Кіріспе

Пётр Ильич Чайковскийдің №3 симфониясы, ре мажор, Op. 29, 1875 жылы жазылған. Ол оны 5 маусымда Владимир Шиловскийдің Уссоводағы имениесінде бастап, 1 тамызда Вербовкада аяқтады. Шиловскийге арналған бұл туынды Чайковскийдің симфониялық шығармаларында ерекшелігімен көзге түседі: ол жеті симфониясының (нөмірленбеген Манфред симфониясы қоса алғанда) жалғыз мажор тональностьдағы (аяқталмаған ми мажордағы симфонияны есепке алмағанда) шығармасы; сондай-ақ, бес бөлімі бар жалғыз симфония (бірінші бөлім мен баяу бөлім арасында қосымша Alla tedesca бөлімі кездеседі). Симфонияның тұңғыш орындалуы 1875 жылғы 19 қарашада Мәскеуде, Ресей музыкалық қоғамының маусымдық ашылу концертінде Николай Рубинштейн жетекшілігімен өтті. Санкт-Петербургтегі тұңғыш орындалуы 1876 жылғы 24 қаңтарда Эдуард Направник жетекшілігімен болды. Ресейден тыс алғашқы орындалуы 1879 жылғы 8 ақпанда Нью-Йорк филармониясының концертінде өтті. Ұлыбританияда алғаш рет 1899 жылы Кристалл сарайында сэр Август Маннс жетекшілігімен орындалды. Ол симфонияның соңғы бөлімінде жиі кездесетін поляк биінің ырғақтарына сілтеме жасай отырып, оны "Поляк симфониясы" деп атаған алғашқы адам болды деп есептеледі. Бірнеше музыка зерттеушілері, соның ішінде Дэвид Браун мен Фрэнсис Мейс, бұл атауды дұрыс емес деп санайды. Батыс тыңдаушылары, Шопеннің поляк тәуелсіздігінің символы ретінде поляк биін пайдалануына әдеттенгендіктен, Чайковскийдің де сол биді осы мағынада қолданғанын түсіндірді; бірақ шындығында, патшалық Ресейде бұл Романов әулетінің және, демек, Ресей империализмінің музыкалық коды болды. Симфония Джордж Баланчиннің 1967 жылғы "Жем-жездер" балетіндегі "Алмаз" бөлімінің музыкалық сүйемелдемесі ретінде қолданылды, бірақ бірінші бөлімі алынып тасталды.

Аспаптар

Симфония пикколо, 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет (ля, си-бемоль тондары), 2 фагот, 4 валторна (фа тоны), 2 труба (фа тоны), 3 тромбон, туба, 3 литавра және ішекті аспаптардан (I скрипка, II скрипка, альт, виолончель және контрабас) тұратын оркестр үшін жазылған. Симфонияның құрамы туралы музыкатанушы Фрэнсис Мейс былай жазады: «Бұл жерде Чайковскийдің дыбыстың сиқырына деген сезімі алғаш рет көрінеді», сондай-ақ музыканың «сезімтал байлығын» оркестрлік сюиталардың әртүрлі және әдемі түстерімен салыстырады. Бұл шығарма сонымен қатар Рейн симфониясының жалпы көтеріңкі оптимизмін бөліседі. Шындығында, «Рейн» симфониясы – Чайковскийдің Санкт-Петербург консерваториясында оқып жүрген кезінде ең қатты әсер еткен екі шығарманың бірі болды. Екіншісі – оның ұстазы Антон Рубинштейннің «Океан симфониясы». Бұл симфонияның орташа ұзақтығы шамамен 45 минутты құрайды.

