Кіріспе
Гиппокамп склерозы (ГС) немесе мезиалдық-уақыттық склерозы (МТС) – гиппокамптағы ауыр нейрондық жасушалардың жоғалуы және глиозға алып келетін нейропатологиялық жағдай. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) және позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) сияқты нейросуретке түсіру тестілері гиппокамп склерозы бар адамдарды анықтауға көмектеседі. Гиппокамп склерозы 3 ерекше жағдайда пайда болады: мезиалдық уақыттық бөлікше эпилепсиясы, ересектердегі нейродегенеративті ауру және мидың жедел зақымдануы.
Тарих
1825 жылы Буше мен Казаувиелх эпилепсиямен және эпилепсиясыз адамдардың миындағы ұшқыштық және медиалдық-бақырылғыш бөліктерінің анық сезілетін беріктігі мен атрофиясын сипаттады. 1880 жылы Вильгельм Соммер 90 миды зерттеп, классикалық Аммон мүйізі склерозының үлгісін, гиппокамптың CA1 қосалқы аймағындағы ауыр нейрондық жасушалардың жоғалуын және гиппокамптың CA4 қосалқы аймағындағы кейбір нейрондық жасушалардың жоғалуын сипаттады. Бұл тұжырымды кейін Братц растады. 1927 жылы Шпильмейер гиппокамптың барлық қосалқы аймақтарындағы жасушалардың жоғалуын, Аммон мүйізі склерозының толық үлгісін сипаттады, ал 1966 жылы Маргерисон мен Корселлис негізінен CA4 қосалқы аймағына әсер ететін жасушалардың жоғалуын, аяқ жапырақ склерозының үлгісін сипаттады. 1935 жылы Стаудер мезиалдық-шеңберлік бөліктердегі ұстамаларды гиппокамп склерозымен байланыстырды. Кейіннен гиппокамп склерозының фронтотемпоральді лобарлық дегенерация және амиотрофиялық бүйірлік склероз сияқты нейродегенеративті аурулары бар егде жастағы адамдарда да кездесетіні анықталды. 2006 жылы зерттеушілер амиотрофиялық бүйірлік склероз бен фронтотемпоральді лобарлық дегенерацияның көбінесе TAR ДНК байланыстырғыш 43 (TDP 43) протеинопатиясы екенін анықтады. 2009 жылы зерттеушілер тау протеинопатиясымен байланысты емес фронтотемпоральді лобарлық дегенерациясы бар адамдардың шамамен 10-20%-ының РНК байланыстырғыш протеині FUS (FUS) протеинопатиясы салдарынан туындайтынын мойындады; гиппокамп склерозы көбінесе FUS протеинопатиясымен бірге жүреді. 1994 жылы Диксон және авторлар 80 жастан асқан, ес-түсінік қабілеті төмендеген егде жастағы адамдарда гиппокамп склерозының пайда болатынын сипаттады. 2007 жылы зерттеушілер бұл нейродегенеративті аурудың – лимбикалық үстемдікке ие жасқа байланысты TDP 43 энцефалопатиясының (LATE) TDP 43 протеинопатиясы екенін анықтады.
