Кіріспе

Аристотельдің негізгі еңбектерінің бірі – «Метафизика» (грекше: τὰ μετὰ τὰ φυσικά, "физикадан кейінгілер"; латынша: Metaphysica) – Аристотельдің маңызды туындыларының бірі, онда ол «Бірінші философия» деп аталатын ілімді жасайды. Бұл еңбек абстрактілі тақырыптарды, әсіресе субстанция туралы ілімді, себептердің түрлерін, форма мен материяны, математикалық объектілердің және ғаламның болуын қарастыратын әртүрлі мәтіндердің жинағы болып табылады. Бұл мәселелердің жиынтығы кейіннен метафизика деп аталатын философия саласының көп бөлігін құрайды.

Күн, стиль және композиция

Аристотельдің көптеген еңбектері өте жинақы, көптеген ғалымдар олардың қазіргі түрінде лекция жазбалары болған болуы мүмкін деп санайды. Б.з.б. бірінші ғасырда Родос Андроникі Аристотельдің еңбектерін реттеп жазғаннан кейін, оның бірқатар трактаттары "Физикадан кейінгі ("мета") жазбалар" деп аталды, осылайша "Метафизика" жинағының қазіргі атауы пайда болды. Кейбіреулер "мета" сөзін еңбектің тақырыбы Аристотельдің "Физикасынан" асып түсетінін немесе "Физикаға" қатысты метатеориялық екенін білдіреді деп түсіндірді. Ал басқалары "мета" сөзі Аристотельдің жазбаларының канондық ретіндегі орнына сілтеме жасайды дейді, бұл рет Андроник Родосскийден немесе тіпті Смирналық Гермипптан бастау алады. Аристотельдің басқа сақталған еңбектерінде метафизикалық трактаттар "бірінші философияға қатысты [жазбалар]" деп аталады; бұл Аристотельдің метафизика үшін қолданған термині. Аристотельдің осы трактаттарын тұтастай немесе жеке-жеке жазған мерзімін анықтау өте қиын, әсіресе "Метафизика", Джонатан Барнстың сөзімен айтқанда, "бірнеше нәрсенің қосындысы, әртүрлі нәрселердің жиынтығы" және жалпы алғанда Аристотельдің кез келген жазбасын мерзімдеудің қиындығы себебінен. Кітаптардың жазылу реті белгісіз, олардың реті кейінгі редакторлардың еңбегінің нәтижесі. Қолжазбаларда кітаптар грек әріптерімен белгіленеді. Көптеген ғалымдар кітаптарды олардың әріптерімен атауды қалыпты санайды. 1-кітап Альфа (Α); 2, кіші альфа (α); 3, Бета (Β); 4, Гамма (Γ); 5, Дельта (Δ); 6, Эпсилон (Ε); 7, Зета (Ζ); 8, Эта (Η); 9, Тета (Θ); 10, Иота (Ι); 11, Каппа (Κ); 12, Ламбда (Λ); 13, Му (Μ); 14, Ну (Ν).

