен қатар киклад және миной мәдениеттерінің өнерін де қамтиды, олар уақыт өте келе біріккен. Киклад өнері ақ мәрмәрдан ойылған қарапайым мүсіндерімен, миной өнері сарай кешендерімен, фрескаларымен, бұқалар мен бұқаға секіру бейнелерімен, сонымен қатар өте күрделі қыш және зергерлік бұйымдарымен, ал микен өнері алтыннан жасалған сәнді металл бұйымдарымен, шайқас суреттерімен, алып цитадельдер мен қабірлермен танымал. Бұл өте әртүрлі мәдениеттерді көрсететін өте әртүрлі өнер түрлері. Сондықтан көптеген өнер тарихшылары «Эгей өнері» терминін орынсыз деп санайды, себебі ол мәдени немесе көркемдік біртүтастықты емес, тек географиялық жақындықты көрсетеді. Дегенмен, кейбіреулері аймақтың басқа бөліктеріндегі «б.з.д. 1700 жылдан бастап минойлану процесінен» кейін байқалған көптеген ортақтықтарға, сондай-ақ қазба жұмыстарынан табылған заттардың импортталған ба, жергілікті жерде жасалған ба, анықтаудағы қиындықтарға назар салады. Қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 2800–1100 жылдары, Египет және Месопотамия өркениеттерімен сауда арқылы мәдени алмасуға қарамастан, Эгей мәдениеттері өзінің ерекше стильдерін дамытты. Грек қола дәуірі өркениеттері құлағаннан кейін, грек қараңғы дәуірінің басында б.з.д. 1050 жыл шамасында пайда болған протогеометриялық стиль керамикада пайда болғанға дейін өте аз өнер туындылары жасалды, ол «ежелгі грек өнерінің» алғашқы кезеңі деп есептеледі. Бұл дәстүрлі айырмашылықтың себебі микендік Linear B жазуы грек тілінің бір түрін бейнелей ме, жоқ па деген күмәндік болды. 1950 жылдары жазуды түсіндіргеннен кейін бұл мәселе шешілді, ол грек тілінде жазылғаны анықталды. Алайда минойлық Linear A грек тілінде емес екені анық. Эгей даидаласының әдемі мүсіндері 2004 жылғы Афинада өткен жазғы Олимпиада ойындарында қолданылды, атап айтқанда, ашылу салтанатында және ойындардың талисман идеясы ретінде: Афина және Фивос. Бұл мүсіндердің қазіргі заманғы мүсіндерге (мысалы, Генри Мурдың туындыларына) өте ұқсас болуы оларды ерекше қызықты етеді.

Минойлық өнер

Миной өркениеті табиғи апаттар және, мүмкін, шапқындардың шабуылдары салдарынан үзілістерге ұшырады, соңында микендіктер бақылауына көшті. Миной өнері өте әсем, ырғақты және қозғалысқа толы.

Сәулет

Миной өркениеті бірнеше үлкен және әсем сарайлар салуымен белгілі, ең танымалдары Кнос, Файстос және Малия сарайлары. Олар шамамен б.з.д. 1700 жылы қиратылып, қайта салынған, бірақ б.з.д. 1500 жылы тағы да зардап шеккен. "Жаңа" сарайлар Миной архитектурасы туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Кнос сарайы, Минос сарайы деп те аталады, осы үшеудің ең күрделі және амбициялысы. Ол үлкен аумақта орналасқан көптеген бөлмелермен ерекшеленеді. Қазіргі уақытта қазба жұмыстары жүргізіліп, ішінара қалпына келтірілді. Миной архитектурасының айырмашылығы – көптеген портиктер, баспалдақтар, қоймалар, шеберханалар және ауа шахталары, бұл құрылымға кеңдік сезімін беретін. Ішкі бөлмелер әдетте төмен жартастармен кішкентай, бірақ әсем безендірілген қабырғалары бар. Олардың ешқайсысы сақталмаса да, суреттер мен мүсіндер арқылы Миной сарайларындағы бағаналардың ағаштан жасалғаны белгілі. Миной архитектурасы патшалық резиденция ғана емес, сонымен қатар әкімшілік орталық және сауда-саттық орталығы болып саналады.

Сурет, қыш құмыра және рельеф

2000 және 1700 жылдар аралығында Миной керамикасы техникалық жағынан жетілгендігімен және динамикалық, айналмалы өрнектерімен ерекшеленеді, ал оның өнері – натуралистік және ырғақты қозғалыспен сипатталады. Көптеген қабырға суреттері мен рельефтерінде жануарлар, құстар және теңіз жануарлары, пыш өсімдіктер арасында бейнеленген; теңіз фаунасы басымдыққа ие. Көбінесе суреттер жазық болып келеді және біртекті түсті фонға қарсы силуэт түрінде бейнеленеді. Осы дәуірдегі нысандар көбінесе салмақсыздық сезімін тудырады, олар суда жүзіп немесе тербеліп тұрғандай көрінеді. Адамдардың бейнесі жұқа белді және еңкейген дене бітімімен суреттелген, ер және әйел арасындағы айырмашылық тек тері түсінде ғана байқалады; әйелдердің терісі ашық түсті.

