Симптомдар мен белгілер

Симптомдардың айқын әртүрлілігі, көбінесе науқастың алғашқы көрінген кездегі жасына байланысты, жатырдағы өлімнен бастап ересек жаста тіс белгілерімен немесе жоқ, салыстырмалы түрде жеңіл сүйек проблемаларына дейін өзгереді, бірақ неврологиялық және сүйектен тыс симптомдар да хабарланады. Бұл аурудың сатылары әдетте келесі категорияларға бөлінеді: перинатальді, нәрестелік, балалық, ересек, қауіпсіз жатыр ішіндегі және одонтогипофосфатазия. Аурудың бірнеше клиникалық түрлері сипатталғанмен, сүйек зақымданулары анықталған жасқа сүйене отырып, ауруды ауырлық дәрежесінің біртұтас үздіксіз спектрі ретінде қарастыру дұрыс. Ересектердегі аурудың көрінісі өте өзгермелі болғандықтан, дұрыс емес немесе қате диагноз қойылуы мүмкін. Бір жағдай бойынша 35 жастағы әйелдің қан сарысуындағы сілтелі фосфатаза (ALP) деңгейі төмен және жеңіл ауырсынулар болған, бірақ рахит, сүйек сынулары немесе тіс проблемалары болған жоқ. Келесі тексеру остеопенияны, бүйрек микрокальцификациясын және пирофосфаттың (PEA) деңгейінің жоғарылауын көрсетті. Осы жағдайда табылған генетикалық мутациялар бұрын перинатальді, нәрестелік және балалық гипофосфатазияда кездескен, бірақ ересектердегі гипофосфатазияда емес. Өлі туу жиі кездеседі және ұзақ өмір сүру сирек. Тірі қалған нәрестелерде сүйектердің жұмсаруы (остеомаляция) және өкпелердің жетілмеуі (гипоплазия) салдарынан тыныс алу қиындығы күшейеді. Нәтижесінде, тыныс алу жеткіліксіздігіне әкеледі. Эпилепсия (құрысулар) пайда болуы мүмкін және қауіпті болуы мүмкін. Дамып келе жатқан, минералдану жоқ сүйектің (остеоид) аймақтары кеңейіп, сүйек қабырғасына басып, миелофиздік анемияға алып келуі мүмкін. Рентгендік зерттеулерде перинатальді гипофосфатазияны тіпті остеогенез имперфектаның ең ауыр түрлерінен және туа біткен нанометриядан ажыратуға болады. Кейбір өлі туған скелеттерде минералданудың жоқтығы байқалады, ал басқаларында минералданудың жеткіліксіздігі және ауыр остеомаляция байқалады. Кейде бір немесе бірнеше омыртқаларда сүйектердің толық жетілмеуі мүмкін. Бас сүйектегі жеке сүйектер тек орталық бөлігінде ғана қаттынуы мүмкін. Тағы бір ерекше рентгендік белгі – бұл шынтақ және аяқ сүйектерінің сая шанағынан сыртқа қарай шығыңқы сүйек тірекшелері. Пациенттер арасындағы айырмашылықтар мен рентгендік тұрпайылықтың әртүрлілігіне қарамастан, рентгендік сурет диагностикалық құрал ретінде қарастырылуы мүмкін.

Балалық гипофосфатазия

Нәрестелік гипофосфатазия өмірдің алғашқы 6 айында, нашар тамақтану және жеткіліксіз салмақ алумен көрінеді. Рахиттің клиникалық белгілері көбінесе осы кезде пайда болады. Бас сүйегінің тігістері кең болса да, бұл бас сүйегінің минералдану жетіспеушілігін көрсетеді және көбінесе «функционалды» краниосиностоз байқалады. Егер науқас нәрестелік шақтан аман қалса, бұл тігістер толығымен бірігіп қалуы мүмкін. Қабырғалардың сынуынан туындаған кеуде деформациясы сияқты кеудедегі ақаулар, тыныс алу қиындығына және пневмонияға әкеледі. Қандағы кальцийдің артуы (гиперкальциемия) және зәрдегі кальцийдің артуы (гиперкальциурия) да жиі кездеседі, бұл ауруда бүйрек проблемалары мен қайталама құсуды түсіндіруі мүмкін. Сәбилердегі рентгендік белгілер, әдетте, перинаталды гипофосфатазиядағы белгілерге қарағанда аз ауыр болады. Ұзын сүйектерде, білікте (диафиз) қалыпты көріністен ұштарына жақын (метафиз) минералдану жоқ аймақтарға күрт өзгеру байқалады, бұл метаболизмдегі күрт өзгеріс болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, сериялық рентгендік зерттеулер сүйек минералдануының ақауларының (яғни рахиттің) сақталып, прогрессивті дамуын көрсетеді. Баланың өмірінің бірінші жылындағы өлім-жітім көрсеткіші шамамен 50% құрайды.

