Кіріспе
Миной өркениеті Крит аралы мен басқа Эгей аралдарындағы қола дәуірі мәдениеті болды. Ескересіздік архитектурасы және жанды өнерімен танымал, ол көбінесе Еуропадағы алғашқы өркениет ретінде қарастырылады. Кносс және Фаистос қалаларындағы миной сарайларының қираған орындары танымал туристік орындар болып табылады. Миной өркениеті шамамен б.з.д. 3100 жылы жергілікті неолиттік мәдениеттен пайда болды, ал күрделі қалалық елді мекендер шамамен б.з.д. 2000 жылы пайда болды. 1450 жылдан кейін олар материктік микен гректерінің мәдени және, мүмкін, саяси үстемдігіне түсті, бұл шамамен 1100 жылға дейін сақталған гибридтік мәдениетті құрады. Миной өнерінде әсем әшекейленген керамика, мөрлер, мүсіндер және түрлі-түсті фрескалар кездеседі. Көбінесе табиғат пен ритуалдар бейнеленеді. Миной өнері көбінесе фантастикалық немесе экстаздық сипатқа ие деп сипатталады, фигуралар қозғалысты білдіретін тәсілмен бейнеленеді. Миной қоғамының құрылымы туралы көп мәлімет жоқ. Миной өнерінде монархтың нақты бейнесі жоқ, ал мәтіндік деректер басқа басқару формасы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, біртұтас Миной мемлекеті болды ма, жоқ па, белгісіз. Дінге табыну орындарына шыңдар мен қасиетті үңгірлер кірді, бірақ олардың пантеоны туралы ештеңе анық емес. Минойлықтар лабиринт тәрізді ғимараттар салды, оларды алғашқы қазба жұмыстарын жүргізушілер Миной сарайлары деп атады. Кейінгі зерттеулер олардың патшалық резиденциялар емес, әртүрлі діни және экономикалық мақсаттарға қызмет еткенін көрсетті, бірақ Миной қоғамындағы олардың нақты рөлі әлі де талқыланып жатыр. Минойлықтар кең ауқымда сауда жасады, Критте алу қиын болған шикі металдарға айырбастап, ауыл шаруашылығы өнімдерін және сәнді қолөнер бұйымдарын экспорттады. Саудагерлер мен шеберлер арқылы олардың мәдени ықпалы Криттен тыс Эгей теңізі мен Жерорта теңізінің шығысына дейін жетті. Мысырдағы Аваристе фреска салу үшін миной шеберлері шетелдік элиталармен жұмыс істеді. Минойлықтар крит иероглифтері және сызықтық А деп аталатын екі жазу жүйесін жасады. Ешқайсысы толыққанды түрде шешілмегендіктен, миной тілінің табиғаты белгісіз. Белгілі мәліметтерге сүйенсек, бұл тіл Үнді-Еуропалық немесе Семит тілдері сияқты жақсы куәландырылған тілдер отбасына жатпауы мүмкін. 1450 жылдан кейін Линей А-ның Линей В деп аталатын өңделген түрі Микен грек тілінде қолданылды, ол Криттегі әкімшілік тілге айналды. Бронза дәуірінен кейінгі бірнеше жазбаларда кездесетін Этеокрет тілі Миной тілінің ұрпағы болуы мүмкін. Көп ұмытылғаннан кейін, Миной өркениеті ХХ ғасырдың басында археологиялық қазбалар арқылы қайта ашылды. "Миной" термині Кноста қазба жұмыстарын жүргізген және оны материктік Микен мәдениетінен мәдени жағынан ерекше деп таныған Артур Эванспен байланыстырылды. Біраз уақыттан кейін Федерико Хальбхерр мен Луиджи Пернье Фаистос сарайын және жақын орналасқан Агия Триада елді мекенін қазып шықты. 1952 жылы Майкл Вентрис Элис Кобердің бұрынғы жұмысына сүйене отырып, Линей В-ді шешіп, үлкен жетістікке жетті. Бұл шешілім сарайдың соңғы жылдарындағы экономика және әлеуметтік ұйым туралы маңызды ақпарат көзіне жол ашты. Миной орындары қазыла беруде, соңғы жаңалықтар Арменидегі некрополь және Коммос портының қаласын қамтиды.
The Minoan civilization was a Bronze Age culture which was centered on the island of Crete. Known for its monumental architecture and energetic art, it is often regarded as the first civilization in Europe. The ruins of the Minoan palaces at Knossos and Phaistos are popular tourist attractions. The Minoan civilization developed from the local Neolithic culture around 3100BC, with complex urban settlements beginning around 2000BC. After 1450BC, they came under the cultural and perhaps political domination of the mainland Mycenaean Greeks, forming a hybrid culture which lasted until around 1100BC. Minoan art included elaborately decorated pottery, seals, figurines, and colorful frescoes. Typical subjects include nature and ritual. Minoan art is often described as having a fantastical or ecstatic quality, with figures rendered in a manner suggesting motion. Little is known about the structure of Minoan society. Minoan art contains no unambiguous depiction of a monarch, and textual evidence suggests they may have had some other form of governance. Likewise, it is not clear whether there was ever a unified Minoan state. Religious practices included worship at peak sanctuaries and sacred caves, but nothing is certain regarding their pantheon. The Minoans constructed enormous labyrinthine buildings which their initial excavators labeled Minoan palaces. Subsequent research has shown that they served a variety of religious and economic purposes rather than being royal residences, though their exact role in Minoan society is a matter of continuing debate. The Minoans traded extensively, exporting agricultural products and luxury crafts in exchange for raw metals which were difficult to obtain on Crete. Through traders and artisans, their cultural influence reached beyond Crete to the Aegean and eastern Mediterranean. Minoan craftsmen were employed by foreign elites, for instance to paint frescoes at Avaris in Egypt. The Minoans developed two writing systems known as Cretan hieroglyphs and Linear A. Because neither script has been fully deciphered, the identity of the Minoan language is unknown. Based on what is known, the language is regarded as unlikely to belong to a well attested language family such as Indo European or Semitic. After 1450 BC, a modified version of Linear A known as Linear B was used to write Mycenaean Greek, which had become the language of administration on Crete. The Eteocretan language attested in a few post Bronze Age inscriptions may be a descendant of the Minoan language. Largely forgotten after the Late Bronze Age collapse, the Minoan civilization was rediscovered in the early twentieth century through archaeological excavation. The term "Minoan" was coined by Arthur Evans, who excavated at Knossos and recognized it as culturally distinct from the mainland Mycenaean culture. Soon after, Federico Halbherr and Luigi Pernier excavated the Palace of Phaistos and the nearby settlement of Hagia Triada. A major breakthrough occurred in 1952, when Michael Ventris deciphered Linear B, drawing on earlier work by Alice Kober. This decipherment unlocked a crucial source of information on the economics and social organization in the final year of the palace. Minoan sites continue to be excavated, recent discoveries including the necropolis at Armeni and the harbour town of Kommos.
