Кіріспе

Хромосомалық бұзылу, онда әйелде Х хромосомасы толық немесе ішінара жоқ.

Тернер синдромы мен бойдың аласа болуы арасындағы байланыс соншалық, идиопатиялық бойдың аласа болуы ғана маңызды диагностикалық көрсеткіш болып табылады. Тернер синдромы ерте жаста диагностикаланса, өсу гормонымен емдеу бойдың аласа болуын азайта алады. Тернер синдромында өсу гормоны терапиясын қолдану 1980 жылдардағы зерттеулерге негізделген, олар емделген қыздардың бойын бұрынғы ересектердің бойының болжамымен және Тернер синдромының өсу кестелерімен салыстырғанда айтарлықтай арттырды; күтілген нормадан өзгеше. Кейбір жағдайларда, салыстырмалы түрде әлсіз еркексіту әсері бар оксандролон стероиді өсу гормонымен бірге қолданылуы мүмкін. Тернер синдромының емдеу схемасына оксандролон қосу соңғы бойды шамамен арттырады. Оксандролонды өсу кезеңінде диагнозы қойылған қыздарда жиі қолданады, себебі осы топта өсу гормонының әсері төмендеу. Дегенмен, оксандролонды қолдану кеуде бездерінің дамуының кешігуіне, дауыстың тереңдеуіне, денедегі шаштың өсуіне немесе клиторемегияға әкелуі мүмкін.

