Кіріспе

1265 жылғы ағылшын парламенті

Саймон де Монфорттың парламенті – 1265 жылдың 20 қаңтарынан сол жылдың наурыз айының ортасына дейін өткен ағылшын парламенті. Монфорт Екінші барон соғысы кезінде Льюс шайқасында Генрих III-ге жеңіске жеткеннен кейін Англияда билікті басып алды, бірақ оның елдегі үстемдігі қауіп төңкеріліп тұрды. Ол бұрынғы парламенттердегідей, тек барон мен графтық рыцарьларды ғана емес, сонымен қатар ірі қалалардан келген қалалықтарды да шақырды, осылайша қолдауын арттыруды көздеді. Олар радикалды реформаларды талқылап, Монфорттың саяси жағдайын уақытша тұрақтандырды. Монфорт сол жылдың соңында Эвешем шайқасында қаза тапты, бірақ Генрихтің ұлы Эдуард I тұсында парламенттерге рыцарьлар мен қалалықтарды шақыру идеясы кеңінен тарады. 14 ғасырға қарай бұл қалыпты жағдайға айналып, жиын Палаталар палатасы (Халық палатасы) деп аталды.

Өмірбаян

1258 жылы Англия королі Генрих III ағылшын барондарының көтерілісіне тап болды. Корольдің қызметкерлерінің қаржы жинау тәсілі, оның Пуатевин туыстарының сарайдағы ықпалы және оның танымал емес Сицилия саясаты ашу-ыза тудырды; тіпті ағылшын шіркеуі де корольдің оған қатысты әрекеттеріне наразылық білдірді. Генрихтің сарайында корольдің елді осы қиындықтардан өткізе алмайтынына күшті сенім болды. 30 сәуірде Хью Бигод корольдің парламенті ортасында Вестминстерге кірді, оған серіктестері, соның ішінде Лестер графы Саймон де Монфорт қолдау көрсетті және төңкеріс жасады. Генрих қамауға алынып, түрмеге қамалуы мүмкін деп қорқып, жеке билік саясатын тастап, орнына корольдің жартысы, ал жартысы барондар таңдаған 24 барон мен шіркеу өкілінен тұратын кеңес арқылы билік етуге келісті. Реформаға деген қысым тоқтамай өсті және маусым айында парламент жиналды. "Парламент" термині 1230-1240 жылдары король сарайындағы ірі жиналыстарды сипаттау үшін пайда болды, ал Генрихтің билігі кезінде парламенттік жиналыстар мерзімді түрде өткізілетін болды. Олар салықтарды көтеру туралы келісімге келді, ол 13 ғасырда көбінесе жылжымалы мүлікке салынатын, корольдің белгілі бір жобаларын қаржыландыруға арналған бір реттік төлем болатын. Генрихтің тұсында округтер осы парламенттерге тұрақты өкілдер жіберіп, тек ірі барондар ғана емес, қауымның кең ауқымын қамтыды. Жаңа парламент "Оксфорд шарттары" деп аталатын қабылданған шаралар жиынтығын бекітті, оны Генрих сақтауға ант берді. Бұл шарттар 15 мүшеден тұратын кіші кеңес құрды, оны барондар ғана сайлады, содан кейін Англияның әділет министрін, канцлерді және қазынашыны тағайындау құқығына ие болды және үшжылдық парламенттер арқылы бақыланатын болды. Оксфордта болған кіші барондар мен ақсүйектердің қысымы корольдің лауазымды тұлғалары мен ірі барондардың билігін шектеуге бағытталған кең ауқымды реформаны жүзеге асыруға көмектесті. Келесі жылы жаңа кеңес "Вестминстер шарттары" түрінде радикалды шараларды қабылдады. Көп ұзамай көтеріліске қатысқан барондар арасындағы келіспеушіліктер байқалды. Монфорт король мен ірі барондардың билігі мен ықпалын одан әрі шектеуге бағытталған радикалды реформаларды жақтады; ал басқалары орташа өзгерістерді ұсынды, ал консервативті барондар корольдің билігіне қатысты шектеулерге алаңдады. Келесі төрт жылда Генрих та, барондар да Англиядағы тұрақтылықты қалпына келтіре алмады, ал билік әртүрлі топтар арасында ауысып тұрды. 1263 жылдың басында Генрихтің билігінің қалдықтары ыдырап, ел ашық азамат соғысына қарай сырғып кетті. Монфорт өзінің радикалды бағдарламасын іске асыру үшін Оксфордта көтерілісші барондар кеңесін шақырды және қазан айына қарай Англия азамат соғысына тап болады деп күтілді. Монфорт әскерімен шығысқа қарай жорық жасады, ал Лондон көтеріліске шықты. Монфорт Генрих пен Елеонора патшаны тұтқынға алды, бірақ ол Генрих атынан билік ететіндей көрініс жасады, көтерілісшілер корольдық үкімет пен үйді өздеріне сенетін адамдармен толық ауыстырды. Монфорттың коалициясы тез арада ыдырады, Генрих еркіндігін қайтарып алды және Англияда қайтадан хаос орнады. Генрих өзінің жеңешесі Людовик Франциядан дауды төрелік етуге шақырды; Монфорт бастапқыда бұл идеяға қарсы болды, бірақ соғыс қайтадан ықтимал болғандықтан, француз төрелігіне де келісуге шешті. Бастапқыда Монфорттың құқықтық аргументтері басым болды, бірақ 1264 жылдың қаңтарында Людовик Амендегі шешімін жариялап, көтерілісшілерді айыптады, корольдің құқықтарын бекітті және Оксфорд шарттарын жойды. Екінші барон соғысы сәуір айында Генрих Монфорттың аумағына әскер кіргізген кезде басталды. Монфорт Генрихтің артынан қуа жөнелді, екі әскер 14 мамырда Льюс шайқасында кездесті. Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Генрихтің әскері жеңіліске ұшырады. Тұтқынға алынған Генрих көтерілісші барондарды кешіруге және Оксфорд шарттарын қайта қалпына келтіруге мәжбүр болды, тарихшы Адриан Джобсон сипаттағандай, ол "көлеңкедегі тұлғадан артық емес" болды.