Балалық гипофосфатазия

Балалық шақтағы гипофосфатазияның клиникалық көрінісі әртүрлі болады. Тіс цементінің дамуындағы кемшіліктердің салдарынан сүт тістері (бала тістері) көбінесе 5 жасқа дейін түсіп қалады. Көбінесе алдымен кескіш тістер түседі, кейде барлық тістер мерзімінен бұрын түсіп қалады. Тіс рентген суреті рахитке тән үлкен пульпалық камералар мен тамыр каналдарын көрсетеді. Пациенттерде жүрудің кешігуі, ерекше қаңқа басу, қатырлық және ауырсыну, сондай-ақ бұлшық әлсіздігі (әсіресе санатта) байқалуы мүмкін, бұл прогрессирлемейтін миопатияға сәйкес келеді. Әдетте, рентген суреттерінде кальцификациядағы бұзылыстар және ірі ұзын сүйектердің ұштарындағы сүйек ақаулары көрінеді. Өсудің тежелуі, жиі сүйек сынулар және сүйек тығыздығының төмендеуі (остеопения) жиі кездеседі. Ауыр жағдайдағы нәрестелер мен кішкентай балаларда, рентген зерттеулерінде ашық қалқаншаның көрінуіне қарамастан, бас сүйегінің сүйектері ерте бітісіп кетуі мүмкін. Ашық қалқаншаның сыңарлығы, бас сүйегінің үлкен аймақтарының жеткіліксіз минералдануынан туындайды. Бас сүйегінің тігістерінің ерте бітісуі бас ішілік қысымды көтеруі мүмкін.

Ересектердегі гипофосфатазия

Ересектердегі гипофосфатазия рахитпен, сүт тістерінің ерте түсуімен немесе ересек тістердің ерте түсуімен, одан кейін салыстырмалы түрде жақсы денсаулықпен байланысты болуы мүмкін. Остеомаляция метатарсал сүйектерінің стресстік жарықтарының жақсы бітіспеуінен туындаған аяқ ауыруына себеп болады. Жамбас сүйегінің псевдосұрықтарынан туындаған жамбас немесе санаттағы дискомфорт, жамбас сүйегінің бүйірлік қабықшаларындағы орналасуы арқылы остеомаляцияның басқа түрлерінен ажыратылады. Бұл аурудың белгілері әдетте ересек науқастың орта жасында басталады және сүйек ауыруы мен гипоминерализацияны қамтиды. Минералданудың "Штенцильдеу" принципі гипофосфатазияда (HPP) және Х-хромосомаға байланысты гипофосфатемияда (XLH) байқалатын остеомаляция мен одонтомаляция үшін ерекше маңызды.

Генетика

Перинаталды және нәрестелік гипофосфатазия екі бұзылған TNSALP аллельдері үшін гомозиготтық немесе құрама гетерозиготтықпен аутосомалық рецессивті қасиеттер ретінде мұраға беріледі. Балалық, ересек және тіс гипофосфатазиясының мұрагерлік жолы автосомалық доминантты немесе рецессивті болуы мүмкін. Аутосомалық берілу аурудың ерлер мен әйелдерге тең жиілікпен шабуылдайтынын түсіндіреді. Генетикалық кеңес беру аурудың өзгеретін мұрагерлік үлгісімен және қасиеттің толық көрініс таппауымен қиындатылады. Гипофосфатазия – бүкіл әлемде кездесетін сирек ауру, ол барлық этникалық топтарға әсер етеді. Гипофосфатазия АҚШ-та африкалық текті адамдарда ерекше сирек кездеседі.