Талдау

Чайковскийдің музыкасын талдау және өмірбаянында Роланд Джон Уайли бес бөлімді форматты дивертиментомен салыстырады және Чайковскийдің осы шығармада 18-ғасырға сілтеме жасау ниетінде болған-болмағанын сұрайды. Роза Ньюмарк 3-ші симфонияның стилі оның бұрынғы екі симфониясынан мүлдем өзгеше және толығымен батыстық сипатқа ие екенін айтады. Мұндай қадам Чайковскийдің шығармашылығында бірегей немесе бұрын-соңды болмаған жайт емес; Дэвид Браун 1980 жылғы «New Grove» жинағында композитор өмірі бойында кейде Моцарт пастиші үлгісінде шығармалар жазғанын атап өтеді. (Вайлидің атауындағы «Рококо» сөзін пайдалануы арқылы, оның «18-ғасыр музыкасына жасаған алғашқы номиналды меңзеуі» деп санайтын виолончель мен оркестрге арналған «Рококо тақырыбындағы Вариациялар» шын мәнінде симфонияның дерлік бір замандасы болып табылады.) Музыктанушы Ричард Тарускин Үшінші симфонияны «Чайковскийдің алғашқы «типикалық» симфониясы (және алғашқы Моцарт симфониясы!)» деп атап, оны «би толыққанды үстемдік құрған алғашқы шығарма» ретінде түсіндірді. Өзінің салыстыруын түсіндіре отырып, Уайли композитордың бірінші бөлімде «жел аспаптарын струнный аспаптар тобына қарсы концерттің жеке тобы ретінде» ұстағанын, сондай-ақ екінші бөлімдегі вальс тақырыбы мен триосы және төртінші бөлімдегі триосы (яғни, үлкен струнный тобына қарсы теңгерілген кіші желді аспаптар тобы) сияқты концерто гроссоға ұқсас түрде толық оркестрді кейде шектеуін көрсетеді. Браун Чайковский төрт бөлімді үлгіні енді жеткілікті деп санаса өзгертіп жазса, оның күш-жігері сәтсіз аяқталғанын айтады. Ханс Келлер бұған келіспейді. Симфониялық формадағы «регрессия» емес, Келлер бес бөлімді форматты, сондай-ақ «бірінші бөлімнен басқа, әр бөлімнің материалына би ырғақтарын енгізумен» бірге «бөлімдер ішіндегі және арасындағы симфониялық контрасттардың кеңеюі» ретінде қарастырады.

Құрамы және алғашқы орындалуы

Чайковский өзінің Үшінші симфониясының жазылуы туралы аз мәлімет қалдырды. Ол бұл туындыны 1875 жылдың маусымы мен тамызы аралығында жылдам жазды. Премьерадан кейін Николай Римский-Корсаковқа: «Меніңше, бұл симфонияда ерекше табысты идеялар жоқ, бірақ орындалуы жағынан бұл бір қадам алға» деп жазды. Осы симфонияны жазуға кіріспес бұрын, Чайковский Николай Рубинштейннен Бірінші фортепиано концертіндегі кемшіліктері үшін қатты сын естіген еді, ол туралы кейіннен өзінің меценаты Надежда фон Мекке айтып берді. Бұл жағдай Чайковскийді, кем дегенде симфонияның сыртқы бөлімдерінде, академиялық талаптарды орындауға көбірек сақ болуға итерген болуы мүмкін. Симфонияның тұңғыш орындалуы 1875 жылдың қараша айында композитордың досы және жақтасы Николай Рубинштейн басқаруымен Мәскеуде өтті. Репетицияларға және орындалуға қатысқан Чайковский «жалпы алғанда қанағаттанды», бірақ Римский-Корсаковқа төртінші бөлім «көп репетиция болса, жақсы ойнатылмайтынын» айтты. Санкт-Петербургте 1876 жылдың ақпанында Эдуард Направник басқаруымен өткен тұңғыш орындалу композитордың пікірінше «өте жақсы өтті және үлкен жетістікке ие болды». Үш жыл бұрын қайта жөнделген «Ромео мен Джульетта» атты фантазиялық увертюраның тұңғыш орындалуын жүргізген Направник, Чайковскийдің музыкасының маңызды түсіндірушісіне айналды. Ол композитордың бес операсының тұсаукесерін өткізді және оркестрлік туындылардың көптеген орындалуларының арасында Чайковский қайтыс болғаннан кейін «Патетикалық» симфониясының тұңғыш орындалуын жүргізді. Үшінші симфонияның Ресейден тыс тұңғыш орындалуы 1878 жылдың қазан айында Ханс Рихтер басқаруымен Вена филармониялық оркестрімен жоспарланған. Алайда, симфония репетицияланғаннан кейін Филармониялық қоғам жұмыстың күрделілігіне және композиторды жұртшылықтың танымауына сілтеме жасай отырып, орындалуын тоқтатты. «Ромео» көрермендер тарапынан ысқырылып, Эдуард Ханслик тарапынан жағымсыз бағаланғаны да оның шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Алайда, ұзақ уақыттан бері пікірлер көбінесе теріс бағытта қалыптасқан. Музыка зерттеушілерінің арасында Мартин Купер оны композитор жазған жеті симфонияның ішінде «ең әлсіз, ең академиялық» деп санайды. Уоррак туындының әртүрлі музыкалық элементтері арасындағы байланыссыздыққа назар салады. Ол «оны ешқандай ерекшелік жоқ» деп жазады және «'неміс' стилінде жетістікке жетуге тырысқан симфониялық форманың тұрақтылығы мен оның өзіндік ерекшеліктері арасындағы біршама қиын шиеленісті» атап көрсетеді. Оның айтуынша, бұл факторлар Үшінші симфонияны жіктеуді қиындатады: «Бұл халықтық емес, классикалық емес, Берлиоздық/Листтік емес, сондай-ақ оның басқа симфонияларымен салыстырғанда Чайковскийлік емес». Мейс симфонияның «мотивтік және полифониялық күрделіліктерінің жоғары деңгейін» атап өтеді, оның ішінде композитордың асимметриялық фразаларды қолдануы және бірінші бөлімнің қалыпты ырғақты үлгісіне қарсы Шумандық гемиолалардың ойыны бар. Ол композитордың өзі айтқандай, «ерекше табысты идеялар жоқ емес екенін» мойындайды. Чайковский сонаталық форманың және өзінің лирикалық құштарлықтарының арасында қалғандықтан, соңғысын таңдады және «академиялық және мелодиялық тамырларды біріктіруге тырыспағаны үшін ақылды болды», себебі олар бір-біріне қарсы келді. Ол симфонияның ең жақсы бөлігі – композитордың «еркін орындалуға» мүмкіндік берген үш ортаңғы бөлім екенін атап өтеді.

