Кіріспе

Ханья қаласы (Χανιά, ), кейде Хания деп те аталады, Грекиядағы қала және Ханья облыстық бірлігінің орталығы. Қала Крит аралының солтүстік-батыс жағалауында, Ретимнодан шамамен батысқа қарай және Ираклионнан батысқа қарай орналасқан. Муниципалитетте 111,375 тұрғын (2021 жылғы мәлімет). Бұл Ханья қаласымен қатар, Кунупидиана, Моурни, Суда, Нерокурос, Дарасос, Периволия, Галатас және Арони сияқты жақын жерлерді де қамтиды.

Миной дәуірі

Ханья Миной қонысының орны болды, Кноссостағы сызықтық В тақташаларында осылай аталғаны белгілі. Кейінгі грек қонысы да Кидония (Кидония) деп аталды, ол ағылшын тіліндегі "quince" сөзінің бастауы болды. Бүгінгі Ханьяның кейбір бөліктерінің астындағы Миной қаласының бар екенін көрсететін маңызды археологиялық жазбалар ескі қаланың Кастели ауданындағы қазба жұмыстары кезінде табылды. Осы аймақ неолит дәуірінен бері қоныстанған болып көрінеді.

Ежелгі грек және рим дәуірі

Миной дәуірінің аяқталуынан кейін Кидония классикалық Грекиядағы маңызды қала-мемлекет ретінде қайта жанданды, оның билігі Ханья шығанағынан Ақ таулардың етегіне дейін жетті. Грекия материгінен келген қоныс аударушылардың алғашқы үлкен толқыны шамамен б.з.д. 1100 жылы болды. Кидония Аптера, Фаласарна және Полирриния сияқты басқа крит қала-мемлекеттерімен үнемі соғысқан және кидониялықтар Гомердің "Одиссеясында" есімдерінің айтылуына лайық болғандай маңызды болды. 69 ж.б.д., Рим консулы К. Цецилий Метелл криттіктерді жеңіп, Кидонияны басып алды, содан кейін оған тәуелсіз қала-мемлекет құқықтарын берді.

Византия мен араб дәуірі

Кидония ежелгі дәуірде немесе ерте ортағасырлық кезеңде жақсы құжатталмаған, алғаш рет Византия империясы (395–824) және содан кейін Крит әмірлігі (824–961) билік еткен. Арабтар бұл елді мекенді (الخان) деп атағанға ұқсайды, бұл сөздің мағынасы "Каравансарай" немесе "Қонақ үй", бірақ бұл бұрын минойлық құдай Велханосқа табыну орыны болған ауданның атын жазып алуы мүмкін. Қала Византияның екінші билік кезеңіне (961–1204) қарай грек тілінде Хания деп белгілі болды. Арабтардың тағы бір шабуылын тоқтату үшін византиялықтар қаланы күшті нығайтып, аймақтағы ежелгі ғимараттардың материалдарын қайта пайдаланды. Хания Византия епископтығының орталығы болды, кейін Венеция билігі кезінде Ла Канея Рим-католик діншілігіне, ал соңынан Кидонияның латын титулдық діншілігіне айналды.

Венеция дәуірі

1204 жылы Төртінші крест жорығы барысында Константинополь құлағаннан кейін Крит Монферрат графы Бонифациоға берілді. Ол оны венециялықтарға 100 күміс маркаға сатуды жөн көрді. 1252 жылы венециялықтар криттіктерді бағындырды, бірақ 1263 жылы олардың қарсыластары генуялықтар, жергілікті тұрғындардың қолдауымен, Мальта графы Энрико Пескатордың басшылығымен қаланы жаулап алып, 1285 жылға дейін өздерінде ұстады, сосын венециялықтар қайтадан басып алды. Венециялықтардың Ла Канеа деген атауымен белгіленген қала, аймақтың ректорының (бас әкімшісінің) ордасы болды және құнарлы ауыл шаруашылығы аймағының маңызды сауда орталығы ретінде гүлденді. Венеция билігі бастапқыда қатаң және зорлықпен жүргізілді, бірақ уақыт өте келе екі тараптың қарым-қатынасы жақсарды. Венециямен байланыс крит және венеция мәдениеттерінің тығыз өрілуіне әкелді, бірақ криттіктер өз грек православие дінінен айырылмады. Қаланың қамалдары күшейтіліп, Ханья қаласы бүгінгі түріне келді. Екінші жағынан, 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін көптеген дін қызметкерлері, монахтар мен суретшілер Критке қашып келіп, аралда византия діні мен мәдениетін нығайтты. Одан кейінгі кезеңде Канеа қаласы византиялық, венециялық және ежелгі грек мәдени элементтерінің бірігіп кеткен жері болды. Қаланың көптеген маңызды ғимараттары осы дәуірде салынды, сонымен қатар интеллектуалдық қызмет (жазба әдебиет, музыка, білім беру) де дамыды.