Атауы
"Миной" термині мифтік Минос патшасының атынан туындаған, ал классикалық гректер оның қашан болса да Кносс қаласын билегеніне сенген. Бұл атауды Артур Эванс танымал етті, бәлкім Карл Хоектың алдыңғы ұсынысын негізге алған шығар. Бұл – қазіргі заманғы термин, минойлықтардың өзі қолданбаған, олардың өздерін қалай атағаны белгісіз. Мысырлықтар минойлықтарды "Кефтиу" (k f t i w) деп атаған.
Шығу тегі
Тас құралдардың іздері гомининдердің 130 000 жыл бұрын Критке келгенін көрсетеді, бірақ анатомиялық жағынан заманауи адамның алғашқы болуының дәлелдері 10 000–12 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады. Криттегі заманауи адамдардың ең ерте тұрағының іздері – б.з.д. 7000 жылға дейінгі неолиттік егіншілік қауымдастығының қалдықтары. Қазіргі крит еркектерінің ДНК гаплогруппаларын салыстыру нәтижесінде Анатолия немесе Леванттан келген еркектер тобының гректермен ортақ екені анықталды. Неолит тұрғындары ашық ауылдарда өмір сүрген. Жағалауда балықшылардың тұрақтары табылды, ал құнарлы Мессара жазығы егін шаруашылығына пайдаланылған.
Ертедегі минойлық
Ертедегі миной қоғамы негізінен жергілікті неолиттік алдыңғыларынан үздіксіз дамыды, сонымен қатар шығыс халықтарының мәдени ықпалы мен, мүмкін, көші-қоны да болды. Осы кезеңде жергілікті руларға негізделген ауылдардан кейінгі кезеңдердің қалалық және әлеуметтік жағдайы бойынша жіктелінген қоғамдарына қарай бірте-бірте ауысу байқалды. EM I (б.з.д. 3100-2650 жж.) алғашқы суреттелген керамиканың пайда болуымен сипатталады. Неолит дәуірінде басталған тенденцияны жалғастыра отырып, елді мекендердің мөлшері мен күрделілігі артты және минойлықтар қиын жағдайға төтеп бере алатын жерлерді игеруге үйренген кезде құнарлы жазықтардан таулы аймақтар мен аралдарға тарады. EM II (б.з.д. 2650-2200 жж.) халықаралық дәуір деп аталады. Сауда белсенділігі күшейді және миной кемелері Эгей теңізінен тыс Египетке және Сирияға жүзе бастады, бұл, мүмкін, мачталы кемелердің ойлап табылуымен байланысты болды. Миной материалдық мәдениеті халықаралық әсердің күшеюін көрсетті, мысалы, ежелгі Таяу Шығыс мөрлерінің үлгісінде жасалған миной мөрлерін қабылдау. Миной елді мекендері өсті, кейбіреулері екі есеге ұлғайды, ал кейіннен сарайларға айналған жерлерде монументалды құрылыстар салынды. EM III (шамамен б.з.д. 2200-2100 жж.) осы тенденциялардың жалғасуын көрді.
Орта минойлық
ММ I (б.з.д. 2100–1875) протопалат қоғамының пайда болуын көрді. ММ IA кезінде (шамамен б.з.д. 2100–1925 жж.) Кнос, Фаист және Малия сияқты жерлерде халық саны күрт өсті, бұл ірі құрылыс жобаларымен бірге жүрді. ММ IB кезінде (шамамен б.з.д. 1925–1875) осы жерлерде алғашқы сарайлар салынды, бұл жерлер неолит дәуірінен бері қоғамдық рәсімдерге пайдаланылып келген. Орта миной шеберлері жаңа түрлі-түсті бояулар жасады және ММ IB кезінде тоңдау дөңгелегін қолданысқа енгізіп, Камарес тағыдай ыдыстар жасады. ММ II (б.з.д. 1875–1700) миной жазу жүйесінің – крит иероглифі және сызықтық А-ның дамуын көрді. Ол, әдетте жер сілкінісіне байланысты жаппай қираумен аяқталды, бірақ күшті қираудың басқа себептері де қарастырылды. ММ III (б.з.д. 1750–1700) неопалатиан кезеңінің басталуын белгілейді. Көптеген сарайлар, Фаисттің өзінен басқа, сәулеттік жаңалықтармен қайта салынды. Крит иероглифі сызықтық А-ға алмастырылды, ал миной мәдениетінің Грекия материгіндегі ықпалы айтарлықтай күшейді.
Соңғы минойлық
Миной дәуірінің соңғы кезеңі миной қоғамында маңызды өзгерістер болған шақ болды. Миной өнерінің ең танымал туындылары осы кезеңге жатады, мысалы, жылан құдайының мүсіндері, La Parisienne фрескасы және қыш ыдыстарды безендірудің теңіз стилі. Соңғы Миной I (б.з.д. 1700-1470 жж.) гөріністі Неосарай мәдениетінің жалғасы болды. Осы дәуірдегі маңызды оқиға – Тера жанартауының шамамен б.з.д. 1600 жылы, LM IA кезеңінің соңына қарай болған жарылысы. Жарылыс Акротири сияқты Киклад елді мекендерін қиратты және Криттің солтүстік-шығысындағы кейбір участақтарды тастап кетуге әкелді, бірақ Кноссос сияқты басқа миной орындары гүлдеуін жалғастырды. LM IB (шамамен б.з.д. 1625-1470 жж.) кезеңінде жарылыстан кейін амбициялы құрылыс жобалары, қарқынды халықаралық сауда және теңіз стилі сияқты көркемдік жетістіктер орын алды. Соңғы Миной IIIC (б.з.д. 1200-1075 жж.), кеңінен таралған Кеш қола дәуірінің құлдырауымен бірге, жағалаудағы елді мекендер биік жердегі қорғанысқа ие орындарға көшірілді. Бұл шағын ауылдардың кейбіреуі бұрынғы тау ғибадатханаларынан өсіп шықты және ерте темір дәуіріне дейін миной мәдениетінің ерекше белгілерін сақтап келді.
