Хатшепсут сарайы: Ежелгі Египеттің діни ғимараты

Кіріспе

Мысырдағы діни орын, перғауын Хащепсут салған.

Хащепсуттің Қызыл шатыры немесе Chapelle rouge – ежелгі Мысырдағы діни қасиетті орын. Шатыр бастапқыда Хащепсут билік құрған кезеңде қайыққа арналған құлшынатын орын ретінде салынған. Ол шамамен б.з.д. 1479 жылдан 1458 жылға дейін он сегізінші династияның бесінші перғауыны болды. Шатыр ежелгі заманда қиратылып, оның бөліктері басқа жобаларда қайта пайдаланылды. Бірақ, қазіргі заманда қайта табылғаннан кейін, 1997 жылы бастапқы материалдарын қолданып қайта жаңартылды. Шатырдың бастапқы орналасқан жері Фива қаласына жақын Карнак ғибадатханасының орталық алаңында болған деседі. Сонымен қатар, ол Хащепсуттің екі обалісінің арасында орналасқан болуы мүмкін. Хащепсут шатырдың артында бірнеше кішкентай шатырлар мен Хащепсуттің бөлмелерін салған деген пікір де бар.

Өмірбаян

Ежелгі мысырлықтар күн құдайының түнгі сапарында киелі қайық қолданылатынына сенді, ол күн батқанда жердің артынан батыс көкжиегінен шығыс көкжиегіне дейін сапар шегеді, онда күн шығады. Он сегізінші династияның басында Күн құдайы – Амон еді. Діни рәсімдер кезінде құдай бір ғибадатханадан немесе ғибадатхана кешенінің бөлігінен екіншісіне перғауын мен басқа да діни басшылар осындай рәсімдер үшін сақтайтын үлгіде тасымалданатын. Шатыр – оның қасиетті ғибадатханасы болды. Сондай-ақ, барканың өлгендерді арғы өмірге жеткізетініне сенді, ал патшалық баркалар перғауынды құдай болу үшін сапарға шығаратын. Соңында, баркалардың бейнелері мен суреттерінен өзге, олардың үлгілері перғауындардың, патшалардың және оған қол жеткізе алатындардың қабірлеріне қойылды. Шатыр екі ашық ауладан тұрады, ұзындығы шамамен 18 метр, ені 6 метр, биіктігі 5,5 метр. Оның жоғарғы бөлігі қызыл кварциттен жасалған (осыдан аты шыққан), ал негізі қара диориттен салынған. Құрылысында қара гранит пен сұр диорит та қолданылған. Шатырдағы үш ауланың біріншісінің ортасында ыдыс орналасқан, ол, мүмкін, барка үлгісін ұстауға арналған. Ішкі ауланың ортасында екі тікбұрышты тас плита мүсіндер немесе баркалар қойылған жерлерді көрсетеді. Шатыр Амон Раның киелі орнындағы Карнак ғибадатханасында салынды және Орта патшалықтан қалған саз кірпіштен және әк тастан жасалған ғибадатхананың алдына орналастырылды. Шатырдың солтүстігінде және оңтүстігінде Хатешепсут ансамблі деп аталатын кішкентай құмтас құлшыныс ғибадатханалары орналасқан, олардың әшекейлері Хатешепсуттің құдайларға құрбандық шалып жатқанын көрсетті. Шатыр екі бөлмеден, вестибюльден және діорит платформасында орналасқан киелі орыннан тұрады. Ол Әмун құдайының мереке күндері саяхаттау үшін қолданылатын Userhat Amun баркасын сақтауға арналған. Userhat Amun – алтынмен қапталған, Амон мүсінін жасыру үшін салынған жабық киелі орынды алып жатқан кішкентай ағаш қайық. Қасиетті күндері Амонның мүсіні баркаға отырғызылып, дін қызметкерлерінің иығында Карнактан шерумен әкелінетін. Амонның мүсіні саяхаттамағанда барка өз киелі орнында тоқтап тұратын. Жаңа патшалықтың басында барка египеттік теологияның маңызды бөлігіне айналды және көптеген ғибадатханалар үшін барка орындары салынды. Хатшепсут билік еткен кезде, Шатыр Карнақтағы Амонның ең маңызды барка орыны болды. Шатырдың құрылысы, әшекейлері және күрделі тарихы Хатшепсуттің билік ету кезеңі мен он сегізінші династияның Мысыры туралы құпияларды ашады.