Осман дәуірі

Крит соғысының (1645–1669) бастапқы айларында қала қабырғалары Осман әскерінің венециялықтардан екі айлық қоршаудан кейін қаланы жаулап алуына тосқауыл болмады. Көптеген криттіктер қуғыннан қашу үшін қашқан, көптегендері қырғынға ұшырады немесе ислам дініне көшті, ал көптеген түрік мұсылман қоныс аударушылары қаланың этникалық құрамын өзгертті. Осман түрік атауы Хания (خانیه) астында мұсылмандар негізінен шығыс аудандарда – Кастелли мен Спланциада қоныстанды, онда олар доминикан шіркеуі – Әйіс Николай шіркеуін орталық Суверен мешітіне (түрікше: Hünkar Camısı) айналдырды. Олар портта Кіші Хасан Паша мешіті немесе Ялы мешіті сияқты жаңа мешіттер де салды. Қоғамдық моншалар (хамам) мен көздер Осман қаласының ерекшелігі болды. Крит пашасы Ханияда тұрды. Грек тәуелсіздік соғысы (1821–1829), Крит көтерілісі (1866–1869) және Крит көтерілісі (1878) кезіндегі шайқастарға қарамастан, қала Осман билігінде қалды. Аралдағы мұсылман және христиан тұрғындарының араласуына байланысты Крит Еуропаның ірі державалары арасындағы халықаралық пікірталас нысаны болды, әсіресе Берлин шартында (1878) Халепа шартына қол жеткізілді. 19-шы және 20-шы ғасырларда Криттегі этникалық зорлық-зомбылық аралдың мұсылман халқының Жерорта теңізінің басқа аралдарына немесе жағалау қалаларына жаппай көшіп кетуіне әкелді. Жаппай дін өзгерту де болды. 1922 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу аралдың соңғы мұсылман тұрғындарының депортациясына әкелді.

Қазіргі заман

1898 жылы тәуелсіздік және Грециямен бірігу (энозис) жолындағы соңғы қадамдар кезінде Ұлы державалар Ханияны жартылай тәуелсіз Крит мемлекетінің астанасы етіп белгіледі. Грекияның принці Георгий, Криттің жоғарғы комиссары осы қалада тұрды. Осы жылдары Критте өз маркалары мен ақшасы шығарылды. Бұл Осман империясының оқшауланған вилаеті болмай, қаланың гүлденуіне және әртүрлі мәдениеттердің тоғысқан нүктесі ретіндегі рөлін қайтаруына мүмкіндік берген маңызды кезең болды, сонымен қатар Еуропа мен Шығыстың ықпалына дербес болды. Осы дәуірде көптеген маңызды ғимараттар салынды, зияткерлік және өнер қоғамдары құрылды, ал жергілікті аристократияның жаңа тобы қаланың күнделікті өміріне жаңа леп әкелді. Халепа ауданында осы кезеңнен қалған әдемі неоклассикалық елшіліктер мен консулдықтар көптеп сақталған. Дегенмен, басты мақсат – Грециямен бірігу (энозис) еді, ол Элефтериос Венизелос принц Георгийдің Крит үкіметіне үздіксіз қарсылығынан кейін іске асты. Осы қақтығыстардың ішінде 1905 жылғы Терисос көтерілісі бар, ол принц Георгийді құлатып, Александрос Займисті Критті басқаруға келтірді. Соңында, 1908 жылы Венизелос Ұлы державалар мойындаған революциялық үкімет құруға қол жеткізді. Оның 1910 жылы Грекияның премьер-министрі болып сайлануы Балқан соғыстарынан кейін 1913 жылдың 1 желтоқсанында Криттің Грециямен бірігуіне әкелді. Грек туы алғаш рет Венизелос пен король Константиннің қатысуымен Ескі порттағы Фирка бекінісінде көтерілді. Венизелостың зор беделіне байланысты Хания, Криттің көп бөлігі сияқты, Ұлттық айырылыс және соғыстар аралық кезеңде Венизелос жақтасы, либералды және кейіннен республикалық көзқарасты ұстанды. Монархистік Метаксас режимін құлатуға жасалған жалғыз әрекет осы қалада 1938 жылдың 28 шілдесіндегі сәтсіз көтеріліс болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Ханья қаласы үшін тағы бір маңызды кезең – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскерлерінің басып кіруі мен оккупациясы болды. 1941 жылы Крит шайқасында неміс парашютистеріне қарсы тұрған британдық күштердің артиллериялық бөлімдері қаланың оңтүстігіндегі Дексамени төбесінде орналасқан. Бұл бөлімдер Малеме әуежайындағы неміс әскерлерін оқ-дәрісі біткенше жасырын түрде атқылады. Грекияның Георг II патшасы Мысырға қашып кетуге дейін Ханьяның сыртындағы Периволия ауылының жанындағы виллада болды. Қаланың бір бөлігі бомбаланды, ал аймақтың тұрғындарының көп бөлігі неміс үкіметіне қарсы қарсылық көрсеткені үшін өлім жазасына кесілді немесе түрмеге қамалды. Ханьяның еврей қауымы да неміс оккупациясы кезінде жойылды. Олардың көпшілігі 1944 жылы нацистермен аралдан тысқары жерге көшірілді. Британдық торпеда еврей тұтқындарының көпшілігін тасымалдап бара жатқан "Танаис" кемесін батырды.