І-VI кітаптар: Альфа, кіші Альфа, Бета, Гамма, Дельта және Эпсилон

I немесе Альфа кітабы білімнің табиғатын талқылаудан басталады және сезімдер арқылы және естелік арқылы алынған білімді салыстырады, білім тәжірибе арқылы естелік арқылы қабылданады деп дәлелдейді. Содан кейін ол «нақылдықты» (софия) нәрселердің алғашқы принциптерін (архе) немесе себептерін білу деп анықтайды. Даналар алғашқы принциптер мен себептерді түсінеді, сондықтан нәрселердің неліктен екенін біледі, ал тек естеліктері мен сезімдеріне сүйенгендер нәрселердің белгілі бір жай-күйін ғана біледі. Даналар білімді үйрете алады, себебі олар нәрселердің себебін біледі, сондықтан олар мойынсұнуға емес, бұйрық беруге лайықтырақ. Содан кейін ол Иония мектебінің материалистік бірұстаушыларынан бастап Платонға дейінгі бұрынғы философтардың алғашқы принциптерін және себептерін қарастырады. II кітап немесе «кіші Альфа»: II кітапта бірінші принциптерді түсіну және осылайша даналыққа қол жеткізу жолы туралы айтылған мәлімдемеге қарсылық туындауы мүмкін, яғни бірінші принципті табуға тырысу шексіз себептер тізбегіне алып келеді. Ол оған жауап ретінде шексіз себептік тізбек идеясының абсурдты екенін, тек жаратылған немесе жойылған нәрселерге себеп қажет екенін және осылайша мәңгілік негізгі себеп болуы керек екенін айтады, бұл идеяны ол Ламбда кітабында одан әрі дамытады. III кітап немесе Бета философияның негізгі проблемаларын немесе қиындықтарын (апориялар) тізімдейді. IV кітап немесе Гамма: 2 және 3-тарауларда оның жеке тақырып ретіндегі мәртебесін қорғайды. Қалғаны (а) қазіргі кезде қарама-қайшылық принципі деп аталатын, бір ұсыныстың (болған) және (болмаған) бірдей болуы мүмкін емес деген қағиданы және (б) қазіргі кезде шығарылған орта принцип деп аталатын: tertium non datur – қарама-қайшылық ұсыныстар арасында орташа нәрсе болмайды. V кітап немесе Дельта («философиялық сөздік») – себеп, табиғат, бір және көп сияқты отызға жуық негізгі терминдердің анықтамаларының тізімі. VI кітап немесе Эпсилон екі негізгі мәселеге қатысты. Бірінші мәселе – ғылымдардың иерархиясы: өндірістік, практикалық немесе теориялық. Аристотель теориялық ғылымдарды жоғарырақ деп санайды, себебі олар өздері үшін жаратылыстарды зерттейді, мысалы, физика қозғалысқа ие жаратылыстарды зерттейді және олардың өзінен тыс мақсаты (телос (τέλος), соңы немесе мақсаты; τέλειος, толық немесе кемелді) жоқ. Ол болмыстың өзі ретінде зерттелетін Бірінші философия барлық теориялық ғылымдардан жоғары екенін айтады, себебі ол шындықтың бір бөлігінің екінші реттік себептерімен ғана емес, барлық шындықтың түпкі себептерімен айналысады. Эпсилонның екінші мәселесі – «жай-күйлерді» зерттеу, (τέχνη) тәуелді емес немесе қажеттілікпен байланысты емес қасиеттер, Аристотельдің пікірінше, олар ғылым ретінде зерттелуге лайық емес.