Ancient Egyptians believed that a sacred barque was used in a nightly journey of the sun deity, traveling from the western horizon at sunset behind the earth to the eastern horizon where the sunrise would occur. During the early eighteenth dynasty, the sun deity was Amun. During religious ceremonies the deity would be transported from one temple or section of a temple complex to another in a model which the pharaoh and other religious leaders kept for such religious ceremonies. The chapel would have been its sacred temple. A barque also was believed to transport the dead to the afterlife and royal ones would carry the pharaoh on a journey to become a deity. Eventually, in addition to the reliefs and paintings of barques, model copies were placed in the tombs of pharaohs, royalty, and all who could afford to provide one for their burial. The chapel consists of two open courts and is approximately 18 metres long, 6 m wide, and 5.5 m high. Its upper portion is made of red quartzite (hence the name); the foundation is built of black diorite. Black granite and grey diorite also were used in its construction. In the center of the first of three courts contained in the chapel, is a basin, probably used to hold a model of a barque. In the center of the inner court, two rectangular stone slabs mark places where statues or barques might have been placed. The chapel was erected at the temple of Karnak in the sanctuary of Amun Ra and placed immediately in front of a mud brick and limestone temple remaining from the Middle Kingdom. To the north and south of the Chapel stood a collection of smaller sandstone cult shrines known as the Hatshepsut Suite, whose decorations showed Hatshepsut making offerings to the deities. The chapel consisted of two rooms, a vestibule, and a sanctuary, which were raised on a diorite platform and could be accessed using short ramps on either side. The purpose of the chapel was to house the Userhat Amun, the barque believed to be used by the deity Amun to travel about on festival days. The Userhat Amun was a small scale wooden boat covered in gold that bore an enclosed shrine in which the Amun statue was placed to be protected from the public view. On holy days, the statue of Amun would be placed on the barque and carried in procession from Karnak on the shoulders of priests. When the statue of Amun was not traveling, however, the barque rested in its own shrine. During the early New Kingdom, the barque had become an increasingly important aspect of Egyptian theology and barque shrines were built for many temples. During the reign of Hatshepsut, the Chapel was the prominent barque shrine of Amun at Karnak. The structure, decoration, and complex history of the Chapel divulge secrets about the reign of Hatshepsut and the Egypt of the eighteenth dynasty.

Қасиетті орынның құрылысы

Жаңа патшалықтың барлық билеушілері дерлік Карнакта құрылыс жүргізді. Іле келе жатқан фараондар ғибадатханада ұзаққа соқатын ескерткіш қалдыру үшін түрлі құрылыстар қосты. Хатшепсут Карнакқа көп үлес қосса да, оның ең ірілерінің бірі – шіркеу. Хатшепсут шіркеу құрылысын өзінің билігінің он жетінші жылы бастады. Дегенмен, шіркеуді орналастыру үшін ғибадатхананы өзгерту қажет болды ма, жоқ па деген пікірталас бар. Шіркеу орналасқан деп есептелетін жерде бұрын шатырмен бірдей уақытта салынған үш бөлмелі жай болғандықтан, Хатшепсут қабырғаларды тұрғызып, оларды дереу бұздырып, шіркеуді салуға орын ашқан болуы мүмкін. Хатшепсут шіркеуді өлімінен бұрын толық безендіре алмаған болуы ықтимал, себебі жоғарғы блоктарда оның мұрагері III Тутмос ғана бейнеленген, ал оңтүстік сыртқы қабырғаның жоғарғы қатарларында тек оның атымен арналған жазу бар. Бұл белгілер оның сол кезде фараон болғанын көрсетеді.