Соғыстан кейінгі кезең

Ханья қаласы 1950 жылдары соғыстың салдарынан қалған қиындықтарды жеңуге тырысып, даму қарқынын баяу да қайта қалпына келтірді. 1970 жылдары Крит грек және халықаралық туристер үшін маңызды демалыс орнына айналды, бұл қала экономикасына үлкен серпін берді және жергілікті халықтың күнделікті өміріне, жалпы мәдениетіне әсер етті. 1971 жылы Крит астанасы Ираклионға көшірілді. 1990 жылдардан бері Ханья қаласы жаңа кезеңге енді, бұл жаңа әуежай, порт және білім беру мекемелері сияқты құрылыс және инфрақұрылымдық жобалардың арқасында мүмкін болды, қазір ол Жерорта теңізіндегі танымал туристік курорт саналады.

География

Хания қаласы Крит аралының батыс жағынан шамамен орналасқан. Жолмен жүргендегі қашықтық шамамен .

Қалалық көрініс

Ханья қаласын екі бөлікке бөлуге болады: ескі қала және одан ірі қазіргі қала. Ескі қала ескі портың жанында орналасқан және бүкіл қалалық аймақтың дамуына негіз болған. Бұрын ол 1538 жылы салына бастаған ескі венециялық бекіністерімен қоршалған еді. Олардың тек шығыс және батыс бөліктері ғана сақталды. Оңтүстік жағынан ескі қала жаңа қаламен біріктірілген, ал солтүстік жағынан теңіз физикалық шекара болып табылады. Қазіргі қаланың орталығы – ескі қаланың жанында, әсіресе оңтүстікке қарай созылатын аймақ.

Ескі қала

Ескі қаланың шекаралары – жартылай қираған ескі венеция қабырғасы (және бекіністері), және осы аймақта дамыған барлық өркениеттердің алғашқы отаны болған. Ескі қаланың орталық бөлігі Кастели деп аталады және неолит дәуірінен бері (көне Кидония) қоныстанған. Ол теңіз жағасындағы кішкентай төбеде орналасқан, және қауіпсіз орналасуы, портының жанында болуы және оңтүстіктегі құнарлы аңғарға жақындығының арқасында әрдайым қоныс салуға қолайлы орын болды. Қазіргі уақытта бұл ауданның батыс бөлігіндегі көршілес аудандарға қарағанда көбінесе тыныш. Сплантзия ауданы (Кастелидің шығыс бөлігіне жақын) да көбінесе өзгеріссіз қалған. Ескі қаланың басты алаңы (Кастелидің батыс шетіне жақын) – Элефтериос Венизелос алаңы, сондай-ақ Синтривани (түрікше şadırvan – «фонтан») деп те аталады. Бұл аймақтағы туристік әрекеттердің ортасы. Оның жанында (батыс жағында) Осман кезеңінде христиандар тұрған Топанас ауданы орналасқан. Оның атауы сол жерде орналасқан венециялық оқ-дәрі қоймасынан (түрікше тофан) шыққан. Еврей ауданы (Эвраики немесе Овраики) Ескі қаланың солтүстік-батысында, порттың артында және Топанас шекарасында орналасқан. Топанас ауданында көптеген тар көшелер мен ескі ғимараттар бар, олардың кейбіреулері қонақүйлер, мейрамханалар, дүкендер және барлар ретінде қайта жаңартылған. Бұл оны, әсіресе жылы кезде (сәуірден қазанға дейін) танымал орынға айналдырады. Қыста да ол әрекеттің орталығы болып қалады (әсіресе түнгі өмір үшін). Соңында, Ескі қаланың ерекше бөлігі – өзінің порты және жалпы теңіз жағасы. Акти Томпази, Акти Кунтуриоту және Акти Эносеос (марина) бірнеше тарихи ғимараттар мен түнгі өмірге толы. Қазіргі қаламен ескі қаланы байланыстыратын басты көше – Халидон көшесі.