Парламент

Симон де Монфорт патша атынан билік жүргізіп отырғанын мәлімдеді. Дегенмен, ол өзі монарх болмаса да, үкіметке тиімді саяси бақылауды жүзеге асырды, бұл ағылшын тарихында алғашқы рет болды. Монфорт 1264 жылғы маусымда Лондонда Англияның жаңа конституциялық шараларын бекіту үшін парламент өткізді; әр округтен екі кісі шақырылды, округ соты оларды таңдады және мемлекеттік мәселелер бойынша пікір білдіруге рұқсат етілді. Бірақ Монфорт Льюестегі жеңісін нығайта алмады және елде кең ауқымды тәртіпсіздік жалғасты. Францияда Элеонора Людовикпен бірлесіп Англияға жорық жасауды жоспарлады. Оған жауап ретінде және үкіметіне кең қолдау табуды үміттене отырып, Монфорт 1265 жылдың 20 қаңтарына жаңа парламент шақырды, ол сол жылдың наурыз айының ортасына дейін жалғасты. Шақыру 14 желтоқсанда шығарылды, сондықтан қатысушыларға жауап беруге уақыт жетпеді. Ол тек ақсүйектерді, жоғары шіркеу қызметкерлерін және әр округтен екі салт аттыны ғана емес, сонымен қатар Йорк, Линкольн, Сэндвич және Синке Порт сияқты ірі қалалардан екі буржуйды шақырды. Монфортқа қолдау көрсетушілердің азайып қалғандығына байланысты, парламентке барлығы 23 ақсүйек шақырылды, ал 120 шіркеу қызметкеріне шақыру жіберілді, олар жаңа үкіметті көбінесе қолдады; қанша буржуй шақырылғаны белгісіз. Бұл шараны король Генрих бақылады және ол Лондондан тыс Вестминстер сарайында өтті, ол Англияның ең ірі қаласы болды және Монфорттың ісі үшін оның адалдығы өте маңызды болды. Бұл парламент Монфорттың аймақтардан қолдау алуға бағытталған тактикалық қадамы болды, ал тарихшы Джеффри Гамильтон оны «нағыз демократиялық өкілдік орган емес, өте партиялық жиналыс» деп сипаттайды. Тағы да өкілдерге салық салу сияқты әдеттегі мәселелерден бөлек, кең ауқымды саяси мәселелер бойынша пікір білдіруге рұқсат берілді. Парламент Вестминстер ережелерін, әсіресе ірі дворяндарға қатысты шектеулерді күшіне енгізуге және әділетсіз феодалдық тәртіптен зардап шеккендерге сот көмегін уәде етуге бағытталды. Парламент уақытша тыныштық орнатты, бірақ қарсылық қайтадан күшейді, әсіресе Монфорт пен оның жақын туыстары зор жеке байлық жинаған кезде. Принц Эдуард мамыр айында тұтқыннан қашып, жаңа әскер құрды, нәтижесінде жаңа азаматтық соғыс басталды. Эдуард Монфорттың күштерін Уэльс шебі арқылы қуды, содан кейін шығысқа қарай Кенилворттағы бекінісіне шабуыл жасады, содан кейін көтерілісшілердің басшысына қайта шабуыл жасады. Монфорт тұтқынға алынған Генрихпен бірге шегінуге мүмкіндік таппады, содан кейін Эвешем шайқасы басталды. Эдуард жеңіске жетті және Монфорттың денесі жеңімпаздар тарапынан қиянатқа ұшырады. Көшбасшысы жоқ көтеріліс кейбір жерлерде жалғасты, көтерілісшілердің бір бөлігі Кенилвортта жиналды, оны Генрих пен Эдуард 1266 жылы ұзақ қоршаудан кейін басып алды. Қалған қарсылық ошақтары жойылды және 1267 жылдың шілдесінде Эли аралында тығылып қалған соңғы көтерілісшілер берілді, бұл соғыстың аяқталуын білдірді.