География
Миной өркениетінің орталығы Крит аралы болды, Эгей теңізінің төңірегінде қосымша елді мекендер орналасқан. Крит Эгей теңізінің оңтүстігінде, Еуропа, Африка және Таяу Шығысты байланыстыратын теңіз сауда жолдары бойында жатыр. Ол Жерорта теңізі мен Африка климаттық аймақтарының арасында орналасқан және әртүрлі биіктіктегі жерлерге ие болғандықтан, алуан түрлі табиғи ресурстарға толы. Дегенмен, онда металл өте аз, осы себепті минойлықтардың халықаралық саудаға деген қызығушылығы артып, дамыған деп саналады. Арал сейсмикалық жағынан белсенді, көптеген минойлық ескерткіштерінде жер сілкінісінен зардап шеккендігінің іздері бар. Минойлық ескерткіштерінің көп бөлігі Криттің орталық және шығыс бөлігінде шоғырланған, ал батыс бөлігінде, әсіресе оңтүстігінде олардың саны аз.
Криттен тыс
Минойлықтар саудагерлер болған, және олардың мәдени байланыстары Мысырға, Кипрге, Қанаанға, Левант жағалауына және Анатолияға дейін жеткен. Миной стиліндегі фрескалар Аварис және Тель-Кабридегі элиталық резиденцияларда табылған. Миной техникасы мен керамикалық стильдер Гелладия Грециясына әртүрлі деңгейде әсер еткен. Санторинимен қатар, Миной елді мекендері Кастриде, Китерада, грек құрлығына жақын аралда, біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықтың ортасынан (EMII) Микендіктердің XIII ғасырда басып алуына дейін кездеседі. Миной қабаттары құрлықтан келген ерте қола дәуірі мәдениетінің орнын басты, бұл Криттен тыс ең ерте Миной қонысы болды. Киклад аралдары Миной мәдениетінің орбитасында болды, ал Критке жақын Карпатос, Сария және Касос аралдарында орта қола дәуірінде (MMI II) Миной колониялары немесе Миной саудагерлерінің қоныстары болған. Олардың көпшілігі LMI кезеңінде тасталып кеткен, бірақ Карпатос жаңарып, қола дәуірінің соңына дейін Миной мәдениетін сақтап қалған. Адольф Фуртвенглер Эгинада болжамдаған сияқты, басқа да Миной колониялары деп есептелгендер кейіннен ғалымдар тарапынан жоққа шығарылды. Дегенмен, Родос аралындағы Иалисос қаласында Миной колониясы болған. Миной мәдениетінің ықпалы Киклад аралдары арқылы Мысыр мен Кипрге дейінгі кеңістікті көрсетеді. Мысырдың Фива қаласындағы біздің заманымыздан бұрынғы XV ғасырға жататын суреттерде Миной халқының сыйлықтар әкеліп жатқандары бейнеленген. Оларды "кефтию" ("теңіздің ортасындағы аралдар") деп сипаттаған жазбалар Криттен келген саудагерлер мен шенеуніктердің сыйлықтарын білдіруі мүмкін. Като Закрос нео-сарайлы орны қазіргі жағалаудан 100 метр қашықтықта, шығанақта орналасқан. Ондағы көптеген шеберханалар мен материалдық мәдениеттің байлығы сауда үшін транзиттік пункт болған мүмкіндігін көрсетеді. Мұндай әрекеттер теңізді бейнелейтін көркем суреттерде де көрінеді, соның ішінде Акротиридегі Батыс үйінің бесінші бөлмесіндегі "Кеме шеруі" немесе "Флотилла" фрескасында.
Өнер
Миной өнерінде фантазиялық бейнелер мен ерекше шеберлік кездеседі. Синклер Худ «миной өнерінің ең жақсы сапасы – формалды конвенцияларды қатаң сақтай отырып, қозғалыс пен өмірдің атмосферасын жасау қабілеті» деп сипаттаған. Бұл Эгей өнерінің кеңінен топталған бір бөлігі болып табылады және кейінгі кезеңдерде Киклад өнеріне үлкен ықпал еткен. Ағаш және тоқымалар ыдырап кеткендіктен, миной өнерінің сақталған көптеген мысалдары – қыш ыдыстар, күрделі өрнектелген миной мөрлері, сарай фрескалары (пейзаждарды қоса, бірақ көбінесе «қайта құрастырылған»), түрлі материалдардан жасалған кішкентай мүсіндер, зергерлік бұйымдар мен металл өнімдері. Миной өнерінің сол замандас мәдениеттермен және кейінгі ежелгі грек өнерімен байланысы көп талқыланған. Ол Микен және Киклад өнерін осы кезеңдерде анық басып тастады, тіпті Крит Микендіктер тарапынан басылып алынғаннан кейін де, бірақ Микен Грекиясы құлағаннан кейін грек қараңғы ғасырында дәстүрдің кейбір аспектілері ғана сақталды. Миной өнерінде әртүрлі тақырыптар бар, олардың көпшілігі әртүрлі материалдарда кездеседі, бірақ бейнелі көріністер қыш ыдыстардың кейбір стильдерінде ғана кездеседі. Бұқа шабысу суреттері мен мүсіндерде бейнеленген, және олардың діни мағынасы бар деп саналады; бұқа бастары терракотадан және басқа мүсіндік материалдардан жасалған туындыларда танымал тақырып болып табылады. Жеке тұлғалардың портреттері немесе патшалық бейнелері жоқ, ал діни тұлғалардың кім екені көбінесе күмәнді, ғалымдар олардың құдайлар, дін қызметкерлері немесе жақтастары екеніне сенімді емес. Сол сияқты, суреттелген бөлмелер «ғибадатханалар» ма, әлде тұрмыстық ма, әлі де анық емес; Акротиридегі бір бөлме төсек қалдықтарымен немесе ғибадатхана қалдықтарымен жатын бөлмесі деп есептеледі. Жануарлар, оның ішінде теңіз фаунасының ерекше түрлері жиі бейнеленген; Теңіз стилі – MM III және LM IA кезеңдеріне жататын сарай қыш ыдыстарының бояуы, ол кемелердің бетіне тараған сегізқұбырлыларды қоса алғанда, теңіз жануарларын бейнелейді және бұл стиль фрескалық көріністерден пайда болған болуы мүмкін; кейде олар басқа материалдарда да кездеседі. Аң аулау, соғыс, аттар мен салт аттылар көріністері көбінесе кейінгі кезеңдерде, криттіктер Микен нарығына немесе Микен билеушілеріне арналған туындыларда кездеседі. Миной фигуралары, адам немесе жануар болсын, өмір мен қозғалыстың күшті сезімін береді, бірақ олар көбінесе өте дәл емес, ал түрлерін кейде анықтау мүмкін емес; ежелгі египет өнерімен салыстырғанда олар көбінесе жарық, бірақ реалистік емес. Басқа ежелгі мәдениеттердің өнерімен салыстырғанда әйел бейнелерінің үлесі жоғары, бірақ минойлықтарда тек құдайлар ғана болды, құдайлар болған жоқ деген пікір қазір жоққа шығарылған. Көптеген адам фигуралары профильде немесе египеттік конвенция бойынша бас және аяқтары профильде, ал денесі алдыңғы жағынан көрсетілген; бірақ миной фигуралары жұқа ерлер белдері мен үлкен әйелдер кеудесі сияқты ерекшеліктерді асыра көрсетеді. Ландшафт суреті фрескаларда да, боялған ыдыстарда да, кейде басқа материалдарда да кездеседі, бірақ көбінесе бұл көріністі қоршап тұрған немесе оның ішінде орналасқан өсімдіктерден тұрады. Негізгі суретшінің айналасындағы орта жоғарыдан көрінгендей бейнеленген, бірақ жеке үлгілер профильде көрсетілген. Бұл тастардың көріністің айналасында бейнеленуіне, гүлдердің үстінен төмен өсуіне себеп болады. Балық және қайық көріністерін қоршап тұрған теңіз суреттері және Акротиридегі Кеме процессиясының шағын фрескасындағы елді мекені бар жер бедері әдеттегіден кең пейзаж береді. Миной өнерінің ең үлкен және ең жақсы коллекциясы Криттің солтүстік жағалауындағы Кноссос маңындағы Ираклион археологиялық мұражайында («АМХ») орналасқан.