Жасалған сән

Тютмос III – әкесі Хатшепсуттің, оның патшалық әйелі, сол арқылы оның әпкесі және "анасының" – жас кезінде перғауын болып, қайтыс болғанға дейін билік жүргізген серігі болған. Тютмос III патшалық әулетін жалғастыру үшін Хатшепсуттің қызы Неферураға үйленді, бірақ ол және олардың ұрпақтары оның билігінен аман қалмады. Перғауын ретінде Тютмос билік құрған кезеңде Хатшепсуттің құрылысына ешқандай зиян келтірмеді, тіпті оны одан әрі жетілдірді. Хатшепсуттің туындыларын жою оның қалған ұлының (патшалық емес әйелінен) қартайған шағында оған тең патшалық құрғаннан кейін басталған сияқты. Бұл блоктардың кейбіреулері Карнак ғибадатханасының ортасында салынған Амон ғибадатханасында бірден қайта пайдаланылды. Шатырдың көп бөлігі рельефтермен және Хатшепсут билігі кезінде болған оқиғаларды сипаттайтын жазулармен жабылған. Ғибадатханадағы кейбір рельефтерде діни мерекелер кезінде Амонның қайығын ғибадатханалар мен Теба көшелерімен алып жүрген діни қызметкерлер бейнеленген. Кейбір блоктарда Хатшепсут патшалық киіммен, Апис бұқасымен бірге Хеб Сед мейрамының белгілері арасында жүгіріп жүр. Ғимарат блоктары каталогталды және нөмірленді. Қызыл шатырдағы әшекейлер археологтарға Хатшепсуттің таққа отырғызылған күнін анықтауға көмектесуі мүмкін: шатырдың сыртқы қабырғасындағы 287-ші блокқа жазылған мәтін Хатшепсуттің аты аталмаған патшаның билігінің екінші жылында перғауын деп жарияланғанын көрсетеді. Хатшепсуттің аузынан шыққан бұл жазбада Опет мейрамына байланысты діни жорық сипатталған. Салтанатты рәсім кезінде Амонның сөздерін айтқан оракул аты-жөнін атамаған билеушінің көз алдында Хатшепсуттің перғауын болатынын жариялайды. Алайда аты аталмаған патшаның кім екені белгісіз. Бір пікір бойынша, ол оның әкесі Тутмос I, ал мәтін Хатшепсуттің әкесі билік құрған кездегі уақытты еске түсіреді, ол тақтың нағыз мұрагері ретінде танылды. Егер бұл түсінік дұрыс болса, Хатшепсуттің таққа отырғаны әлі де белгісіз. Бірақ егер аты аталмаған патша – Тутмос III болса, онда жазу Хатшепсуттің перғауын болып жарияланғанын көрсетеді. Шатырдың 287-ші блогы Хатшепсуттің таққа отырғанын сипаттамайды. Ол әкесі Тутмос II қайтыс болғанда бала болған, ал анасы оның патшалық әйелі Хатшепсут емес, патшалық әулеттен тыс екінші әйел болған. Хатшепсут және оның Тутмос II-ге туған патша қызы елдің діни және саяси әкімшіліктерінде маңызды лауазымдарды атқарған. 287-ші блоктан алыс, шіркеудің қарама-қарсы сыртқы қабырғасындағы басқа блок таққа отырудың егжей-тегжейін ашатын үшінші тұлғада баяндама береді. 287-ші блоктан алыс, үшінші блоктың шіркеудегі болжамды орнына сүйене отырып, оның таққа отыруы 287-ші блоктан гөрі әлдеқайда кейінірек болған болуы мүмкін. Қазіргі кезде археологтар шіркеудің жоғалған блоктарының бірін табу бұл құпияны шешуге көмектеседі деп үміттенеді. Тағы бір көріністе перғауын екі павильонның алдында хош иісті зат түтетіп жатыр, олардың әрқайсысында қасиетті барка мен киелі орын бар. Суреттегі үш ғибадатхананың әр жағында Озирис түріндегі Хатшепсуттің екі мүсіні тұр. Кейінгі көріністе перғауын қайықты Дейр-эль-Бахриге қарай айдап барады. Бұл рельефтің бір түсіндірмесі бойынша, патша тірі Тутмос III, ол Хатшепсуттің қасиетті белгілері бар қайықты оның мәйіті салынған ғибадатхананың орнына қарай бағыттап, оның құдай болуына жол ашады. Егер бұл түсінік дұрыс болса, рельеф Хатшепсут қайтыс