VII-IX кітаптар: Зета, Эта және Тета

Зета, Эта және Тета кітаптары жалпы алғанда метафизиканың өзегі болып саналады. Зета кітабы (VII) «болу» деген сөздің бірнеше мағынасы бар екенін айта бастайды, философияның мақсаты – зат (оусия) деп аталатын болмыстың негізгі түрін түсіну және қандай заттар бар екенін анықтау, Аристотельдің «Категориялар» кітабында дамытатын тұжырымдамасы. Зета кітабы одан әрі зат үшін төрт үміткерді қарастырады: (i) нәрсенің «мәні» немесе «болуы тиіс нәрсе», (ii) әмбебап, (iii) зат жататын туыс және (iv) нәрсенің барлық қасиеттерінің негізі болып табылатын материалдық субстрат. Ол материяның зат бола алмайтындығын жоққа шығарады, себебі егер біз қасиетке ие болатын нәрселердің бәрін, мысалы, материя мен пішінді алып тастасақ, біз мүлдем қасиеттері жоқ нәрсеге ие боламыз. Мұндай «соңғы материя» зат бола алмайды. Ажыратылу және «осылық» біздің зат туралы түсінігіміздің негізі болып табылады. Аристотель өзінің теориясын сипаттайды: мән – бұл заттылықтың өлшемі. Бір нәрсенің мәні – ол нәрсенің «өз-өзіне сәйкес» (secundum se) есебінде қамтылған, яғни ол нәрсенің өз табиғаты бойынша не екенін көрсетеді. Сіз табиғатыңыздан музыкалық емессіз. Бірақ сіз адам ретінде болып келесіз. Сіздің мәніңіз – сіздің анықтамаңызда айтылған нәрсе. Аристотель содан кейін идеялардың Платондық теориясын сынға алып, заттың әмбебап немесе туыс екендігі туралы идеяны қарастырып, жоққа шығарады. Аристотель егер туыс пен түрлер жеке заттар болса, онда бір туыстың әртүрлі түрлері туысты жеке зат ретінде қамтиды, бұл абсурдқа әкеледі дейді. Сонымен қатар, жеке тұлғаны анықтау мүмкін емес. Ақырында ол Зета кітабын зат шын мәнінде себепші деп қорытындылайды. Эта кітабында осы уақытқа дейін айтылғандардың (яғни, Зета кітабында) мазмұны туралы қысқаша мазмұны және айырмашылық пен бірлікке қатысты бірнеше қосымша мәліметтер берілген. Тета кітабында әлеуеттілік пен нақтылықты анықтау көзделеді. 1–5 тарауларда әлеуеттілік, бір нәрсенің өзгеру мүмкіндігі туралы айтылады: әлеуеттілік – бұл «басқа бір нәрседегі немесе өзіндегі өзгеріс принципі». 6-тарауда Аристотель нақтылыққа көшеді. Біз тек байқау немесе «аналогия» арқылы нақтылықты біле аламыз; сондықтан «құрауға қабілеттіге қалай болса, солай, ұйықтағанға немесе материядан бөлінгенге дейін». Нақтылық – бір нәрсенің аяқталуы мүмкін болған, аяқталған күйі. Нақтылық пен әлеуеттілік арасындағы қарым-қатынас форма мен материя арасындағы қарым-қатынас ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ уақыт факторымен бірге. Нақтылық және әлеуеттілік – уақыт бойынша (диахроникалық) пайда болатын айырмашылықтар, ал форма мен материя – уақыт бойынша (синхроникалық) белгіленген нүктелерде жасалатын айырмашылықтар.

XXIV кітаптар: Иота, Каппа, Ламбда, Му және Ну

X кітап немесе Иота: Біртұтастық, біреу және көп, ұқсастық және айырмашылық туралы талқылау. XI кітап немесе Каппа: Басқа тараулардың және Физиканың бөліктерінің қысқартылған нұсқалары. XII кітап немесе Ламбда: Жалпы алғанда заттар, бастапқы принциптер және Құдай немесе құдайлар туралы қосымша ескертулер. Бұл кітапта Аристотельдің "Біз байқаған нәрселердің ең құдайға жақын" қозғалтқышты "ойдың ойлауы" деп сипаттаған әйгілі сөзі бар. XIII және XIV кітаптар, немесе Му және Ну: Математика философиясы, әсіресе сандардың болуы туралы.