Керамика
Крит тарихында әртүрлі стильдегі тоңдақ ыдыстар мен оларды жасау әдістерінің көптеген түрлері байқалады. Ерте миной керамикасы спиральдар, үшбұрыштар, иінді сызықтар, кресттер, балық қабырғалары және мұқап тәрізді тоңдақтармен сипатталады. Дегенмен, ерте миной кезеңінде көптеген көркемдік мотивтер ұқсас болғанымен, аралдың барлық айманында осы техникаларды қайта өндіруде көптеген айырмашылықтар бар, олар талғам мен билік құрылымдарындағы өзгерістерді көрсетеді. Сондай-ақ, көптеген кішкентай терракотадан жасалған мүсіндер де болды. Орта миной кезеңінде табиғи бейнелер (балық, калмар, құстар және лилиялар) жиі кездеседі. Кейінгі миной кезеңінде гүлдер мен жануарлар да тән болды, бірақ олардың әртүрлілігі арта түсті. Алайда, кейінгі ежелгі грек вазаларындағы суреттерден айырмашылығы, адам бейнелері өте сирек кездеседі, ал құрлықта тіршілік ететін сүтқоректілер кейінгі кезеңдерде ғана жиі кездесе бастайды. Пішіндер мен әшекейлер көбінесе сақталмаған металлдан жасалған үстел ыдыстарынан алынған, ал бояумен жасалған әшекейлер көбінесе фрескалардан шабыттанған.
Зергерлік бұйымдар
Минойлық зергерлік бұйымдар көбінесе қабірлерден табылған, ал кейінгі кезеңдерге дейін олардың көп бөлігі әйелдердің шашына арналған диадемалар мен әшекейлерден тұрады, алайда сақиналар, білезіктер, қолшатырлар және алқалар сияқты жалпы қолданылатын түрлері де кездеседі, сондай-ақ киімге тігілген көптеген жұқа бұйымдар да бар. Алғашқы кезеңдерде алтын басты материал болды, көбінесе өте жұқа балғамен соғылып жасалған. Минойлықтар импортталған алтын мен мыспен күрделі металл өнімдерін жасады. Фрескаларда мұқабалы алқалар, білезіктер және шаш әшекейлері бейнеленген, ал көптеген лабиринт түйреуіштері сақталған. Минойлықтар грануляцияны меңгерген, бұл туралы Малия медальоны, алтыннан жасалған, бал күмбіндегі араларды бейнелейтін әшекей куәландырады. Бұл туралы 19 ғасырдағы "Алтын шұңқыр" деп аталатын патшалық қабірді тонағандар ескермеген.
Қарулар
Критте, әсіресе LM кезеңдерінен әсем безендірілген қола қарулар табылды, бірақ олар Микенадағы жауынгерлік билік құрған дәуірдегі қалдықтардағыдай көп емес, ондағы атақты шахта қабірлерінде өте бай безендірілген қылыштар мен пышақтар көптеп кездеседі. Керісінше, найзалар мен "соққылы пышақтар" көбінесе "қатаң функционалды" болып келеді. Көптеген әсем қару-жарақтар Критте немесе материкте жұмыс істейтін криттіктердің қолынан шыққан болуы мүмкін. Пышақтар көбінесе ең жоғары деңгейде безендірілген, алтын саптармен, әшекей тастармен әсемделген, ал жапырақтың ортасы әртүрлі техникалармен өрнектелген. Олардың ең танымалдары – алтын мен күміспен жасалған күрделі суреттермен безендірілген, қара (немесе қазір қара) "ниелло" фонындағы қазбалар, олардың нақты материалы мен техникасы көп талқыланған. Бұл қазбалардың жапырағының ортасымен бойлық, жіңішке суреттер өтеді, олар Микен Грекиясы өнеріне тән зорлық-зомбылықты, сондай-ақ грек контекстінде таң қалдыратын жаңалыққа толы техникалық шеберлікті және бейнелеу өнерінің күрделілігін көрсетеді.
Металл ыдыстар
Металл ыдыстар Критте кем дегенде ЕМ II (шамамен 2500 ж.б.д.) Препалатиан кезеңінен бастап LM IA (шамамен 1450 ж.б.д.) Postpalatial кезеңіне дейін, және мүмкін LM IIIB/C (шамамен 1200 ж.б.д.) дейін өндірілген. Дегенмен, кейінгі кезеңдердегі көптеген ыдыстар бұрынғы кезеңдерден қалған мұралар болған болуы мүмкін. Ең алғашқылары тек құнды металдардан жасалған болуы ықтимал, бірақ протопалатиан кезеңнен бастап (MM IB – MM IIA) олар арсенді қоладан, содан кейін қалайы қоладан да жасалған. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, құнды металдардан көбінесе тостаған тәрізді нысандар жасалған, ал қола ыдыстардың жиынтығы алуан түрлі болды: қазандар, табалар, гидриялар, тостағандар, құмыралар, шаралар, табақтар, шамдар және т.б. Миной металл ыдыстар дәстүрі Грекия материгіндегі Микен мәдениетіне әсер етті және олар көбінесе бір дәстүр ретінде қарастырылады. Грекия материгінде табылған көптеген құнды металл ыдыстарда миной ерекшеліктері байқалады, және олар Криттен әкелінген немесе Миной шеберлерінің жұмысымен жасалған, Микен тапсырысы бойынша жұмыс істеген немесе Миной шеберлерінен тәлім алған Микен балқытушылары жасаған деп есептеледі.