Физикалық ерекшеліктері

Тернер синдромы қысқа бойлылықтан басқа, бірқатар ерекше физикалық белгілермен байланысты. Оларға мойынның қайыстығы, шаштың төмен орналасуы, кішкентай жақ және иек, жоғары қабатталған таңдай, кең кеуде және кең аралықта орналасқан сүт бездері жатады. Туған кезде қол мен аяқтардың ісінуі (лимфедема) жиі кездеседі және кейде өмір бойы сақталады. Тернер синдромының кейбір белгілері, мысалы, шығар құйрық сүйек және қысқарған саусақтар, SHOX генінің дозалық әсерімен байланысты. Қысқарған метакарпаль сүйектері, әсіресе төртінші метакарпаль сүйегі, жиі кездеседі. Тернер синдромы бар адамдардың дене пішіні көбінесе кең және мықты болады, өйткені сүйектердің ұзындығындағы жетіспеушілік енінен гөрі айқын байқалады. Тернер синдромында сколиоз жиі кездеседі және өсу гормонымен емделмеген қыздардың 40%-ында кездеседі. Тернер синдромымен байланысты беттік белгілерге көзге көрінетін құлақ, шаштың төмен орналасуы, мойынның қайыстығы, тіс бұзылысы бар кішкентай жақ және төмен қарай бағытталған қабақ жарықтары (көздің қақпақтары арасындағы ашылу) жатады. Бұл жасушалық кезеңдегі ісінумен, атап айтқанда бас және мойын аймағындағы артық сұйықтықтың болуымен және сіңірілуімен байланысты деп есептеледі. Мойынның қайыстығының себебі туа біткен қан ағынының бұзылыстарымен байланысты және тіпті Тернер синдромы жоқ адамдарда да денсаулыққа кең ауқымды әсер етеді; мойынның қайыстығы бар адамдарда туа біткен жүрек ауруларының көрсеткіші жалпы халыққа қарағанда 150 есе жоғары, сонымен қатар бұл белгі бойдың төмендеуімен және дамудың шағын бұзылыстарымен байланысты. Бұл жағдаймен байланысты басқа физикалық белгілерге ұзын кірпіктер, кейде қосымша кірпіктер және ерекше дерматоглификалар (саусақ іздері) жатады. Тернер синдромы бар кейбір әйелдер гипопластикалық дерматоглификаларға байланысты саусақ іздерімен пароль жасауға шамасы келмейді және Тернер синдромында жатырдың ісінуі салдары болуы мүмкін. Тернер синдромы бар әйелдерде жүрек тамырларының ауруы бақылау тобына қарағанда ертерек пайда болады және жүрек оқиғаларынан болатын өлім-жітім жоғарылайды. Бұл Тернер синдромы мен семіздік арасындағы байланыстың бір бөлігі деп есептеледі; Тернер синдромы бар әйелдерде салмаққа қарағанда денедегі майдың пайызы жоғары, ал олардың бойының қысқа болуы салмақты бақылауды қиындатады. Жүрек тамырларының ауруы көбінесе ересектердің ауруы деп есептелсе де, Тернер синдромы бар жас әйелдер 46,XX хромосомалық жиынтығы бар әйелдерге қарағанда осы ауруды дамытуға көбірек бейім. Тернер синдромы және жүрек тамырларының ауруы бар әйелдерге арналған емдеу ұсыныстары жалпы халыққа арналған сияқты, бірақ Тернер синдромы 2-типті қант диабеті қаупін арттыратындықтан, инсулинге төзімділігі бар әйелдер профилактикалық немесе ерте статиндік емдеудің пайдасын қант диабеті қаупімен салыстыруы керек. Тернер синдромында алкогольдік емес майлы бауыр ауруы жиі кездеседі, бұл екі жағдайдың семіздікпен байланысы болуы мүмкін. Бауыр тамырларының аурулары да Тернер синдромының кең таралған тамырлық және жүрек әсерінің бір бөлігі ретінде синдромда байқалады. Алғашқы өт жолдарының холангиті 46,XX әйелдерге қарағанда 45,X0 әйелдерде жиі кездеседі. Эстрогенді алмастыру терапиясы мен Тернер синдромындағы бауырдың жұмыс істемеуі арасындағы байланыс нақты емес; кейбір зерттеулер эстрогенді емдеу мұндай жағдайларды нашарлатады, ал басқалары жақсартады дегенді білдіреді. Тернер синдромында бүйрек мәселелері, мысалы, ат асты бүйрек, кейде байқалады. Тернер синдромымен байланысты бүйрек аномалиясының ауыр асқынулары сирек кездеседі, бірақ бүйректерден зәрдің ағыны бұғатталған обструктивті уропатия сияқты мәселелердің пайда болу қаупі бар. Бір зерттеуде бұл ісіктердің айқын белгілері жоқ 34 Тернер синдромы бар қыздарда алдын алу хирургиясында гонадобластома (7 жағдай), дисгерминома (1 жағдай) немесе гонадтың ішіндегі неоплазма (1 жағдай) анықталды. Тернер синдромы бар қыздарда, гирсутизм және/немесе клитордың ұлғаюы бар азшылықты қоспағанда, Тернер синдромының типтік белгілері бар. Осы sSMC-мен байланысты жаңа жасушалардың даму қаупін жою үшін жыныстық бездерді хирургиялық жолмен алып тастау ұсынылады. SRY генін жоқ sSMC-ге шалдыққан Тернер синдромы бар адамдарда бұл қатерлі ісіктердің даму қаупі жоғары емес. Бұл есту қабілетінің төмендеуі бірте-бірте дамып отырады; 40 жасқа келгенде Тернер синдромы бар әйелдердің есту қабілетінің төмендеуі орташа есеппен 60 жастағы 46,XX хромосомалық жиынтығы бар әйелдерге тең болады. Когорттық зерттеулер метаболикалық синдромдары бар әйелдерде есту қабілетінің төмендеуі жиірек кездесуі мүмкін екенін көрсетеді. Тернер синдромында сезімтал есту қабілетінің жоғары болуы SHOX жетіспеушілігімен байланысты. Шамамен жартылай жағдайда шалқа жағдай немесе миопия, көбінесе жеңіл болады. Көздің бұрылысы (страбизм) Тернер синдромы бар қыздардың шамамен 1/5-1/3 бөлігінде кездеседі. Тернер синдромынан тыс страбизмдегідей, оны көзілдірік, жамау немесе хирургиялық түзетумен емдеуге болады. Көздің ішке қарай бұрылуы (эзотропия) сыртқа қарай бұрылудан (экзотропия) көбірек кездеседі. Көздің түсуі (птоз) Тернер синдромының жиі кездесетін беттік белгісі болып табылады; көбінесе көруге әсер етпейді, бірақ ауыр жағдайларда көру аумағы шектелуі мүмкін және хирургиялық түзету қажет болуы мүмкін. Тернер синдромында қызыл-жасыл түс соқырлығының көрсеткіші 8%, еркектердегідей. Бұл қызыл-жасыл түс соқырлығы Х хромосомасына байланысты рецессивті жағдай болғандықтан; бір Х хромосомасы бар адамдарда, нормалды еркектер немесе Тернер синдромы бар әйелдерде, симптомдарды дамыту үшін бір ғана мутацияланған Х хромосомасы жеткілікті. Тернер синдромында қызыл-жасыл түс соқырлығы диагностикаланбауы мүмкін, өйткені әйелдерде бұл жағдайдың сирек кездесуі тексеру мүмкіндігін азайтады және дәрігерлер Тернер синдромының хромосомалық жиынтығы әйелдердегі базалық көрсеткіштен қаупін арттырады деп ойламайды. Ішек қабыну ауруы да жиі кездеседі, ал 1-типті қант диабетінің таралуы нақты емес, бірақ көбейген сияқты. Тернер синдромында қалқанша безі ауруы жиі кездеседі. Гипотиреоз кең таралған; Тернер синдромы бар әйелдердің 30-50%-ында аутоиммундық реакция арқылы қалқанша безі баяу бұзылатын Хашимото ауруы бар. 50 жасқа келгенде Тернер синдромы бар әйелдердің жартысы субклиникалық немесе клиникалық гипотиреозға шалдығады. Гипертиреоз және Грейвс ауруы да жиірек кездеседі, бірақ аз дәрежеде. Тернер синдромының гипертиреозы жалпы халықтағыдай, ал гипотиреоздың көрінісі көбінесе әдеттен тыс болады, ерте кезеңде жеңіл көрінеді, бірақ прогрессиясы күштірек болады. Х хромосомасының изохромосомасы бар әйелдер басқа Тернер синдромының түрлері бар әйелдерге қарағанда аутоиммундық қалқанша безі ауруын дамытуға көбірек бейім. Алопеция ареата, немесе шаштың тоқтап, дақтанған түсуі, Тернер синдромында жалпы халыққа қарағанда үш есе жиі кездеседі. Тернер синдромында алопеция басқа хромосомалық аномалияларда да кездеседі, мысалы, Даун синдромында. Псориаз Тернер синдромында жиі кездеседі, бірақ нақты таралуы белгісіз. Тернер синдромындағы псориаз өсу гормонымен емдеумен байланысты болуы мүмкін, өйткені бұл терапияның жанама әсері ретінде псориаз байқалған. Псориаз псориаздық артритке прогрессиялай алады, және бұл прогрессия Тернер синдромында көбірек кездесуі мүмкін. Витилиго Тернер синдромымен бірге байқалған, бірақ қаупі белгісіз және бұл популяцияда аутоиммундық ауруларға көбірек назар аударудың жанама әсері болуы мүмкін. Тернер синдромы бар әйелдердің 6%-ында реттелген менструальді циклдар болады; қалғандары бірінші немесе екінші аменореяны немесе басқа менструальді дисфункцияны бастан кешіреді. Тернер синдромы бар қыздарда спонтанды түрде жасөспрімдікке енбеген жағдайда, сырттан эстроген қолданылып, әйелдік белгілерін тудыру және сақтау үшін қолданылады. Эстрогенді алмастыру терапиясын шамамен 11-12 жаста бастау ұсынылады, бірақ кейбір ата-аналар төмен әлеуметтік және эмоционалды дайындыққа ие қыздарда жасөспрімдікке енуді кейінге қалдыруды қалайды. Индукцияланған жасөспрімдікте эстрогеннің дозасы ересектердің эстроген деңгейінің 10%-ынан басталады және бірте-бірте арттырылады...