болғаннан кейін III Тутмос қолдауымен жасалған болуы мүмкін. Алайда басқа археологтар қайықты айдап жүрген перғауын Хатшепсут деп болжайды. Бұл түсінік ақылға қонымды, өйткені жазуда "Жақсы құдай, екі елдің ханымы, Ре қызы Хатшепсут" деген сөздер бар және перғауын Амонға құрбандық шалып жатқан көрінеді. Хатшепсут шіркеу алдында құрбандық шалып жатқандықтан, кіреберісінде Хатшепсуттің екі мумия тәрізді, Осириан мүсіні болған деп болжауға болады. Шатырдың кейбір блоктары Амонның аты аталмаған әйелінің өз міндеттерін орындайтыны көрсетілген үш көріністік жиынтықпен безендірілген. Шатырдың салынған уақытына байланысты бұл Құдай әйелінің Хатшепсут пен Тутмос II-нің қызы Неферуре болуы мүмкін. Бұл суреттерден оның ғибадатханада маңызды рөл атқаратыны және сол жерде атқарылатын рәсімдерге қатысатыны анық көрінеді. Бұл күйеуі перғауын болса, патшалық ханыша орындайтын міндеттер. Хатшепсут перғауын болғандықтан, оның қызы анасының орнын басқан деп есептеледі. Бір блок Құдай әйелінің және діни қызметкердің Мысырдың жауларының аттарын жою үшін оларды өртеу рәсімін орындайтынын көрсетеді. Тағы бірі Құдай әйелінің Хатшепсуттің Карнак құдайының он жеті құдайына кешкі астың ұсынылуын қадағалайтынын көрсетеді. Тағы бірі Құдай әйелінің, бас діни қызметкер ретінде, діни қызметкерлер тобын тазару үшін ғибадатхана бассейніне жетелесін, содан кейін Хатшепсуттің Амон мүсінінің алдында киелі рәсімдер орындалған киелі орынға кіргенін көрсетеді. Осы Қызыл шатырдың қабырғаларындағы оюлар археологтарға Амонның Құдай әйелінің діни тәжірибелердегі белсенді рөлі туралы түсінік берді. Шатырдың сыртқы жағындағы блоктарға ойылған бір рельеф Асуанға жасалған экспедицияның оқиясын баяндайды. Хатшепсут Карнакқа қайтарып әкелу үшін жергілікті тас карьерінен тас жинау үшін адамдарды жіберді. Рельефтерде обелискілерді кесіп, жылжытып, орнату көрсетілген. Археологтар осы оюлар арқылы Мысырда обелискілер қалай тасымалданғанын білді. Екі обелискі сырға тоналған және жиырма жеті қайықпен Тебаға сүйреліп әкелінді, олар сегіз жүз елу ескекпен қуатталды. Үлкен обелискі Хатшепсуттің мейрамына арналған, ол оның билігінің он алтыншы жылында шатыр салынған кезде болды. Содан кейін Хатшепсут обелискілерді Амонға арнау ретінде ұсынып тұрған көрінеді. Хатшепсут Ваджет залының, Маат сарайының және Сегізінші пилонның обелискілерін салғаны белгілі болғандықтан, шатырдағы суреттер осы ескерткіштердің құрылысын және орнатуын көрсетеді деп болжанады. Рельефтің ілеспе мәтінінде Хатшепсут оның құдай әкесі Амон оған оны оған арнау үшін обелискілерді көтеруді бұйырғанын мәлімдейді. Бұл рельефтермен қатар, шатырдың сыртқы фасады Хатшепсуттің және Тутмос III-тің тәж кию рәсімдерінің параллель көріністерімен әшекейленген. Хатшепсуттің бейнелеріне тән үшкір мұрынмен көрсетілген Тутмос III да әдемі мәнерлі мерекелерге және Опет мейрамына қатысқан. Алайда ішкі жағында Хатшепсут – жалғыз билеуші ретінде бейнеленген. Тутмос III-тің бейнелері кейде әйелдік жалғаушылармен сүйемелденеді және ол Хатшепсуттің жанында, оның касымен екі рет жүріп бара жатқаны көрсетілген. Тутмос III-тің мәйіт ғибадатханасы да шатырдың қабырғасында бейнеленген, бұл оның Хатшепсутпен бірге билік құрған кезеңде салынғанын көрсетеді. Шатырдың төменгі бөлігі байланысты өсімдік пішіндерімен және тізе бүгіп отырған Ніл құдайларымен және әйелдік тұлғалармен әшекейленген.