"Поляк" лақап аты туралы дау

Батыс сыншылары мен көрермендері 1899 жылы сэр Август Маннс алғашқы британдық орындалысын өткізгеннен кейін бұл симфонияны «Поляк» деп атай бастады. Финал поляк халқының Ресей үстемдігінен азат болу және тәуелсіздігін қайта жарату үшін жасаған өрнегі ретінде қарастырылды. Бұл бидің тарихы Осип Козловский (1757–1831) (полякше: Йозеф Козловский) есімді поляктан басталады, ол Ресей армиясында қызмет еткен және композитор ретінде ең үлкен жетістіктері поляк билерімен байланысты болды. Козловский Украинадағы Осман империясына қарсы Ресейдің жеңісін құрметтеу үшін «Жеңістің дауысы, жаңылыңдар!» атты поляк биін жазды. Бұл поляк биі Ресей салтанатты шараларының басты жанрының стандартын белгіледі. Есте сақтау керек, Чайковский 19 ғасырдың соңғы феодалдық мемлекеті саналатын жерде өмір сүрді және жұмыс істеді. Бұл оның шығармашылық жағдайын көптеген еуропалық әріптестерінен гөрі Мендельсон мен Моцартқа жақындатты. Осы мәдени көзқарасқа байланысты Чайковский өзінің музыкасын тыңдаушылар үшін қолжетімді және ұнамды етуде ешқандай қайшылық көрмеді, олардың көпшілігі Ресей аристократиясынан шықты және ақырында патша Александр III-ті де қамтыды. Ол олардың алаңдаушылықтары мен күтулеріне жоғары сезімталдық танытып, оларға жауап берудің жаңа жолдарын үнемі іздеді. Тыңдаушылардың күтулерін қанағаттандырудың бір жолы – поляк биін пайдалану болды, ол оны бірнеше шығармасында, соның ішінде Үшінші симфониясында қолданды. Орыс тыңдаушыларының ықыласын ояту үшін оны шығарманың финалында қолдану қажет болды.

Асылтастарда қолдану

Симфонияның бірінші бөлігісіз, хореограф Джордж Баланчин оны "Джуэлз" балетінің үшінші және соңғы бөлігі – "Алмаздар" үшін пайдаланды. Баланчиннің бірлескен негізін қалаушысы және бас хореографы болған Нью-Йорк қалалық балеті үшін жасалған "Джуэлз" 1967 жылдың 13 сәуірінде тұңғыш рет көрсетілді және ол толық көлемді абстрактілі балеттің алғашқысы саналады. Балерина Сюзанна Фарреллді еске алып, Париждегі Клуни мұражайындағы бірмүйізді аттардың гобелендерінен шабыттанған "Алмаздар" биі, Мариус Петипаның Императорлық Ресей балетіндегі жұмыстарын қайта жаңғырту мақсатында болды. Петипа Чайковскиймен "Ұйықтаған красавица" және "Щелкунчик" балеттерінде бірлесіп жұмыс істегендіктен, "Алмаздар" балетінде Чайковскийдің музыкасы қолданылды.