Қазіргі заманғы қала

Ханьяның қазіргі бөлігі – жергілікті тұрғындардың көпшілігі тұратын және жұмыс істейтін аймақ. Ол ескі қалаға қарағанда дәстүрлі емес, бірақ тарихи қызығушылық тудыратын жерлері де бар. Қазіргі қаланың ең көне ауданы (18 ғасырдың басы) – Неа-Хора («Жаңа қала»), ол ескі қаланың батыс жағында орналасқан. Бұл шағын балық аулау портына дейін созылатын, тар, ескі көшелері бар дамып келе жатқан аудан. Күм Капи ауданы (венециялықтар оны алғашқыда «Саббионара» деп атаған, яғни «Құм қақпасы» – «Күм Капи» сияқты) ескі қаланың шығыс жағындағы қабырғалардың сыртында орналасқан және бекініс қабырғаларынан тыс тұңғыш қоныстанған жерлердің бірі болды. Бастапқыда, Осман империясының соңғы жылдарында Солтүстік Африкадан келген «Халикуттар» деген бедуин тобы осы жерде тұрған. Бүгінде бұл жағажай бойында көптеген кафелер, барлар мен мейрамханалар орналасқан дамып келе жатқан аймақ. Сол кезеңде Халепа ауданы қаланың шығысында өсе бастады және жергілікті аристократияның мекені болды. Аймақтың кейбір тарихи ғимараттары (соның ішінде шетелдік елшіліктердің ескі ғимараты) 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында қиратылған немесе тастап кетілген, және соңғы кезде ғана қалғандарына қызығушылық танылып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Бұл аймақтағы басқа тарихи ғимараттарға Элефтериос Венизелос үйі (1876–1880 жылдары салынған), ескі француз мектебі (қазір Крит Техникалық университетіне тиесілі, Сәулет факультеті орналасқан), Агия Магдалини шіркеуі (1901–1903 жылдары салынған), «Сарай» (1882 жылы салынған, Крит тәуелсіздігі кезеңінде Принц Георгийдің үйі) және Евангелистрия шіркеуі (1908–1923 жылдары салынған) жатады. Халепа теңіз аймағының бір бөлігі Табакария деп аталады, онда көне былғары өңдеу үйлерінің бірегей сәулеттік кешені орналасқан. Қаланың қазіргі бөлігіндегі бұрын аталған ескі аудандардан басқа, 20 ғасырда Агиос-Иоаннис, Күмбес, Лентариана, Пачиана және Пасаки сияқты бірнеше жаңа тұрғын үй аудандары дамыды. Қала орталығының бөліктері Грекияның қала құрылысы кезеңіне (1950–1970 жылдар) тән орташа биіктіктегі, түссіз блокты үйлермен ерекшеленеді. Дегенмен, Ханьяның шығыс бөлігінде неоклассикалық үйлер де кездеседі. Мұнда бірнеше саябақтар мен спорт алаңдары бар, олардың ең маңыздысы – Ханьяның Венизелио стадионы және Неа-Хора бассейні. 1913 жылғы жабық базар («Агора») ескі қаланың шетінде орналасқан және туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал. Жаңа қалалық аймақтың тағы бірнеше маңызды орындары: Сот үйі («Дикастирия», 19 ғасырдың соңында салынған), Қоғамдық бақтар («Кипос», 1870 жылы құрылған), Бақ сағаты мұнарасы («Ролои», 1924–1927 жылдары салынған), Епископтық резиденция (Епископтың резиденциясы, «Деспотико», 19 ғасырдың басында салынған) және Манусос Кундурос үйі (1909 жылы салынған), Мәдени орталық («Пневматико Кентро»). Ханьядағы ең үлкен орталық алаңдар – Базар алаңы («Агора»), Сот үйі алаңы («Дикастирия») және «1866 алаңы». 1990 жылдардан бері Ханья тұрғындарының қала маңындағы аудандарға, сондай-ақ бұрын ауылдық болған қала маңындағы аймақтарға, әсіресе Акротири түбегіндегі Кунупидианаға қарай қозғалысы күшейді.