Ауыл шаруашылығы және асхана
Минойлықтар ірі қара, қой, шошқа және ешкі өсіріп, бидай, арпа, ветч және нут өсірді. Олар жүзім, өрік, зәйтүн өсіріп, тұқым үшін мак өсірді, және мүмкін опиум да. Минойлықтар бал араларын да үйреткен. Критте салат, сельдерей, аспаржа және морковь сияқты көкөністер өсіп тұрды. Груша, қарақұмық және зәйтүн ағаштары да табиғи түрде өсетін. Мысырдан құрма ағаштары мен мысықтар (аңшылыққа арналған) әкелінді. Минойлықтар Таяу Шығыстан анарды қабылдады, бірақ лимон мен апельсин емес. Олар поликультураны қолданған болуы мүмкін, ал олардың әртүрлі және дені сау тамақтануы халық санының өсуіне әкелді. Теориялық тұрғыдан поликультура топырақтың құнарлылығын сақтайды және егін нашарлаған жағдайдағы шығындардан қорғайды. Сызықты В жазбалары "екінші өнімдерді" өңдеуде жеміс бақтарының (жүзім, зәйтүн және өрік) маңыздылығын көрсетеді. Крит немесе Жерорта теңізі асханасындағы зәйтүн майы Солтүстік Еуропа асханасындағы майға тең келеді. Жүзімнен шарап жасау процесі "Сарай" экономикасының маңызды бөлігі болған; шарап сауда тауары және тұтыну тауары болған. Олар ағаштан жасалған жыртылатын тоқымдарды қолданды, олар былғарымен байланып, екі есек немесе өкіл жұптарымен тартылды. Теңіз өнімдері де Крит асханасында маңызды рөл атқарды. Қазба материалдарында жеуге жарамды моллюскалардың көптігі және теңіз балықтары мен жануарларының суреттері (оның ішінде ерекше Теңіз стилі керамикасы, мысалы LM IIIC "Сиыр балық" шүмекті құмырасы) экономикада балықты бағалауды және оны пайдалануды көрсетеді. Дегенмен, ғалымдар бұл ресурстар дәнді дақылдар, зәйтүн және мал өнімдері сияқты маңызды емес деп санайды. Балық аулау маңызды шаруашылық саласы болған, бірақ олар балық аулауды қалай ұйымдастырғанына әлі дәлелдер жоқ. Ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы Миной дәуірінің соңында Псейрадағы террасалар мен бөгеттер салумен көрсетілген. Криттіктер жабайы жануарлардың етін жеген: бұл жануарлардың ішінде елік, қабан және малдың еті болған. Қазіргі уақытта жабайы жануарлар Критте жойылып кеткен. Минойлықтар Криттің жергілікті мегафаунасын пайдаланған-жоқ деген мәселе даулы, өйткені олардың б.з.б. 10,000 жылға дейін жойылғаны есептеледі. Бұл, ішінара, египет өнеріндегі кішкентай пілдердің болуымен байланысты. Барлық өсімдіктер мен флора тек функционалды емес, өнерде жасыл кеңістікте лебізгі жинау көріністері бейнеленген. Кносстағы "Қасиетті тоғай" фрескасында солға қарап тұрған әйелдер және екі жағында ағаштар бейнеленген. Кейбір ғалымдар бұл егін жинау мерекесі немесе топырақтың құнарлылығын құрметтеу рәсімі болуы мүмкін деп санайды. Егіншілік көріністері "Орақшы вазасында" (жұмыртқа тәрізді ритон) да бейнеленген, онда 27 ер адам бірлесіп жүзімнен зәйтүн ағаштарынан түсіріп алу үшін таяқтар ұстап тұр. Сарайлардың ішіндегі сақтау орындарының табылуы пікір-таласты тудырды. Файстостағы екінші "сарайда" ғимараттың батыс жағындағы бөлмелер сақтау орны ретінде анықталды. Бұл аймақта құмыралар, тостағандар және ыдыстар табылған, бұл кешеннің ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта бөлу орталығы ретінде рөлі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кноссос сияқты үлкен жерлерде қолөнер мамандануының (шеберханалар) дәлелдері бар. Като Закро сарайлары шеберханалар сарай құрылымына енгізілгенін көрсетеді. Миной сарай жүйесі экономикалық интенсивтілендіру арқылы дамыған болуы мүмкін, онда ауыл шаруашылығының артығы әкімшілер, қолөнершілер және діни қызметкерлерді қамтамасыз ете алатын. Сарайлардағы ұйықтайтын бөлмелердің саны олардың қол еңбегінен босатылған үлкен халықты қамтамасыз ете алатынын көрсетеді.
Құралдар
Бұрын ағаштан немесе сүйектен жасалған құралдар былғары белбеулермен саптарға бекітілген. Қола дәуірінде олар қоладан, ағаш саптармен жасалған. Құралдың басы саптың дөңгелек тесігінің арқасында айналып тұратын. Минойлықтар құралдарына сопақ тесіктер жасап, сопақ саптарға орналастырды, бұл айналудың алдын алды. Тарихшылар мен археологтар ұзақ уақыт бойы толыққанды матриархатқа күмәнданғанмен, биліктегі рөлдерде әйелдердің еркектерден басымдығы миной қоғамының матриархалды екенін және бұл туралы ең сенімді мысалдардың бірі екенін көрсетеді. Бұрын минойлықтардың бюрократиялық қолдауға ие монархиясы болды деп есептелген. Бұл бастапқыда Крит айналасындағы "сарайларға" сәйкес бірнеше монархия болған болуы мүмкін, бірақ кейін барлығы Кносс қаласының бақылауына өтті, ол өзі кейін микендік билеушілер тарапынан басылып алынды. Алайда, замандас египеттік және Месопотамиялық өркениеттерден айырмашылығы, "минойлық иконографияда танылатын патшалардың суреттері жоқ".