Циклды өнер

Киклад өнері Киклад мәдениетінің өкілі болды, б.з.д. 3000 жылдан, тіпті одан да ертерек мерзімнен басталып, б.з.д. 1100 жылға дейін, яғни неолит дәуірінің бір бөлігін және Грек аралдарындағы қола дәуірінің толық кезеңін қамтыды. Киклад өнерінің ең танымал және ерекше түрі – мармардан жасалған көптеген мүсіндер, олардың басым бөлігі әйелдің жалаңаш бейнесін көрсетеді, қолы кеудесіне бүктелген, ал беті мұрынынан басқа бос. Дегенмен, олардың бастапқыда боялғандығын көрсететін белгілер де бар. Олардың шамамен 1400 данасы белгілі, көбінесе өнер нарығының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін белгісіз қабірлерден алынған. Әйел мүсіндері ана және құнарлылық құдайының символы деп есептеледі. Кикладтық жалаңаш мүсіндер өте стильді және аймақтың ерекшелігін көрсетеді. Олар өте жазық, үшбұрыш тәрізді денелермен, бағана тәрізді мойындармен және жақсы көрінетін мұрынынан басқа, ешқандай ерекшеліктері жоқ сопақ бет пішіндерімен сипатталады. Мүсіндерде өте нәзік қисықтар және тізелер мен құрсақтың иесіз белгілері байқалады. Киклад керамикасы көбінесе әдемі пішінделген және боялған, әсіресе құмыралар сияқты құюға арналған ыдыстарға назар аударылған, көбінесе биіктеп тұрған тоқымдармен. Сондай-ақ, құрбандықтар мен шамдар үшін қолданылатын "керной" тұрақтары да бар. Жануарлардың мүсіндері немесе жануарлар пішініндегі ритон және ыдыстар, соның ішінде кішкентай қораптар жасалған, археологтар "құйма табақтар" деп атаған, диаметрі шамамен 20 см болатын ерекше безендірілген дөңгелек дискілер де кездеседі. Олардың мақсаты белгісіз, мүмкін, ішкі жағы сұйықтықпен толтырылып, айна ретінде қолданылған. Миной керамикасының күшті ықпалы болды. Алғашқы кернойлар мен құйма табақтардың кейбіреулері тастан жасалған.

Микен өнерінің

Микендік өнер Грекияның Соңғы Гелладикалық кезеңінде, шамамен б.з.д. 1600-1100 жылдары ең жақсы сақталған. Микендік өнердің атауы б.з.д. 2000 жылдан бастап шыққан және б.з.д. 3000-1100 жылдар аралығында өмір сүрген Микен тұрғындарының есімімен байланысты. Микендік керамика – сақталып қалған өнердің ең көп таралған түрі және олар көбінесе Италияға экспортталған. «Жауынгерлік ваза» – суреттелген бейнелері бар ерекше әдемі ваза. Көптеген көшпелі өнер нысандары мен сурет салуда микендіктер Криттегі миной өнеріне тәуелді болды, ол кейде импортталған заттар арқылы, ал кейде импортталған суретшілер мен грек суретшілерін оқытқан мамандар арқылы оларға жеткен.

Металлдан жасалған бұйымдар

Микендегі А және В қабір шеңберлерінен табылған алтын қабір бұйымдарынан алтын мен басқа металдардан жасалған бірнеше маңызды заттар бар, оның ішінде Агамемнонның маскасы, күміс қоршау ритоны, бұқа басы ритоны және алтын Нестордың тостағаны. Афинада табылған, бірақ бәлкім, Криттік Тесей сақинасы – жоғары сапалы, шағын көп фигуралы суреттері бар алтын мөр сақиналарының ең көрнектісі, олардың көптегені Микендегі А және В қабір шеңберлерінен алынған. Бұл заттар "материктік және Криттік жұмысты қалай ажырату және егер айырмашылық болса, оның маңыздылығы туралы мәселені өткір тұрғысынан қояды".

Сәулет

Микен сарайлары әдетте үлкен тас блоктардан тұрғызылған қорғаныс қабырғаларымен қоршалған төбелерге орналастырылатын. Арыстан қақпасы – Микен сәулетінің сақталған аз ғана әшекейленген құрылыстарының бірі. Осыған ұқсас қақпалар қақпаны күзетушілердің қызметін атқарды. Сарайлардың орталығында дөңгелек ошағы мен төбесін ұстап тұрған төрт бағанасы бар Мегарон деп аталатын патшалық аудиенция залдары орналасқан. Құрылыстардың шатырлары әрқашан күйдірілген тостағандардан жасалған.

Мүсіндік

Микен Грециясынан ірі немесе монументалды мүсіндер аз; қалғандары көбінесе сарайлардан немесе қабір тастарындағы бейнелерден, әсіресе Микендегі А қабір шеңберінен табылған қабір тастары тобынан кездеседі. Олардағы суреттер қабірлерден табылған металл бұйымдарымен ұқсас, бірақ өңдеуі одан да қарапайым. Көптеген орындарда қыштан жасалған мүсіндер көптеп табылады, олардың көпшілігі Пси және фи типтес мүсіндер сияқты өте стильдес. Сонымен қатар, металлдан, қатты тастан және азудан жасалған жоғары сапалы кішкентай мүсіндер, бейнелер немесе ойылған суреттер кездеседі. Құрлықтағы бір көрден табылған ерекше "Пилос шайқасы агаты" мөрі, мүмкін, Критте жасалған.