Thutmose III had been the co regent of Hatshepsut—the royal wife to his father and thereby his aunt and "stepmother"—who became pharaoh during his youth and ruled until her death. Thutmose III married the daughter of Hatshepsut, Neferure, to continue the royal lineage, but she and their offspring failed to survive his reign. During the majority of Thutmose's reign as pharaoh, none of the construction by Hatshepsut was harmed, and in fact, he continued to enhance this structure. The destruction of the works of Hatshepsut seems to have begun after his remaining son (of a non royal wife) became co regent to him in his old age. Some of these blocks were reused immediately in the shrine of Amun that was erected in the heart of Karnak temple. Much of the chapel was covered in relief and inscriptions describing the events that occurred during the reign of Hatshepsut. Some of the relief on the shrine depicts priests carrying the barque of Amun through the temples and streets of Thebes during religious festivals. Some of the blocks show Hatshepsut in the royal garb, running with the Apis bull between the markers of her Heb Sed festival. The blocks of the building have been catalogued and numbered. Decorations on the Red Chapel may help archeologists pinpoint the coronation date of Hatshepsut: one text inscribed on Block 287, on the outside wall of the chapel, hints that Hatshepsut was named pharaoh in the second year of an unnamed king's reign. This text, narrated by Hatshepsut, describes a religious procession associated with the Opet Festival. During the ceremony, in the presence of this anonymous ruler, an oracle speaking the words of Amun makes the announcement that Hatshepsut is to become the pharaoh. It is unclear, however, who the unnamed king is. One argument is that it is Thutmose I, her father, and that the text represents Hatshepsut's recollection of a time during her father's reign when she was acknowledged as the true heir to the throne. If this interpretation is correct, when Hatshepsut was crowned remains uncertain. If the unnamed ruler is Thutmose III, however, the inscription might be a record of the date when Hatshepsut was declared pharaoh. Block 287 of the chapel does not go on to describe the coronation of Hatshepsut. He was a child when his father, Thutmose II, died and his mother was not his father's royal wife, Hatshepsut, but a secondary wife outside of the royal lineage. Hatshepsut and her royal daughter by Thutmose II already held important positions in the religious and political administrations of the country. Another block on the opposite outer wall of the chapel, far from block 287, however, contains a third person narrative revealing the details of the coronation. Based on the presumed position on the chapel of the third block, far from block 287, it is possible that her coronation occurred much later than the events on block 287. Today, archaeologists hope that finding one of the missing blocks of the Chapel will help solve this mystery. Another scene shows a pharaoh offering incense before two pavilions, each of which holds a sacred barque and shrine. On each side of the three shrines pictured, stand two statues of Hatshepsut in the form of Osiris. Later in the scene, the pharaoh steers a boat toward Deir el Bahri. One interpretation of this relief is that the king is the living Thutmose III, and that by steering a barque containing the sacred emblems of Hatshepsut toward the site of her mortuary temple, he is officiating her movement into the realm of becoming a deity. If this interpretation is correct, the relief probably was carved under the auspices of Thutmose III after the death of Hatshepsut. Other archaeologists, however, have hypothesized that the pharaoh driving