Әйелдердің мәртебесі
Асылы А-линейлі миной жазуы әлі де шешілмегендіктен, миной әйелдері туралы көптеген мәліметтер әртүрлі өнер нысандары мен А-линейлі В тақташаларынан алынған. Миной киімдерінің бейнелеуі де ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықты анық көрсетеді. Миной ерлері көбінесе аз киім киіп суреттелген, ал әйелдердің денелері, әсіресе кейінірек, көбірек жабылып қалған. Әйелдер киімінің ерлер киімінен үлгі алғандығына қатысты дәлелдер болғанымен, фрескаларда әйелдер киімінің Миной дәуірі бойында қалай дамып, күрделенгені көрсетілген. Әйелдер киімінің эволюциясы барысында әйелдердің жыныстық белгілеріне, әсіресе кеуделеріне ерекше назар аударылған. Үй шаруасынан тыс әйелдердің міндеттеріне азық-түлік жинау, дайындау және үйді күту кіреді. Сонымен қатар, әйелдер керамика мен тоқыма шеберлері ретінде қолөнер саласында бейнеленген. Миной өнерінде көрініс тапқандай, миной ерлері кедей болса шалбар киген, немесе жиі ұзын көйлек немесе белдік киген. Әйелдер ұзын көйлектер, қысқа жеңдер және қабат-қабаттан тігілген, бүршіктелген юбкалар киген. Екі жыныстың да суреттерінде кішкентай, былғары белге ерекше мән берілген, көбінесе мүмкін емес деңгейде тар. Екі жыныс та жиі қалың белбеулер немесе белдіктермен бейнеленген. Әйелдер белбеусіз, жақсы тігілген корсет киюге болады, ал киім үлгілері симметриялық, геометриялық ою-өрнектерге ие болған. Ерлер қырылған, шаштары қысқа, бүгінгі күндегідей стильде, бірақ кейбір жас элиталық ерлерде артында жұқа, ұзын шаштар болған. Әйелдердің шаштары әдетте артына құлайтын ұзын шаштармен бейнеленген, мысалы, "Ла Паризиан" деп аталатын фреска фрагментінде. Бұл фрагмент 20 ғасырдың басында табылғанда, француз өнер тарихшысы оның сол кездегі париждік әйелдерге ұқсас екенін айтқан. Балалардың суреттерінде шаштары қырқылған (көбінесе өнерде көк түсті), тек бірнеше ұзын шаштардан басқа; жасөспрім шаққа жақындағанда қалған шаштары өсе бастайды, бұл Акротири боксшысының фрескасында көрінеді. Кноссостағы екі әйгілі миной жылан құдайының мүсіні (біреуі төменде суреттелген) кеуделерін айналдыра қоршап тұратын, бірақ жаппайтын киімдерді көрсеткен. Бұл ерекше тұлғалар миной киімінің танымал бейнесіне үстемдік етті және жойылған фрескалардың кейбір "қайта құруларында" көшірілді, бірақ бұл киімді анық көрсететін суреттер аз, ал тұлғалардың мәртебесі – құдайлар, діни қызметкерлер немесе жақтастар – мүлдем белгісіз. Агия Триада саркофагы сияқты бұйымдардан миной әйелдерінің әдетте кеуделерін жапқаны белгілі, діни контексттегі діни қызметкерлер ерекшелік болуы мүмкін. Бұл жерлеу құрбандығын көрсетеді, ал екі жыныстың кейбіреулері мал терісінен жасалған алжапқыштар немесе юбкалар киген, шаштарымен қалдырылған. Бұл екі жыныстың да киетін киімдері болуы мүмкін. Миной зергерлік бұйымдарына әйелдердің шаштарына арналған көптеген алтын әшекейлер, сондай-ақ киімге тігу үшін жіңішке алтын пластиналар кірді. Гүлдер жиі шаштарында, мысалы, Мақ құдайының терракота мүсіні мен басқа да тұлғаларда киілген. Фрескаларда киімге тігілген немесе кестеленген адам және жануарлардың бейнелері де көрсетілген.
Тіл және жазу
Минойлықтар түрлі жазуларды қолданды. Палациан кезеңіндегі негізгі жазулар Linear A және крит иероглифтері болды, соңғысы MM III кезеңінде қолданыстан шықты. Осы жазулардың шығу тегі белгісіз. Крит иероглифтері египет иероглифтерінен пайда болған деп жиі болжанғанымен, Анатолия және Месопотамия жазу жүйелері де үлгі ретінде қарастырылды. Көптеген әрекеттерге қарамастан, екі жазудың да мағынасы ашылмады. Мысалы, Linear B-дегі символдардың мәндерін Linear A-ға қолданғанда, көбінесе түсініксіз сөздер шығады. Осы жазулармен жазылған тіл шартты түрде "минойлық" деп аталады, бірақ оның бір тіл болғанына көз жеткізуге болмайды. Жазуды түсіндіруге жасалған әрекеттер тілді үнді-еуропалық, семит және тирсен тілдері ретінде қарастырды, бірақ ешқайсысы қабылданбады. Қола дәуірінен кейінгі этеокрет тілі миной тілінің мүмкін ұрпағы ретінде қарастырылады. Алайда, бұл тіл тек Криттің шығысындағы бес жазудан ғана белгілі, сондықтан оның өзі де толыққанды түсініксіз. Linear B LM II кезеңінен кейін негізгі крит жазуы болды. Бұл жазу бұрынғы Linear A-дан Микен грек тілінде жазу үшін бейімделді, ол әкімшілік тіліне айналған еді. Linear B 1952 жылы түсіндірілді, бұл Кноссос сарайының соңғы жылдарындағы экономика және әлеуметтік құрылым туралы мәтіндік деректердің маңызды көзі болды. Минойлық жазулардың кейбіреулерінде басқа белгісіз жазу жүйелері қолданылған. Мысалы, Фаист дискісінде бейнелі жазу бар, оның ең жақын салыстырмалы нұсқасы Аркалохори балтасында табылды. Осы жазулардың өте аз ғана мысалдары табылғандықтан, олар әлі де түсіндірілмеген күйде қалды.