Нейрологиялық даму

Тернер синдромы бар адамдар қалыпты интеллектке ие. Ауызша IQ көбінесе орындалу IQ-дан жоғары болады; он үш зерттеуді қарастырған бір шолу орташа ауызша IQ-ның 101-ге, ал орташа орындалу IQ-ның 89-ға тең екенін көрсетті. Тернер синдромы бар адамдар сөздік дағдыларда салыстырмалы түрде жақсырақ нәтижелер көрсетеді, бірақ арифметика, нақты визуалды-кеңістіктік дағдылар және ақпаратты өңдеу жылдамдығы сияқты салаларда нашарлауы мүмкін. Тернер синдромы әдетте зиякерлік кемістікке немесе танымдық қабілеттің нашарлауына себеп болмайды. Дегенмен, Тернер синдромы бар әйелдерде оқу қиындықтары жиі кездеседі, әсіресе кеңістіктік қатынастарды қабылдаудағы қиындықтар, мысалы, сөздік емес оқу бұзылысы. Бұл моторлық бақылауда немесе математикада қиындықтар тудыруы мүмкін. Бұл жағдайды түзету мүмкін емес, бірақ көп жағдайда күнделікті өмірде қиындықтар тудырмайды. Тернер синдромымен ауыратын көптеген адамдар ересек күндері жұмыс істейді және жемісті өмір сүреді. Сонымен қатар, "сақиналы Х Тернер синдромы" деп аталатын Тернер синдромының сирек түрі зиякерлік кемістікпен шамамен 60% байланысты. Бұл түр Тернер синдромының барлық жағдайларының шамамен 2-4% құрайды.