Мезиалдық сопақша эпилепсиясы
Типиклі ми үлгісі – хирургиялық үлгі, эпилепсия хирургиясы кезінде алынған ми үлгісі. Эпилепсияға қарсы халықаралық лига (ILAE) гиппокамп склерозының (HS) 3 түрін анықтайды: CA1 және CA4 (HS ILAE түрі 1) кіші аймақтарындағы басым нейрон жасушаларының жоғалуы, CA1 (HS ILAE түрі 2) немесе CA4 (HS ILAE түрі 3) кіші аймағы. Аммон мүйізінің классикалық және толық склерозы HS ILAE түрі 1-ге сәйкес келеді. Гиппокамп склерозы бар ми үлгілері арасында HS ILAE 1-ші түрі ең көп кездеседі, HS ILAE 2-ші түрінің таралуы 5-10%, ал HS ILAE 3-ші түрінің таралуы 4-7,4%. Мұхит талшықтарының жаңаруы жиі кездеседі. Дентатты гирус гранулалық жасушаларының таралуы – бұл гранулалық жасушалар қабатының кеңеюі, нашар шекаралануы немесе қабаттың сыртында гранулалық жасушалардың болуы (эктопиялық гранулалық жасушалар). Бұл үрдіс гиппокамп склерозымен байланысты деп есептелгенімен, салыстырмалы зерттеулер бұл байланыстың дұрыс еместігін көрсетті, себебі гиппокамп склерозы жоқ миларда да осы үрдіс кездеседі. Екі жақты патология – бұл уақытша бөлігінің аномалиясы, ол гиппокамп склерозымен бірге жүреді. Бұл эпилепсияға операция жасаған және гиппокамп склерозы бар пациенттердің шамамен 15%-ында кездеседі. Екі жақты патологияларға кавернозды гемангиома, гетеротопия, кортикаль дисплазия, артериовенозды мальформация, дисэмбриопластикалық нейроэпителиялық ісік, ми инфаркты және мидың контузиясы жатады. Ең көп кездесетін байланыс – HS ILAE 3-ші түрімен екі жақты патология.
Ересектердегі нейродегенеративті аурулар
Тәжірибелік ми үлгісі – бұл труптың қаруы, яғни труптық зерттеу кезінде алынған ми үлгісі. LATE күдікті ересек жандарда TDP 43 иммунохимиясы TDP 43 протеинопатиясының гиппокамп склерозын қоздырғанын анықтайды. Пирамидалық жасушалардың жоғалуы және глиоз CA1 секторында, суббикулумда, энторинальды қабықта және миндальда байқалады. Гиппокамп нейрондарының жоғалуы және глиоз, сол бөлімдегі Альцгеймер ауруының «нейропатологиялық өзгерісімен» салыстырғанда пропорционалсыз болады. Бір жақты гиппокамп склерозының кездесу жиілігі 40-50% құрайды, тіпті егер TDP 43 инклюзиясы мидың екі жағын қамтыса да. TDP 43 иммунохимиясы, егер гиппокамп склерозы гипоксиядан немесе медиальді уақытша лоб эпилепсиясынан туындаса, TDP 43 протеинопатиясын анықтамайды. Мұхит талшықтарының жаңаруы сирек кездеседі. LATE консенсустық жұмыс тобының есебі TPD 43 протеинопатиясының анатомиялық орналасуына негізделген LATE сатылану жүйесін ұсынды: тек миндаль (1-саты), миндаль және гиппокамп (2-саты), миндаль, гиппокамп және ортаңғы маңдай лоб (3-саты); гиппокамп склерозы сатылану үшін жеткіліксіз немесе қажет емес. Иммунохимия РНК байланыстыратын FUS ақуызын, фосфорилденген тау ақуызын немесе убиквитинды анықтауы мүмкін, егер фронтотемпоральді лоб дегенерациясы TGP 43 протеинопатиясынан туындамаса.
Мезиалдық сопақша эпилепсиясы
МРТ T2 салмақталған немесе T2 сұйықтықпен әлсіретілген инверсиялық қалпына келтіру (FLAIR) сканерінде гиппокамп склерозы күшейтілген сигналмен, кішірейген (атрофиялық) және ішкі құрылымы нашар анықталатын гиппокамп ретінде көрінеді. Сигналдың күшеюі гиппокамп склерозының МРТ суретінде ақынрақ көрінуін білдіреді. Ішкі құрылымының нашар анықталуы гиппокамптың сұр және ақ заттары арасындағы қалыпты шекаралардың болмауымен сипатталады. Гиппокамптың жалпы көлемі де азаяды. Көлемнің азаюы нейрондық жасушалардың жоғалуынан, ал сигналдың күшеюі глиоздың нәтижесінде пайда болады. 18F фтордеоксиглюкозалық ПЭТ сканерінде (18F FDG) гиппокамп атрофиясымен қатар, уақытша бөлігіндегі глюкоза метаболизмінің төмендеуі байқалуы мүмкін. Бұл төмендеген глюкоза метаболизмі аймағы гиппокамптан тысқары да таралуы мүмкін, соның ішінде медиалдық және латеральдық уақытша бөліктерге де таралуы мүмкін.