Тіс дәрігерінің анықтамасы

Гипофосфатазия көбінесе тамырлары сақталған күйіндегі (балалық немесе алғашқы) тістердің ерте түсуінен анықталады. Зерттеушілер жақында тіс аномалиялары мен клиникалық фенотип арасындағы оң корреляцияны анықтады. Ересектерде де нашар тіс жағдайы байқалады және ол аурудың ауырлығымен байланысты. Гипофосфатазиямен ауыратын көптеген науқастардың несепіндегі бейорганикалық пирофосфат (PPi) деңгейі жоғарылайды және бұл әзірге зерттеу әдісі болғанымен, ауру тасымалдаушыларын анықтауда дәл екендігі хабарланды. Сонымен қатар, көптеген науқастардың несепінде фосфоэтаноламин (PEA) деңгейі жоғары болады, бірақ кейбіреулерінде бұл көрсеткіш қалыпты болуы мүмкін. Тіндік емес ALP (кейде TNSALP деп те аталады) деңгейін анықтау тесттері стандартты толық метаболикалық панельдің (CMP) құрамына кіреді, ол әдеттегі тексерулерде қолданылады, бірақ сүйекке тән ALP тестілеуі аурудың ауырлығын көрсете алады.

Рентгенография

Науқастар арасындағы айырмашылықтар мен радиографиялық тұрпайылықтың алуан түрлілігіне қарамастан, рентген сәулесі нәрестелік гипофосфатазияда диагноз қоюға мүмкіндік береді. Скелет ақаулары дерлік барлық науқастарда табылады және гипоминерализация, рахиттік өзгерістер, омыртқалардың толық емес сүйектесуі және кейде шыбық сүйек пен тобық сүйектеріндегі бүйірлік сүйек шұңқырларын қамтиды. Жаңа туған нәрестелерде рентген сәулесі гипофосфатазияны нашар сүйек синдромынан (osteogenesis imperfecta) және туа біткен нанометриядан (congenital dwarfism) оңай ажыратады. Кейбір өлі туған скелеттерде минералданудың жоқтығы байқалады; ал басқаларында минералданудың айқын төмендеуі және ауыр рахиттік өзгерістер көрінеді. Кейде бір немесе бірнеше омыртқаларда толық немесе ішінара сүйектесудің болмауы мүмкін. Бас сүйегінде жеке мембраналық сүйектер тек ортасында ғана кальцификациялануы мүмкін, нәтижесінде кальвариумның минералдану жоқ аймақтарында бас сүйегінің тігістері кеңінен ажырағандай көрінеді, бірақ шындығында олар функционалдық жағынан жабық болады. Метафизден сүйек шахтасына дейін кішкентай радиотранслюцентті өскіндер (немесе "тілдер") жиі созылады. Сәбилерде гипофосфатазияның радиографиялық белгілері айқын, бірақ әдетте перинатальді гипофосфатазияға қарағанда аз ауыр болады. Жаңа диагноз қойылған кейбір науқастарда салыстырмалы түрде қалыпты көрінетін диафиздерден кальцийленбеген метафиздерге кенеттен өту байқалады, бұл метаболизмде күрт өзгеріс болғанын көрсетеді. Сериялық радиографиялық зерттеулер бұзылған сүйек минералдануының (яғни рахит), склероздың оқиғаларын және біртіндеп жалпы деминерализацияны көрсете алады. Ересектерде рентген сәулесінде екі жақты фемурдың жақтық субтрохантерлік диафизіндегі жалған сынықтар көрінуі мүмкін. Бұл жалған сынықтар жылдар бойы сақталуы мүмкін, бірақ олар толық сынуға дейін немесе науқасқа intramedullary фиксация жасалғанға дейін жазылмауы мүмкін. Бұл науқастарда метатарсал сүйектерінің қайталап сынуы да болуы мүмкін. DXA сүйек минералдық тығыздығының бұрмаланған деңгейін көрсетуі мүмкін, бұл аурудың ауырлығымен байланысты болуы мүмкін, бірақ HPP науқастарда сүйек минералдық тығыздығы жүйелік түрде төмендемейді.

Генетикалық талдау

Гипофосфатазияның барлық клиникалық түрлері адамда 1p36.1 34 хромосомасында орналасқан TNSALP генін кодтайтын гендегі генетикалық мутацияларға дейін іздерге жетеді (ALPL; OMIM#171760). TNSALP генінде шамамен 388 түрлі мутация сипатталған. Мутациялардың шамамен 80% -ы мағына өзгертетін мутациялар болып табылады. Мутациялардың саны мен әртүрлілігі нәтижесінде өте өзгермелі фенотиптік көрініс байқалады және гипофосфатазияда генотип пен фенотип арасында байланыс бар сияқты көрінеді. Мутациялық талдау мүмкін және 3 зертханада қолжетімді.