Дін
Артур Эванс минойлықтардың көбінесе ана құдайға табынушы болғандарын ойлады, бұл көзқарас ондаған жылдар бойы үстемдік құрды. Дегенмен, қазіргі ғалымдар діни сенімдердің әлдеқайда алуан түрлі болғанын айтады, бірақ мәтіндердің немесе оқуға болатын жазулардың жоқтығынан картина өте тұманды қалады. Микен дәуірінен кейін ғана құдайлардың аттары белгілі болды. Миной өнерінің көп бөлігі діни мағынаға ие деп саналады, бірақ бұл көбінесе анық емес, себебі миной үкіметі қазір теократия ретінде қарастырылады, сондықтан саясат пен дін тығыз байланысты. Миной пантеонында көптеген құдайлар болған, олардың ішінде жас, найза ұстаған еркек құдай да маңызды рөл атқарған. Кейбір ғалымдар минойлық құдайда әйелдік күн құдайының бейнесін көреді. Табынушылардың, дін қызметкерлерінің, билеушілердің және құдайлардың суреттерін ажырату көбінесе қиын, себебі дін қызметкерлері мен патшалардың міндеттері жиі бір-бірімен үйлескен, ал жетекшілік ету ритуалдары биліктің өзегі саналған. Археологтар, басты және ықтималда басым табиғат/ана құдайының бір бөлігі ретінде, тау құдайына (биік қасиетті орындарда табынылған), көгершін құдайына, үйдің қорғаушысы болған жылан құдайына, жануарлар құдайы Потния Теронға және босану құдайына кездескен. Миной терракотадан жасалған аяқталған мүсіндер, мысалы, мак құдайы (мүмкін, табынушы), таждарында құстар сияқты атрибуттарды ұстайды. Миной генийі деп аталатын мифтік жаратылыс қорқынышты болғанымен, балаларды қорғайтын тұлға ретінде де қарастырылған, ол көбінесе египеттік крокодил мен бегемот құдайы Тавереттен шыққан сияқты. Діни қызметкер немесе діни патша ретінде ерекше рөл атқаратын ер адамдар ұзын халаттарындағы диагональ жолақтарымен және иықтарында дөңгелек жүзді ырымдық "балта жезбені" алып жүрген. Лабрис немесе екі басты балта, дәстүрлі пішіндес, жиі құрбандық ретінде ұсынылған, мүмкін еркек құдайға арналған, ал құлшылық мүйіздерінің үлкен үлгілері, бұқа мүйізін бейнелейтін, ғимараттарды безендіретін мөрлерде көрсетілген, сондай-ақ бірнеше үлкен нақты қалдықтары да табылды. Кноссосқа ерекше орын берілген бұқаға секірудің діни мағынасы бар екендігіне келіседі, мүмкін элитаны іріктеумен байланысты. Бұқаның рөлі белгісіз, бірақ (өте кеш) Агия Триада саркофагындағы жерлеу рәсімдерінде бұқа құрбандығы болған. Шафранның да діни мағынасы болуы мүмкін. Нанно Маринатостың сөзіне сүйенсек, "пантеондағы құдайлардың иерархиясы мен қарым-қатынасын тек суреттерден түсіндіру қиын". Маринатос миной дінін бұрынғыдай "примитивті" деп сипаттаумен келіспейді, оның орнына ол "күрделі әлеуметтік иерархиясы бар дамыған және қалалық сарай мәдениетінің діні болды. Ол бұрынғы немесе қазіргі кез келген дін сияқты құнарлылыққа ғана бағытталмады, сонымен қатар жыныстық идентификация, өмірлік кезеңдер мен өлім туралы мәселелерді қарастырды. Ұйымның, ритуалдардың және тіпті мифологияның Таяу Шығыстағы сарайлық мәдениеттердің діндеріне ұқсас болғаны мүмкін". Грек пантеоны кейін Миной әйел құдайларын және Таяу Шығыстан шыққан Хетт әйел құдайларын біріктірген сияқты.
Символизм
Артур Эванс бағыштау мүйіздері деп атаған минойлық мүйізді тұғырлар мөр басылған нысан түрінде кездеседі және Кипр сияқты алыс жерлерде де табылған. Минойлықтардың қасиетті символдарына бұқа (оның бағыштау мүйіздерімен), лабрис (екі басты айқас), бағана, жылан, күн дискісі, ағаш және тіпті Анх кіреді. Харалампос В. Хариссис пен Анастасиос В. Хариссис осы символдардың дін емес, ара шаруашылығына негізделгенін айта отырып, басқаша түсіндірме ұсынады. Кносс сарайының фрескаларында бейнеленген және кішкентай мөрлерге түсірілген бұқа шашу – маңызды мерекеге мысал.
Жерлеу үрдістері
Қола дәуіріндегі басқа археологиялық жағдайлар сияқты, жерлеу қалдықтары осы кезеңдегі материалдық және археологиялық куәліктердің көп бөлігін құрайды. Екінші сарай кезеңінің соңына қарай минойлық жерлеу екі түрге басым болды: Криттің оңтүстігіндегі дөңгелек қабірлер (толои) және солтүстік және шығыстағы үй-қабірлер. Дегенмен, минойлық жерлеу салтының көп бөлігі осы үлгіге сәйкес келмейді. Көмілу кремациядан гөрі жиі кездесетін. Жеке көмілу қағида болды, бірақ Малиядағы Хрисолаккос кешенінен басқа. Мұнда бірнеше ғимарат Малия жерлеу аймағының ортасында кешен құрайды және жерлеу рәсімдеріне арналған орын немесе көрнекті отбасының мазары болған болуы мүмкін. Минойлықтардың адамдарды құрбан ету мүмкіндігіне үш жерден дәлелдер табылды: Анемоспилияда, ММII кезеңіне жататын, тау Юктасқа жақын ғимарат, ол ғибадатхана саналды; Криттің оңтүстік-орталық бөлігіндегі Фурну Корифидегі EMII ғибадатхана кешені және Кносстағы Солтүстік үй деп белгілі LMIB кезеңіне жататын ғимаратта.
Сәулет
Миной қалалары қола аралармен кесілген тастармен төселген тар жолдармен байланысқан. Көшелер кеуекті су өткізбейтін етіп жасалған, ал жоғары топқа су және кәріз жүйесі саз құбырлар арқылы қолжетімді болған. Миной ғимараттары көбінесе жалпақ, плиткалы шатырларға, сылақ, ағаш немесе тас едендерге ие болған және екі-үш қабатты болған. Төменгі қабырғалар әдетте тас және қиыршық тастардан, ал жоғарғы қабырғалар саз кірпіштен тұрғызылған. Шатырларды ағаш қабырғалар ұстап тұрған. Виллалар мен сарайлар үшін қолданылған құрылыс материалдары әртүрлі болған, олардың ішінде құмтас, гипс және әк тас болған. Құрылыс техникасы да әртүрлі болған, кейбір сарайларда нақты кесілген тастар, ал басқаларында ірі, қалың кесілген мегалиттік тастар қолданылған. Солтүстік-орталық Критте 1650-1600 жылдар аралығында көшелер мен аулалардың едендерін төсеу үшін көк жасыл сландық тас қолданылған. Бұл тастар, Криттің орталық бөлігінің солтүстік жағалауындағы Агия Пелагияда кенде ізбасарлықпен алынған болуы мүмкін.
