Кіріспе

1927 жылы Дмитрий Шостаковичтің хорлық симфониясы

Дмитрий Шостакович өзінің №2 симфониясын B мажор тонында, Op. 14, "Октябрьге" деген тақырыппен, Октябрь революциясының 10 жылдығына арнап жазды. Оның тұңғыш орындалуы 1927 жылғы 5 қарашада Николай Малко басқаруымен Ленинград филармониясы мен Академия капелла хорының күшімен болды. Премьерадан кейін Шостакович партитураға бірнеше түзетулер енгізді, ал осы түпкілікті нұсқасы кейін 1927 жылы Константин Саражев жетекшілігімен Мәскеуде алғаш рет ойнатылды. Бұл шығарманың қандай да бір нұсқасы Мәскеуде алғаш рет орындалды. Шостакович кейіннен өзінің 12-ші симфониясында, "1917 жыл" деген тақырыппен, Қазан революциясының оқиғаларын қайта қарастырды.

Құрылымы

Симфония қысқа (шамамен 20 минуттық) бір бөлімді эксперименталды туынды; осы бөлімнің ішінде төрт тарау бар, соңғысында хор кездеседі. Бірінші симфониясынан күрт өзгешелік ретінде, Шостакович екінші симфониясын неореалистік стильде сөйлеу үлгілері мен дене қозғалыстарын бейнелеу ниетімен, "эмоционалдық құрылымы жоқ" ымдаулы, геометриялық музыка ретінде жазды. Бұл таңдауға В.Мейерхольдтың биомеханика теориясының ықпалы тиген болуы мүмкін. Шостакович осы туындыда тақырыптық материалға қарағанда дыбыстық құрылымға көбірек мән берді. Ол абстрактілі экспрессионизмге ұқсас әдіспен дыбыстарды және дыбыс қабаттарын жылдам қосып, контрапункттік айқындыққа назар аударған жоқ. Симфонияның көп бөлігі музыка емес, дыбыс эффекттерінен тұрғанымен, туындының күшті өмірлік күші даусыз және ол өзінің қалған өмірінде қолданған музыкалық тілдің негізгі элементтерін қамтиды.

Аспаптар

Симфония соңғы бөлімінде аралас хор және пикколо, 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот, 4 валторна, 3 труба, 3 тромбон, туба, литавра, триангель, малый барабан, большой барабан, тарелкалар, глокеншпиль, (зауыттық) сирена және скрипкалар тобы үшін оркестрленген.

Шолу

Шостаковичтің екінші және үшінші симфониялары оркестрлік бөлімдеріндегі үйлесімсіздіктер және дәстүрлі агитпроп хорлық финалдары үшін жиі сынға ұшыраған. Кеңес Одағында олар тәжірибе ретінде қарастырылды, ал Сталин дәуірінде «тәжірибе» термині жағымды деп есептелмеді. Кейін Шостакович өзінің 15 симфониясының екеуі – «Екінші және Үшінші симфониялар толыққанды қанағаттандырмайды» деп мойындады. Ол сондай-ақ ерте эксперименталды туындыларын жалпы «түпнұсқалыққа қате ұмтылыс» [«Афоризмдер» фортепиано циклы] және «балалар аурулары» [Екінші және Үшінші симфониялар] деп санады. Екінші симфонияға Александр Безыменскийдің өлеңін қосуға тапсырыс берілді, ол Лениннің пролетариат күресіндегі рөлін пафостық стильде мақтан етті. Ленинге қатысты культ партияның жоғарғы эшелондарынан таңылды және оның қайтысынан кейінгі жылдары зор масштабқа ие болды. Шығарма бастапқыда «Октябрьге» деп аталды. Ол «Октябрьге арналған симфониялық поэма» және «Октябрьге арналған симфониялық арнау» ретінде таныстырылды. 1927 жылы жарық көргенде «Октябрьге, симфониялық арнау» деп аталды. Ол көп уақыт өткен соң ғана «симфония» ретінде белгілі болды.

Қазан айының рухы

1920 жылдары Ресейде "Октябрь" термині революцияның рухын білдірді, ол – жаңа бостандық пен бірлестік әлемі, саяси спектрде орталықтан солға қарай бағытталған. Осы ұғымға ең жақын саяси идея – троцкишілдік "үздіксіз революция" доктринасы болды.

Құрамы

Шостаковичке большевик және Мемлекеттік музыка баспасының (Музсектор) үгіт-насихат бөлімінің басшысы Лев Шуглин, Октябрь революциясының 10 жылдығын мерекелеу үшін "Октябрьге арналған арнау" атты хорлық финалы бар ірі оркестрлік шығарма жазуды тапсырды. Шуглин хорлық финалының басында фабрикалық сигналды пайдалануды ұсынды. Композитор 1927 жылғы 28 мамырда Татьяна Гливенкоға жазған хатында, оны жазудан шаршағанын және Безыменский мәтінін "тірікпейтін" деп санағанын айтты. Шостаковичтің симфония жазудағы қиындықтарының бірі – адамдар оның Бірінші симфониясының жалғасы болады деп күткендіктен, ол енді сол композициялық стильде жазуға сенімсіздік білдірді. Ол сондай-ақ басқа жобаларға көңілін аударуды қалады, ал Бірінші симфонияны жазуға оған шамамен бір жыл уақыт кетті. Іс жүзінде, Ағарту комиссариатының үгіт-насихат бөлімі, "Агитотдел" деп белгілі, өзекті тақырыптарға арналған жекелеген бөлімдерді үнемі тапсырысқа алып отырды. Бұл шығармалар көбінесе революциялық әуендерді қамтитын және қажетті мағынаны жеткізу үшін ән мәтіндерін міндетті түрде пайдаланатын. Бұған қоса, тыңдаушылардың музыкаға бейім еместігіне байланысты, мұндай шығармалар көбінесе 15-20 минуттан аспауға тиіс болды. Шостаковичке Музсектор емес, Агитотдел тапсырыс бергенімен, ол абстрактілі музыкалық шығарма жасайды деп күтілді, ал үгіттеулік шығарма емес, қысқаша агитпроп симфониясы жазу Шостаковичтің барлық мәселелерін шешетіндей болды. Мұндай шығарма жазылған жағдайға толыққанды сәйкес келеді. Музсектор одан бас тартпауға тиіс еді және оған жағымды пікірлерді күтуге болады. Бұл сонымен қатар Бірінші симфонияның жалғасын жасаудың стильдік қиындығын болдырмады, сонымен қатар оркестрлік эффекттермен жаңа тәжірибелер жасауға мүмкіндік берді. Шостакович үшін ең маңыздысы, шығарманы жазуға аз уақыт кетті, бұл оған басқа жобаларға мүмкіндігінше ертерек оралуға мүмкіндік берді. Хорлық бөлім композиторға ерекше қиындық тудырды. Шостакович Яворскийге құпия түрде: "Мен хорды жазуда үлкен қиындыққа тап болып отырмын. Сөздері!!!!" деді. Соломон Волков осы туралы: "біреу оны жай ғана қайшымен кесіп тастауға құмар болар еді" деді.

Қабылдау

Батыста тыңдаушылар оркестрлік бөлімін ұнатып тыңдады, бірақ одан кейін келген хордың эмоционалдық күшін қабылдамады. Кейбір советтік сыншылар премьера кезінде оны жоғары бағалағанмен, Екінші симфония ұзаққа созылмайтын сәттілікке ие болмады.