Емдеу

2015 жылдың қазан айынан бастап асфотаза альфа (Strensiq) гипофосфатазияны емдеу үшін FDA мақұлдаған. Теріпаратидтің ересектердегі HPP-де қолданылуын қолдайтын деректер бар. Қазіргі емдеуге симптомдарды басу, кальций тепе-теңдігін сақтау және қажет болған жағдайда физикалық, еңбек, стоматологиялық және ортопедиялық араласулар кіреді. Рахит немесе остеомаляция кезінде дәстүрлі түрде қолданылатын D витаминінің стеролдары мен минералды қоспаларды, егер кальций иондары (Ca2+), бейорганикалық фосфат (Pi) және D витаминінің метаболиттерінің деңгейі төмендемесе, қолдануға болмайды. Бас сүйегінің тігістерінің ерте жабылуы (краниосиностоз) бас ішілік қысымның артуына әкелуі мүмкін және нәрестелерде ми зақымдалуын болдырмау үшін нейрохирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Сүйек деформациялары мен сынықтар минералданудың жетіспеуімен және бұл пациенттердегі қаңқаның өсуінің бұзылуымен күрделенеді. Сынықтар мен түзетуші остеотомиялар (сүйек кесу) бітіп, бірақ бітуі кешігуі мүмкін және ұзақ уақытқа гипстеу немесе ортопедиялық құрылғылармен бекітуді қажет етуі мүмкін. Ересектердегі гипофосфатазиямен ауыратын пациенттердегі толық сынықтар, симптомдық псевдосфрактуралар және прогрессивті симптомсыз псевдосфрактуралар үшін ең жақсы хирургиялық емдеу – жүктемені бөлісетін ішкі қаңқалық бұрғы немесе таяқша. Тіс мәселелері: Балалар, әсіресе, білікті стоматологиялық күтімнен үлкен пайда көреді, өйткені тістердің ерте жоғалуы нашар тамақтануға және сөйлеу дамуының тежелуіне әкелуі мүмкін. Тіс протездері қажет болуы мүмкін. Стоматологтар пациенттердің тіс гигиенасын мұқият бақылап, денсаулықтың нашарлауын және периодонтальды ауруларды болдырмау үшін профилактикалық бағдарламаларды қолдануы керек. Дене күшінің әлсіреуі және ауырсыну: Гипофосфатазиямен байланысты рахит және сүйек әлсіздігі жүріп-тұруды шектеуі немесе тоқтатуы мүмкін, функционалдық төзімділікті төмендетуі және күнделікті іс-әрекеттерді орындау қабілетін азайтуы мүмкін. Стерид емес қабынуға қарсы препараттар дене күшінің әлсіреуімен байланысты ауырсынуды жеңілдетуге және жүру қашықтығын арттыруға көмектеседі. Бісфосфонат (пирофосфаттың синтетикалық аналогы) бір нәрестеде сүйекке көзге көрінетін әсер етпеді және нәрестенің ауруы 14 айлық шағында қайтыс болуға дейін прогрессивті дамыды. Екі ауыр зардап шеккен нәрестеге сүйек кемігі жасушаларын трансплантациялау рентгендік және клиникалық жақсартуға әкелді, бірақ тиімділіктің механизмі толыққанды түсінілмеген және маңызды аурулар сақталды. Паджеттің сүйек ауруы бар пациенттерден алынған қалыпты немесе ALP-ға бай сарысумен фермент алмастыру терапиясы тиімді болған жоқ. Сәбилер мен жасөспірімдердегі гипофосфатазияны емдеу үшін сүйекке бағытталған фермент алмастыру терапиясының 2-фазалық клиникалық сынақтары аяқталды және ересектердегі 2-фазалық зерттеулер жалғасуда. Пиридоксин немесе В6 витамині кейбір жағдайларда қосымша терапия ретінде қолданылуы мүмкін, бұл пиридоксинге жауап беретін ұстамалар деп аталуы мүмкін.

Тарих

Ол 1936 жылы алғаш рет анықталған, бірақ 1948 жылы канадалық педиатр Джон Кэмпбелл Ратбун (1915-1972) бір балаға ем көрсету кезінде, оның сілкілді фосфатаза деңгейінің өте төмен екенін байқағанда, ауруды толық атап, сипаттаған. Аурудың генетикалық негізі шамамен 40 жылдан кейін ғана зерттелді. Гипофосфатазия кейде оның негізгі сипаттамасын жасағандықтан Ратбун синдромы деп те аталады.