the boat is Hatshepsut. This interpretation makes sense, as the inscription bears the words “The Good God, Lady of the Two Lands, Daughter of Re, Hatshepsut,” and the pharaoh is pictured making offerings to Amun. Because it seems that Hatshepsut is making the offerings before the Chapel, it can be presumed that there were two mummiform, Osirian statues of Hatshepsut at the entrance, one standing on either side of the shrine when it was built. Some blocks from the Chapel are decorated with three sets of scenes in which an unnamed God’s Wife of Amun is shown performing her duties. Because of the time period at which the chapel was built, it is likely that this God's Wife is Neferure, the daughter of Hatshepsut and Thutmose II. These scenes make clear that as God's Wife she had an important role in the temple and had to be present at the rituals performed there. These are duties that the royal queen would have performed if her husband were pharaoh. Since Hatshepsut was pharaoh, it is thought that her daughter assumed the role for her mother. One block shows the God's Wife and a priest performing a ritualistic burning of the names of Egypt's enemies in an attempt to destroy them. Another depicts the God's Wife watching Hatshepsut present dinner to the seventeen deities of Karnak. Yet another shows the God's Wife, as chief priestess, leading a group of male priests to the temple pool to be purified and then following Hatshepsut into the shrine in which she performed sacred rites in front of the statue of Amun. Because of these carvings on the walls of the Red Chapel, archeologists have been given an insight to the active role the God's Wife of Amun played in religious practices. One relief carved in the blocks on the exterior sides of the chapel tells the story of an expedition to Aswan. Men were sent out by Hatshepsut to collect stone from the quarry there to bring back to Karnak. Reliefs depict the cutting out, moving, and erecting of obelisks. Archeologists have learned how obelisks were transported in Egypt from these carvings. Two obelisks are shown tied to sledges and towed on a sycamore wood barge toward Thebes by a fleet of twenty seven boats powered by eight hundred and fifty oarsmen. The larger of the obelisks commemorated Hatshepsut's Sed festival, which occurred at approximately the same time as the Chapel was built in the sixteenth year of her reign. Hatshepsut then is depicted presenting the obelisks as a dedication to Amun. Because it is known that Hatshepsut built the obelisks of the Wadjet Hall, the Palace of Ma’at, and the Eighth Pylon, among others, it has been presumed that the scenes on the Chapel show the creation and erection of some of these monuments. In the text that accompanies the relief, Hatshepsut asserts that her divine father, Amun, came to her and told her to raise the obelisks in dedication to him. Along with these reliefs, the exterior façade of the Chapel was decorated with the parallel scenes of receiving the crowns of Hatshepsut and of Thutmose III. Shown with the same pointed nose that was characteristic of depictions of Hatshepsut, Thutmose III also is pictured participating in the processions of the Beautiful Feast of the Valley and the Opet Festival. On the interior, however, Hatshepsut is the only ruler depicted. Representations of Thutmose III sometimes are accompanied by feminine pronouns and he is shown twice walking alongside Hatshepsut's soul, her ka. Thutmose III's mortuary temple also is depicted on the wall of the Chapel, providing evidence that the mortuary temple was built as early as the period of his co regency with Hatshepsut. The lower base of the chapel was decorated with knotted plant forms and kneeling Nile deities and female figures.

