Кіріспе

Ескі деректер көздерін зерттеу және археологиялық деректерді компьютерлік талдау.

Деректер археологиясының екі тұжырымдамасы бар: техникалық және әлеуметтік ғылымдардағы анықтамасы. Деректер археологиясы (сондай-ақ дерек археологиясы) техникалық мағынада қазіргі кезде қолданыстан шыққан медиа немесе форматтарда кодталған және/немесе шифрланған компьютерлік деректерді қалпына келтіру өнері мен ғылымы болып табылады. Деректер археологиясы табиғи апаттар немесе адам қателігі салдарынан зақымдалған электрондық форматтардан ақпаратты қалпына келтіруді де білдіре алады. Бұл дискеталар, магниттік таспалар, перфокарталар сияқты ескірген, көне немесе қолданыстан шыққан сақтау форматтарындағы ескі деректерді құтқару және қалпына келтіруді, сондай-ақ осы деректерді пайдалануға ыңғайлы форматтарға түрлендіруді/ауыстыруды қамтиды. Әлеуметтік ғылымдардағы деректер археологиясы әдетте дерек жиынтықтарының бастауын, тарихын және осы дерек жиынтықтарының құрылысын зерттеуді қамтиды. Бұл деректердің толық тарихын, олардың сипатын, ерекшеліктерін, сапасын, дұрыстығын және олардың дерек жиынтығын талдау мен түсіндіруге қалай әсер ететінін анықтауды қамтиды. Деректер археологиясын жүргізудің нәтижелері деректерді талдаудан алынған қорытындыларға қаншалықты сенуге болатынына әсер етеді. «Деректер археологиясы» термині алғаш рет 1993 жылы Global Oceanographic Data Archaeology and Rescue Project (GODAR) жобасы аясында пайда болды. Деректер археологиясының бастапқы себебі – климаттық жағдайлардың ескі компьютерлік таспаларда сақталған компьютерлік жазбаларын қалпына келтіру қажеттілігі болды, олар климаттың өзгеруі теорияларын тексеру үшін құнды мәліметтер бере алады. Осы тәсілдер 1966 жылдың 23 қыркүйегінде Nimbus 2 спутнигі түсірген Арктика суретін бұрынғыдан да жоғары сапада қайта құруға мүмкіндік берді. NASA сондай-ақ 1960 жылдарға қарайтын ескі компьютерлік таспаларда сақталған ақпаратты қалпына келтіру үшін деректер археологтарының қызметтерін пайдаланады, мысалы, Lunar Orbiter Image Recovery Project (LOIRP) жобасында.

Қайтару

Деректерді қалпына келтіру мен деректерді түсіну арасында ерекшелік бар. Деректерді қалпына келтіру мүмкін, бірақ оны түсіну міндетті емес. Деректер археологиясы тиімді болуы үшін деректер түсінікті болуы керек. Деректер археологиясымен тығыз байланысты термин – деректердің тарихы. Деректер археологиясын жүргізудің бірінші қадамы – деректер тарихын зерттеу. Деректер тарихы деректердің бастауын, оның көзін, сондай-ақ оларға жасалған барлық өзгерістер мен түрлендірулерді қамтиды. Деректер тарихын деректер жинағының метадеректерінде, қосымша деректерінде немесе осы деректер жинағына қоса берілген идентификаторларда (әдістемелік нұсқаулықтар және т.б.) табуға болады. Деректер археологиясымен бірге әдістемелік ашықтық келеді, ол деректерді пайдаланушының деректер тарихына қол жеткізу мүмкіндігін көрсетеді. Әдістемелік ашықтықтың деңгейі қанша деректерді қалпына келтіруге болатынын ғана емес, сонымен қатар деректерді тануға көмектеседі. Деректер тарихын зерттеуде қолданылған құралдар, іріктеу критерийлері, өлшеу параметрлері және сынама алу схемалары қарастырылады.

Апаттық жағдайдан қалпына келтіру

Деректер археологтары өрт, су тасқыны, жер сілкінісі немесе тіпті дауыл сияқты табиғи апаттардан кейін деректерді қалпына келтіруді де пайдалана алады. Мысалы, 1995 жылы «Мэрилин» дауылы кезінде Ұлттық медиа зертханасы Ұлттық архивтер және құжаттар басқармасына зақымдалған жабдықтардың нәтижесінде қауіп төнген деректерді қалпына келтіруге көмектесті. Жабдық жаңбырдан, тұзды судан және құмнан зақымдалған, бірақ кейбір дисктерді тазалап, жаңа корпусқа орнату арқылы деректерді сақтап қалу мүмкін болды.