Мұра

Генрих III 1272 жылы қайтыс болғанға дейін Англияны биледі, парламент шақыруды жалғастырды, кейде әр графтықтан бірнеше рыцарьларды, ал бір рет қалалардан келген буржуаларды да шақыратын. 1297 жылдан бастап Эдуард I билігі кезінде бұл қалыпты жағдайға айналды, ал 14 ғасырдың басында рыцарьлар мен буржуаларды шақыру әдеттегі нәрсе болды, бұл топ Англияның "Коммонс" деп аталып, соңында "Халық палатасын" құрады. Саймон де Монфорттың 1265 жылғы парламенті кейде бірінші өкілдік ағылшын парламенті деп еске алынады, себебі оған рыцарьлар мен буржуалардың екеуі де кірген, ал Монфорттың өзі көбінесе Халық палатасының негізін қалаушысы деп саналады. 19 ғасыр тарихшысы Уильям Стаббс Эдуард I-нің 1295 жылғы "Үлгілі парламентін" алғашқы нағыз парламент деп танымал етті; алайда, қазіргі заманғы зерттеулер осы тұжырымды күмәндандырады. Тарихшы Дэвид Карпентер Монфорттың 1265 жылғы парламентін орта ғасырлық кезеңде парламент институтының дамуындағы "маңызды кезең" деп сипаттайды.

Қазіргі танылуы

1965 жылы Ұлыбритания Парламенті Монфорт Парламентінің құрылғанына 700 жыл толуына орай Елизавета II патшайымға құрметті үнқатыс жолдады, ал патшайым Парламенттің екі палатасына да сөз сөйледі. Лордтар палатасының мұрағат кеңсесі, қазір Парламент мұрағаты деп аталады, Парламент ғимаратында бірнеше маңызды Парламент актілерінің көрмесін ұйымдастырды. Осы құжаттардың кейбіреулері 2015 жылғы көрмеде қайта көрсетілді. 2015 жылы Парламент Парламент аптасымен үйлестірілген "Парламент қалыптасуда" атты бір жылдық іс-шаралар бағдарламасын өткізді, оның ішінде Монфорт Парламентінің құрылғанына 750 жыл толуына арналған шаралар да болды. Би-Би-Си 20 қаңтарда 750 жылдығымен сәйкес келетін "Демократия күні" бағдарламасын эфирге берді, онда парламент және демократия тақырыбындағы тікелей талқылаулар мен пікірталастар өтті. Бағдарлама Төменгі палата спикерінің кеңсесімен бірлесіп, Вестминстер сарайынан тікелей хабарлармен толықтырылды. Вестминстер аббаттығы 22 қаңтарда Монфорт Парламентінің және құқықтар мен өкілдік құқығының дамуының мерейтойын еске алу үшін арнайы кешкі ән шырқады.