Сарайлар
Минойлықтар сарай деп аталатын үлкен кешендер салған. Бірақ, олардың атына қарамастан, олар негізінен патшалық резиденциялар ретінде емес, басқа мақсаттарда қолданылғандығы туралы көпшілік пікірде. Олардың ең танымалдары Кнос, Фаист, Закрос және Малияда орналасқан. Миной сарайлары ашық тіктөртбұрышты ауланың төңірегіне орналасқан қанаттардан тұрады. Қанаттары көбінесе көп қабатты, ішкі және сыртқы баспалдақтары, жарық шұңқырлары, массивті бағаналары және үлкен қоймалары бар. Әртүрлі сарайлардың стилі біркелкі болғанымен, әрқайсысының өзгеше ерекшеліктері бар. Олар әдетте айналасындағы жер бедерімен, әсіресе жақын орналасқан қасиетті таулармен үйлеседі. Мысалы, Фаист сарайы Ида тауымен, ал Кносс Юктас тауымен, екеуі де солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан. Алғашқы сарайлар ММ IB кезеңіне жатса да, олардың пайда болуы кенеттен болған жоқ, оның орнына ұзақ архитектуралық дәстүрдің нәтижесі болды. Сарай стилінің алдында ерте минойлық құрылыс стиліндегі үлгілер бар, сонымен қатар ертерек салынған ғимараттар кейінгі сарайлар құрамына енген. Малиядағы сарай кейде ерте миной кезеңінің соңында сарай мәртебесіне ие болды деп есептеледі. Сарайлар үнемі жаңартылып, өзгертіліп, олардың стилі уақыт өте келе эволюцияға ұшырады. Мысалы, ерте сарайлардың жоспарында шаршы ішінде шаршы орналасқан, ал кейінгі жаңартулар ішкі бөліністер мен дәліздерді көбейтті. Сарайлардың қызметі әлі де талқыланып жүр, бірақ оларда әкімшілік кеңселер, ғибадатханалар, шеберханалар және қоймалар болғаны белгілі.
Құбырлар
Миной дәуірінде өсіп келе жатқан халықты қорғау мақсатында кең ауқымды су жолдары салынды. Бұл жүйе екі негізгі функцияны атқарды: біріншіден, сумен қамтамасыз ету және тарату, екіншіден, канализация мен жаңбыр суларын шығару. Миной дәуірінің ерекше белгілерінің бірі – олардың қалдықтарды басқарудағы сәулеттік табыстары болды. Минойлықтар су қорын басқару үшін құдықтар, цистерналар және акведуктар сияқты технологияларды пайдаланды. Ғимараттарының құрылымдық ерекшеліктері де маңызды рөл атқарды. Суды жинап, цистерналарда сақтау үшін жалпақ шатырлар мен кең ашық аулалар қолданылды. Ерекше айта кетерлік жайт, минойлықтарда суды тазарту құрылғылары болған. Мұндай құрылғылардың бірі – су тазаланғанша ағып өтетін кезекті саз құбыр болған сияқты.
Бағандар
Шатырды ұстап тұру үшін кейбір биік үйлер, әсіресе сарайлар, көбінесе мәңгі жасыл кипарис (Cupressus sempervirens) ағашынан, кейде тастан жасалған бағаналарды пайдаланды. Минойлықтардың сәулет өнеріне қосқан ең маңызды үлестерінің бірі – олардың төменгі бөлігіне қарағанда жоғарғы бөлігі кеңірек болатын кері бағаналары (көптеген грек бағаналарынан өзгеше, олар биіктік сезімін тудыру үшін төменгі бөлігінде кеңейтілген). Бұл бағаналар ағаштан (тас емес) жасалған және көбінесе қызыл түспен боялған. Олар қарапайым тас негізге орнатылып, жоғары жағында жастық сияқты дөңгелек бас киіммен аяқталған.
Виллалар
Критте "виллалар" деп аталатын бірнеше құрылыстар қазылып алынды, көбінесе сарайлардың, әсіресе Кноссос маңындағы жерлерде. Бұл құрылыстар неопалатиальдық сарайларға тән ерекшеліктермен бөліседі: айқын батыс фасады, қойма жайлар және үш бөліктен тұратын миной залы. Мұндай ерекшеліктер олардың ұқсас қызмет атқарғанын немесе құрылыстардың сарай мәдениетін көркемдік тұрғыдан қайталайтын имитациялар екенін, олардың тұрғындары сарайлық мәдениетпен жақсы таныс болғанын көрсетеді. Виллалар көбінесе зәулім безендірілген, мұны Агия Триада Вилла А-ның фрескалары дәлелдейді. Миной виллаларының жалпы қасиеті – жалпақ шатырлары болды. Бөлмелерінде көшеге қарамайтын терезелер болған, жарық аулалардан түскен, бұл кейінгі дәуірлерде Жерорта теңізі аймағындағы ірі құрылыстарда жиі кездесетін ерекшелік. Б.з.д. 2 мыңжылдықта виллалар бір немесе екі қабатты, ал сарайлар тіпті үш қабатты болған.
Соғыс және "минойлық бейбітшілік"
Артур Эванс сияқты ерте қазба жұмыстарын жүргізушілер Миной Критінде Микен дәуіріне дейін ішкі қарулы қақтығыстардың азаз болғанын болжады. Алайда, кейінгі зерттеулер бұл түсіндірмеге күмән келтірді. Миной әскерінің немесе Криттен тыс халықтарды Миной билігінде ұстағанына ешқандай дәлел табылған жоқ. Эванс Минойлықтардың Неопалатиан кезеңінде Микен Грециясының кем дегенде бір бөлігіне билік еткеніне сенді, бірақ қазіргі таңда осының керісінше екеніне көпшілік келіседі, шамамен 1450 жылдан бастап Микен элитасы Кноссқа билік еткен. Миной өнерінде соғыс белгілері шамалы: "Кейбір археологтар Миной өнерінің бірнеше туындыларында соғыс көріністерін байқаса, басқалары тіпті осы көріністерді мерекелер, қасиетті билер немесе спорттық жарыстар ретінде түсіндіреді" (Studebaker, 2004, 27 б.). Қарулы жауынгерлер қылыштармен тамағынан жараланғандай бейнеленгенімен, бұл зорлық-зомбылықтың ритуалдың немесе қанды спорттың бөлігі болуы мүмкін. Нанно Маринатос неопалатиандық Минойлықтардың "қуатты теңіз флоты" болғанын, оларды 14 ғасырда "фараонның вассалдары" ретінде Жерорта теңізінің саяси ойындарында бағалы одақтас еткенін және Криттік құрмет көрсетушілерді Мысыр бейіттерінде, мысалы Реқмире мен Сенмут сияқты жоғары лауазымды шенеуніктердің бейіттерінде бейнелеуге әкелгенін айтты. Микендегі шахталы қабір дәуірінде материктік Грецияда Микеннің ірі бекіністеріне көп айғақ жоқ; цитадельдер Криттегі барлық неопалатиандық орындардың қирауынан кейін салынды. Минойлықтардың замандастары, мысалы, Мысырлықтар мен Хеттердің соғысқа қатысқандығы жақсы құжатталған.