Психологиялық

Әлеуметтік қиындықтар ТТ қыздары үшін осал тұс болып көрінеді. Зардап шеккен тұлғаларға және олардың отбасыларына әлеуметтік дағдылар мен қарым-қатынастарды мұқият дамыту қажеттігі туралы кеңес беру, әлеуметтік бейімделуді жақсартуға көмектесуі мүмкін. Тернер синдромы бар әйелдер ерте араласу және тиісті психологиялық және психиатриялық көмек көрсету арқылы жағымсыз психоәлеуметтік салдарларға ұшырауы мүмкін. Тернер синдромымен байланысты генетикалық, гормоналдық және медициналық мәселелер жасөспірім қыздардың психосексуалдық дамуына әсер етіп, осылайша олардың психологиялық функциясына, мінез-құлқына, әлеуметтік өзара әрекеттесуіне және оқу қабілетіне ықпал етуі мүмкін. Тернер синдромы – бұл созылмалы медициналық жағдай болғамен, әйел өмірінде физикалық, әлеуметтік және психологиялық асқынулар тудыруы мүмкін. Гормоналдық және эстроген алмастыру терапиясы, сондай-ақ көмекші репродукция Тернер синдромымен ауыратын науқастарға көмектесетін және олардың өмір сапасын жақсартатын емдеу әдістері болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, диагноз қойылған жас пен есірткі қолдану және депрессиялық белгілердің күшеюі арасында байланыс болуы мүмкін.

Жүктілік

Туғаннан кейінгі жақсы болжамға қарамастан, Тернер синдромының 99% жүктілігі түсікпен немесе өлі туумен аяқталады деп саналады, ал спонтанды түсіктердің 15%-ында 45,X кариотип кездеседі. Әдеттегі амниоцентез немесе хориондық қабықшаның үлгісін алу арқылы анықталған жағдайлардың арасында бір зерттеуде Тернер синдромының таралуы, ұқсас популяциядағы тірі жаңа туғандарға қарағанда, тексерілген жүктіліктер арасында тиісінше 5,58 және 13,3 есе жоғары болғаны анықталды.

Себеп

Тернер синдромы кейбір немесе барлық жасушаларда Х хромосомасының бір көшірмесінің толық немесе ішінара жоқтығынан туындайды. Аномальды жасушаларда тек бір Х (моносомия) (45,X) болуы мүмкін, немесе олар бір Х хромосомасының қысқа p-қолшағының жойылуы (46,X,del(Xp)) сияқты бірнеше түрдегі ішінара моносомияға ұшырауы мүмкін, сондай-ақ екі q-қолшағы бар изохромосоманың болуы (46,X,i(Xq)). Тернер синдромының ерекше белгілері Х-инактивациясынан әдетте сақталатын псевдоавтосомалық аймақтардың жетіспеуімен байланысты. XIST генін қамтымайтын жартылай Х хромосомасы бар (46,X,i(Xq) sSMC) Тернер синдромымен ауыратын әйелдер осы sSMC-нің генетикалық материалының кем дегенде бір бөлігін экспрессиялайды және осы материалдың артық мөлшерін қамтиды. Осының салдарынан, олар Тернер синдромының орташа ауырдан өте ауырға дейін ауыспалы ауыр түріне шалдығады. Өте ауыр жағдайларда анецефалия (мидың, бас сүйегінің және бас терісінің маңызды бөлігінің жоқтығы), корпус каллёзумның агенезі (мидың сол және оң жарты шарларын байланыстыратын қалың жүйке талшықтарының жоқтығы) және жүректің күрделі деформациялары байқалады. XIST генін қамтитын (46,X,i(Xq) sSMC) жартылай Х хромосомасы бар Тернер синдромымен ауыратын адамдарда бұл sSMC-нің генетикалық материалы экспрессияланбайды және синдромның ауыр көріністері байқалмайды.

Мұрагерлік

Көп жағдайларда моносомия болғанда, X хромосомасы анадан келеді. Бұл әкесіндегі хромосомалардың бөлшектелуінен туындауы мүмкін. X хромосомасының p қолқасының жойылуына немесе аномальды Y хромосомаларына әкелетін мейоздық қателер көбінесе әкеден кездеседі. Ал X изохромосомасы немесе X сақиналы хромосомасы керісінше, екі ата-анадан да бірдей жиілікпен пайда болады.