Жою

Фараон қайтыс болғаннан кейін Хатшепсут шіркеуі III Тутмос тұсында бұзылды. Бастапқыда шіркеудің қирауы Хатшепсуттің 42-ші жылынан бастап болған тыйым салудың бір бөлігі деп ойланды. Бұл оның қартайған кезінде, кіші әйелден туған ұлымен бірге билік құрған кезде болды. Бұл ұл Аменхотеп II болатын. Жаңа зерттеулер храмның жоғарғы блоктарына Хатшепсутсіз Тютмаус III бейнеленген және шіркеуді өзіне тиесілі деп санайтын қосымшалардың дәлелін көрсетті. Бұл оның қайтыс болғаннан кейін аяқталмаған шіркеудің аяқталуы екенін білдіреді, Хатшепсуттің аяқтаған жұмысына кедергі келтірмей. Алайда, 42-ші жылдан кейін, оның ұлы Тхутмоз III-нің Карнақтағы құрылыс жобалары кезінде, мысалы, Аннальдар залы, Хатшепсутке қатысты жазулар мен безендірулерді әдейі жасырып, Хатшепсуттің көптеген безендірулері жойылды. Бірақ шіркеуден табылған блоктарда кейбір кездейсоқ және толық емес өшірулер бар. Көптеген блоктарда бірнеше жағынан өшіру жоқ. Бұл құбылыс кейбір археологтарды Қызыл шіркеу бұзылып, блоктар басқа құрылыс жобаларында қайта пайдалануға үйілгеннен кейін Хатшепсут бейнелеріне шабуыл жасалды деп сендірді. Бұл туралы болжамдар бар, тыйым салуға қатысқан жұмысшылар блоктардың әр бетін тексеруге уақыт бөлмеді, бірақ Хатшепсутке қатысты барлық көрінетін сілтемелерді ғана алып тастады. Көптеген беттер жаңа қабырғалардың ішкі бөлігі болғандықтан, жаңа пайдалану кезінде көрінбейтін еді. Бұл жаңа қабырғалардың ішкі бөліктеріне айналған бастапқы ою-өрнектерді сақтауды қамтамасыз етті. Егер бұл рас болса, онда шіркеу тыйым салу басталғанға дейін қиратылған болуы мүмкін, және оны бұзу Тутмостың Хатшепсуттің есімін қудалау әрекеті емес, Қызыл шіркеудің орнына үлкен кемелік ғибадатхана салу үшін орын жасаудың практикалық қажеттілігімен негізделген. Осыған ұқсас пішінді граниттен жасалған кемелік ғибадатхана оның билігінің 46-шы жылында, ұлымен бірге билік құрған кезде салынды. Ол Амонның бейнелерімен қапталған, кейіннен Амарна кезеңінде Аханатон, тағы бір перғауын, оның құдайына және елді Амонның Фибдегі ғибадатханасы арқылы басқарған құдіретті діни қызметкерлерге қарсы болды. Шіркеудің бетін жасырған жаңа орынға қажеттілік болмағандықтан, шіркеудің қасақана қиратылмағаны туралы теорияны Тютмоз III және оның ұлы Хатшепсуттың рельефтерін басқа көптеген ескерткіштер сияқты қайта кесуге мәжбүр етпегені де растауы мүмкін. Хатшепсуттің рельефтерін ғимараттардан өшіру әдетте үш кезеңмен жүзеге асырылды. Біріншісі - ескі суретті кескішпен кесу. Содан соң, ұсақ құралмен қатпарлы бетін тегістеп, жоғары көтерілген қыртыстарды алып тастады. Ақырында қабырғасын жылтыратып, жаңадан ою-өрнекпен қаптады. Хатшепсуттің кейде қол тигізілген карточкалары мен фигуралары алынып тасталды, бірақ оларды алмастырмады, 24-ші блоктағы карточканы Тютмос III-нің немере інісінің карточкасымен алмастырғаннан басқа, бұл өшірулер шіркеу бұзылғаннан кейін болған деп есептеуге болады. Оның мақаласында айтылғандай, кейбір археологтар Хатшепсут шығармаларын көбірек жойған деп оның немере інісін күдіктенеді. Бұзылғаннан кейін Қызыл шіркеудің кейбір бөліктері Карнақтағы басқа перғауындардың кейінгі құрылыс жобаларында пайдаланылды. Шіркеудің екі қара гранит есігі Махат сарайындағы Тютмос III солтүстік люкінің бас есігіне және Алтыншы пилонның оңтүстік бағаналы ауласына апаратын есікке орналастырылды. Аменхотеп III шіркеудің кейбір блоктарын үшінші пилонның құрылысында, он сегізінші династияның көп уақыттан кейін пайдаланған. Қалған блоктар Карнақта салынған басқа ескерткіштерде, мысалы, Тоғызыншы пилонның Птах ғибадатханасының іргетасында пайдаланылды.