Спорт

Ханьяда су спорты өте танымал. Жергілікті су полосы командасы, Ханьяның теңіз клубы, N.O.X., Грекия ұлттық чемпионатының жоғары лигасына бірнеше жыл бойы жетекшілік ете алды. Бұл команданың бірнеше спортшысы Грекияның ерлер су полосы құрама командасының құрамында ойнады, ол халықаралық аренада үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Футбол және баскетбол да қалада кең таралған, алайда олардың жетістіктері одан төмен. Басты футбол командалары – ПАЭ Ханья (оның үй стадионы Периволия қалалық стадионы) және "Иония". Жақын орналасқан Платаниас қаласындағы "Платаниас ФК" 2013 жылғы Суперлигада футболдан 36 ұпай жинады. Жеңіл атлетика бойынша негізгі клубтар – "Элефтериос Венизелос" және "Кидон". "Антисфаириси" клубы теннис, үстел теннисімен айналысады және шахмат спортында бай дәстүрге ие. Жоғарыда аталған спорт түрлерінің көпшілігі 1935 жылы Елефтериос Венизелостың әйелі Елена Венизелудың қаржылық көмегімен салынған Ханья стадионында ойнатылады. Неа Хорада су спорты үшін ашық бассейн бар. Жақын маңдағы Акротири түбегінде 2006 жылы жаңа жабық бассейн салынды, бірақ күтілетін операциялық шығындарға байланысты әлі ашылмады. Неа Хораның (Кладисос ауданы) жанында 2002-2005 жылдар аралығында баскетбол, волейбол және басқа да спорт түрлері үшін "Chania Kladissos Indoor Hall" деп аталатын заманауи жабық стадион салынды. Ханьяның грек таушылар клубы (Э.О.С. Ханион) Крит тауларында әр түрлі деңгейдегі апталық саяхаттарды және материктік Грецияда және шетелде ұзақ мерзімді экспедицияларды ұйымдастырады.

Экономика

Ханьяның екі негізгі байлығы – ауыл шаруашылығы және туризм. Қала тұрғындарының көп бөлігі (кәсіби шаруалар емес) көптеген гектар жерге ие, онда түрлі дақылдар өсіріледі, олардың ішінде зәйтүн және цитрус есімдіктер ең көп кездеседі. Сондай-ақ, шарап, авокадо, сүт өнімдері сияқты маңызды өнімдер де бар. Ауыл шаруашылығы тамызын ұйымдастыру – жергілікті сапалы өнімдерді ілгерілетуге бағытталған соңғы әрекеттердің бірі. 1999 жылдан бері Ханья облысы ұйымдастырған бірқатар шаралар өте табысты болды. Екінші жағынан, 1970 жылдардың басынан бастап туризм қарқынды дамыды. Бүгінде үшінші сектор жергілікті тұрғындар үшін маңыздырақ болып келеді, себебі олардың осы бизнесте қатысуы артып жатыр. Қаладағы экономикалық белсенділіктің маңызды орталығы – Ханья сауда-өнеркәсіп палатасы (E. B. E. X.).

Денсаулық сақтау

Қаладағы бас аурухана – "Агиос Георгиос" жалпы ауруханасы. Басқа да денсаулық сақтау мекемелеріне Крит теңіз ауруханасы, Ұлттық жедел медициналық көмек орталығының (Е. К. А. Б.) филиалы және Хроникалық аурулар клиникасы кіреді. Наркотиктерге қарсы күрес ұйымының (О.КΑ.ΝΑ.) Ханья бөлімшесі 2003 жылы ашылды. Қалада бірнеше жеке клиника (мысалы, Iasis және Ханья орталық клиникасы) және түрлі салалардағы медициналық орталықтар бар.

Көлік

Қалаға Хания халықаралық әуежайы (IATA коды: CHQ) қызмет көрсетеді, ол Ханиядан Акротири түбегінде 14 шақырым қашықтықта орналасқан. Әуежай 18 ғасырда Османдықтардың қолынан тірідей терісінен айырылған сафакиот батыры Даскалояннис есімімен аталады. Ханиядан шамалы қашықтықта орналасқан Суда қаланың порты болып табылады және Пирейге күнделікті паром рейстері жүзеге асырылады. Судада сонымен қатар Грекия мен НАТО-ның маңызды әскери теңіз базасы орналасқан. 90 тас жолы Криттің солтүстік жағалауымен өтеді, Ханияны батыста Киссамосқа, ал шығыста Ираклион мен Ситияға байланыстырады. Қазіргі уақытта жол автобанда айналдырылуда және 2028 жылға дейін аяқталуы күтілуде.