Жүктілік

Тернер синдромын жүктілік кезінде амниоцентез немесе хориондық қабықшадан үлгі алу арқылы диагностикалауға болады. Әдетте, Тернер синдромы бар ұрықтар ультрадыбыс зерттеуіндегі аномалиялар (яғни, жүрек ақаулары, бүйрек аномалиялары, кистоздық гигрома, асцит) арқылы анықталады. 19 еуропалық тіркелімді зерттеуде жүктілік кезінде диагностикаланған Тернер синдромының 67,2% ультрадыбыс зерттеуіндегі аномалиялар арқылы анықталды. Жағдайлардың 69,1% - ында бір аномалия, ал 30,9% - ында екі немесе одан көп аномалиялар байқалды. Аналық сарысудың үштік немесе төрттік скринингінің нәтижесінде Тернер синдромының қаупінің артуы да көрсетілуі мүмкін. Аналық сарысу скринингі нәтижесі оң болған ұрықтарда мозаикалық кариотип жиірек кездеседі, ал ультрадыбыстық аномалиялар негізінде диагностикаланғандарда керісінше, мозаикалық кариотиптері барларда ультрадыбыстық аномалиялар аз кездеседі. Кариотип деп аталатын, сондай-ақ хромосомалық талдау деп те аталатын тест, адамның хромосомалық құрамын талдайды. Бұл Тернер синдромын диагностикалау үшін таңдаулы тест болып табылады.

Емдеу

Тернер синдромы хромосомалық жағдай болғандықтан, оны толығымен емдеу мүмкін емес. Дегенмен, симптомдарды азайту үшін көп нәрсе жасауға болады. Көптеген физикалық белгілер зиянсыз болғанымен, синдроммен байланысты маңызды медициналық проблемалар туындауы мүмкін. Осы маңызды жағдайлардың көпшілігі хирургиялық және басқа да емдеулермен, оның ішінде гормоналды терапиямен емделеді. Өсу гормоны, жалғыз немесе андрогеннің төмен дозасымен бірге, өсуді және, ықтималда, ересек бойын арттырады. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы өсу гормонын Тернер синдромын емдеу үшін мақұлдаған және көптеген сақтандыру жоспарлары оны қамтиды. Бұл тиімді екеніне, тіпті кішкентай балаларға да дәлелдер бар. 2019 жылғы жүйелі шолу, өсу гормонына оксандролон қосудың әсерін тек өсу гормонымен салыстырғанда, оксандролон қосу Тернер синдромы бар қыздардың ересек бойының өсуіне әкелетінін көрсеткен орташа сапалы дәлелдерді анықтады. Аталған шолуда өсу гормонымен емделу кезінде оксандролонның сөйлеуге, танымдық қабілеттерге және психологиялық жағдайына тигізетін әсері зерттелгенде, дәлелдердің өте төмен сапасы салдарынан нәтижелер нақты болмады.

Эпидемиология

Тернер синдромы 2000 адамның бірінде кездеседі. Тернер синдромы АҚШ-тағы спонтанды түсіктердің жалпы санының шамамен 10 пайызын құрайды. Еуропада ол көбінесе Ульрих-Тернер синдромы деп аталады және кейде Бонневи-Ульрих синдромы деп те аталған, бірақ соңғы термин қазір сирек қолданылады. Екі синдромның да атауы еуропалық дәрігерлер Кристин Бонневи мен Отто Ульрих бұрын сипаттаған жағдайларды еске алады. Орыс және кеңестік әдебиетте бұл синдромды 1925 жылы кеңестік эндокринолог В.Д. Шерешевский тұқым қуалайтын деп алғаш рет сипаттағаны үшін Шерешевский-Тернер синдромы деп атайды. Ол бұл жағдайды жыныс бездері мен алдыңғы гипофиз безінің жетілмегендігіне және ішкі органдардың туа біткен аномалияларымен байланысты деп санайды. 45,X кариотипі бар әйел туралы алғашқы жарияланған есеп 1959 жылы Чарльз Форд және оның әріптестері Оксфорд маңындағы Харвеллде және Лондондағы Гай ауруханасында жарияланған. Бұл 14 жасар, Тернер синдромының белгілері бар қызға қатысты болды.