After the pharaoh's death, Hatshepsut's Chapel was dismantled during the reign of Thutmose III. It originally was thought that the destruction of the chapel was part of the proscription of Hatshepsut that occurred beginning in year 42 of Thutmose III's reign. This was when he was an old man and during a co regency with his son from a minor wife. That son would become Amenhotep II. New research has shown evidence of additions to the top blocks of the shrine that show Thutmouse III without Hatshepsut and claiming the chapel as his own. This would imply that it was a completion of the chapel, that was unfinished after her death without any disturbance of the work completed by Hatshepsut. Yet after his year 42—during his next co regency with his son—Thutmose III's own building projects at Karnak such as the Hall of Annals deliberately conceal inscriptions and decoration relating to Hatshepsut and many decorations of Hatshepsut were erased. The blocks that have been found from the Chapel, however, show some random and incomplete erasures. Many of the blocks have no erasures on multiple sides. This phenomenon has caused some archeologists to believe that the attacks against the images of Hatshepsut occurred after the Red Chapel had been deconstructed and the blocks had been stacked so that they could be reused in other building projects. Speculation exists that the workmen involved in the proscription did not take the time to examine every surface of the blocks when erasing, but just did away with all of the visible references to Hatshepsut on the surface they would display. Many surfaces would not have been visible in the new use, being interior to new walls. This led to the preservation of the original carvings that became interior parts of new walls. If this were true, it might mean that the Chapel was demolished before the proscription began, and that tearing it down was not part of Thutmose's attempt to persecute Hatshepsut's memory, but was justified as required for the practical purpose of making room for the larger barque shrine that he intended to put in the Red Chapel's place. A similarly shaped granite barque shrine was constructed around year 46 of his reign during the co regency with his son. It was covered with images of Amun that later were removed during the Amarna period by Akhenaten, another pharaoh who disdained the deity and the powerful priesthood that ran the country through the temple of Amun in Thebes. Except for the lack of need because of new placement that hid surfaces, the theory that the Chapel was not demolished maliciously also may be supported by the fact that Thutmose III and his son did not force the reliefs of Hatshepsut to be re carved as were many of the other monuments. The erasure of Hatshepsut reliefs from buildings usually occurred in three stages. The first was hacking the old image out with a chisel. Then, a fine implement was used to smooth the rough surface and remove the raised ridges. Finally, the wall was polished and carved anew. Because the sporadic cartouches and figures of Hatshepsut that were touched merely were removed and not replaced—aside from one cartouche on block 24 that was exchanged with the cartouche of Thutmose III’s nephew—it may be deduced that the erasures occurred after the shrine had been dismantled. As discussed at her article, his nephew is suspected of the greater destruction of the Hatshepsut works by some archeologists. After it had been deconstructed, parts of the Red Chapel were used in the later building projects of other pharaohs at Karnak. The two black granite doorways of the chapel were placed in the main door to Thutmose III's north suite at the Palace of Ma’at and the door leading into the southern columned court in the Sixth Pylon. Amenhotep III also used some of the blocks from the Chapel in the construction of the Third Pylon, much later in the eighteenth dynasty. The remaining blocks ended up being used in other monuments built at Karnak, for example in the foundation of the temple of Ptah, in the Ninth Pylon.

Қайта құру

Бұзылған ғибадатхананың көптеген блоктары 1950 жылдары басқа құрылыстардың қабырғаларының ішінде қайта табылды. 1997 жылы француз және египеттік реставраторлар тобы Хатшепсут билік құрған кезде ғибадатхана қалай болғандығының болжамды моделін жасады. Бүгінде ғибадатханадан үш жүзден астам блок Карнақтың Ашық аспан астындағы мұражайында түпнұсқа контекстінде көрсетілуде.