Мұра

"Метафизика" философиялық еңбектердің ең ұлыларының бірі саналады. Оның гректерге, мұсылман философтарына, Маймонидке, содан кейін схоластикалық философтарға және тіпті Данте сияқты жазушыларға тигізген әсері зор болды. III ғасырда Александр Афродизийский "Метафизиканың" алғашқы бес кітабына түсіндірме жазды, ал соңғы тоғызына жазылған түсіндірме оның атымен сақталған, бірақ қазіргі ғалымдар осы бөлімді оның өзі жазбағанын күдіктенеді. Темистий осы еңбектің тұжырымын жазды, оның 12-ші кітабы еврей тілінде сақталған. Неоплатониктер Сириан мен Траллдық Асклепий де осы еңбекке түсіндірме жазып, Аристотельдің ілімдерін неоплатоникалық космологиямен біріктіруге тырысты. Аристотельдің еңбектері күрделілігімен танымал, және бұл еңбектердің ішінде "Метафизика" ең күрделісі болып табылады. Авиценна Аристотельдің "Метафизикасын" қырық рет оқығанын, бірақ әл-Фарабидің "Аристотельдің Метафизикасының мақсаттары" еңбегін оқығанға дейін оны түсінбегенін айтты. Араб Аристотельдік ғылымының гүлденуі Ибн Рушд (латынша: Аверроес) еңбегімен шыңына жетті, оның Аристотельдің еңбектері туралы жазған кең ауқымды жазбалары оны кейінгі ғалымдардың ұрпақтары арасында "Түсіндіруші" деп атауға әкелді. Маймонид 12 ғасырда Аристотельдік ғылымның Киелі кітаптағы аянмен үйлесімділігін көрсету үшін "Аң-таң болғандарға нұсқау" кітабын жазды. Төртінші крест жорығы (1202–1204) көптеген түпнұсқа грек қолжазбаларын тауып, Батыс Еуропаға жеткізуге мүмкіндік берді. Уильям Мёрбеке жасаған осы еңбектің аудармалары Ұлы Альберт, Томас Аквинский және Дунс Скоттың "Метафизикаға" қатысты түсіндірмелерінің негізін құрады. Олар сондай-ақ қазіргі ғалымдарға грек тіліндегі басылымдарды жасауға көмектесті, өйткені Уильямда қазір жоғалған грек қолжазбаларына қол жеткізу мүмкіндігі болды. Вернер Ягер Уильямның аудармасын грек мәтінінің Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis (Оксфорд, 1962) басылымында келтіреді.

Мәтіндік сын

XIX ғасырда мәтіндік сынның дамуымен метафизика қайта қарастырылды. Сыншылар кітаптардың тақырыптарының әртүрлілігін және олардың ретінің логикалық еместігін байқап, бұл кітаптардың шашыраңқы түрде жинақталған жекелеген еңбектердің жиынтығы екеніне тоқталды. XX ғасырда W. D. Ross (1924) және W. Jaeger (1957) екі толық басылым шығарды. Мазмұнын және кітаптар арасындағы сілтемелерді мұқият зерттегеннен кейін, В. Д. Росс А, В, Γ, Е, Z, H, Θ, М, N және I кітаптарының "шамалы үзіліссіз жұмыс" құрайтынын, ал қалған α, Δ, Κ және Λ кітаптарын кейінгі редакторлар қазіргі орнына қосып қойғанын тұжырымдады. Алайда Росс А, В, Γ, Е, Z, H, Θ, М, N және I кітаптарының, басқаларын қосса немесе қоспаса да, "толыққанды еңбек" емес екенін ескертті. Вернер Ягер одан әрі әртүрлі кітаптар Аристотельдің өмірінің әртүрлі кезеңдерінен алынғанын айтты. "Әркімнің кітапханасы" өзінің 1000-шы томы ретінде "Метафизиканы" оқырмандарға оңайырақ болуы үшін жаңа тәртіппен жариялады. Метафизиканы редакциялау жаңа мыңжылдықтағы зерттеулерде ашық мәселе болып қала берді. Гамма, Альфа және Ламбда кітаптарының жаңа сындық басылымдары жарық көрді. Росс пен Ягердің 20 ғасырғы танымал сындық басылымдарынан айырмашылықтар негізінен Аристотельдің "Метафизикасының" stemma codicum-ына байланысты, және оның 1970 жылдан бері әртүрлі нұсқалары ұсынылып келеді.

Басылымдар мен аудармалар

Грек мәтіні мен түсіндірмесі: Аристотельдің метафизикасы. У.Д. Росс. 2 томдық. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1924. 1953 жылы түзетулермен қайта басылды. Грек мәтіні: Аристотельдің метафизикасы. Ред. Вернер Ягер. Оксфорд классикалық мәтіндері. Оксфорд университетінің баспасы, 1957. Грек мәтіні ағылшын тілінде: Метафизика. Аударған Хью Треденник. 2 томдық. Лоб классикалық кітапханасы 271, 287. Гарвард университетінің баспасы, 1933–35. Аристотельдің метафизикасы. Аударған Гиппократ Горгий Апостол. Индиана университетінің баспасы, 1966.

Ежелгі және ортағасырлық түсіндірмелері

(қайта басылған) Нотр-Дам, Индиана штаты : Думб Окс, 1995 ж.