Ересектердегі нейродегенеративті аурулар
КЕШҚІ (LATE) ауруда МРТ көбінесе ростральді-каудальды градиент бойынша прогрессирлейтін асимметриялық гиппокамп атрофиясын көрсетеді. Төменгі фронталды, алдыңғы уақытша және аралық қабық атрофиясы жиі КЕШҚІ гиппокамп атрофиясымен бірге жүреді, бұл аутопсияда TDP 43 протеинопатиясының анатомиялық үлгісімен сәйкес келеді. МРТ арқылы анықталған субикулум және CA1 көлемдерінің азаюы кейіннен аутопсияда анықталған гиппокамп склерозымен байланысты. КЕШҚІ ауруы бар адамдардың 18F FDG PET сканерлерінде гиппокампты қоса алғанда, медиальді уақытша бөлігіндегі глюкоза метаболизмінің төмендеуі байқалады.
Мезиалдық сопақша эпилепсиясы
Гиппокамп склерозы – уақытша бөлігінің эпилепсиясы бар адамдарда ең көп кездесетін ми аномалиясы. Гиппокамп склерозы 2 жасқа дейінгі балаларда дамуы мүмкін, тіпті 6 айлық кезінде бір жағдай тіркелген. Уақытша бөлігінің эпилепсиясы бойынша хирургиялық ем алғандардың шамамен 70%-ында гиппокамп склерозы анықталады. Уақытша бөлігінің эпилепсиясы бар адамдардың шамамен 7%-ында отбасылық мезиалдық уақытша бөлік эпилепсиясы кездеседі, ал отбасылық мезиалдық уақытша бөлік эпилепсиясы барлардың 57%-ының МРТ-де гиппокамп склерозының белгілері байқалады. Электроэнцефалографиялық және хирургиялық зерттеулер уақытша бөлік ұстамаларының гиппокамп аймақтарынан, жүйке жасушаларының ауыр жоғалуымен байланысты екенін көрсетеді. Интракраниалды электроэнцефалограммада, алдыңғы гиппокамптың жүйке жасушаларының ауыр зақымдануы бар науқастарда алдыңғы гиппокамптан ұстама басталатыны, ал алдыңғы және артқы гиппокамптың жүйке жасушаларының ауыр зақымдануы бар науқастарда алдыңғы және артқы гиппокамптан бірдей ұстама басталатыны анықталды. Қоршаған құрылымдарды сақтап, гиппокампты хирургиялық жолмен алып тастау, мезиалдық уақытша бөлік эпилепсиясының көптеген жағдайларында ұстамаларды бақылауға көмектеседі. Уақытша бөлік эпилепсиясы бар кейбір адамдарда гиппокамп склерозының болмауы, бақылаусыз ұстамалардың міндетті түрде гиппокамп склерозына әкелмейтінін көрсетеді. Қызба эпилепсиясы мен мезиалдық склероздың дамуы арасында тікелей байланыс жоқ. Зерттеушілер гиппокамп склерозының және 10 жылдан астам эпилепсияның болуының парасимпатикалық дисфункцияға, ал емге бағынбайтын эпилепсияның симпатикалық дисфункцияға әкелетінін, ал сол жақ гиппокамп склерозының парасимпатикалық дисфункцияның күшеюіне себеп болатынын анықтады. Гиппокамп склерозы таламустың мезиалдық уақытша бөлік эпилепсиясының ұстамаларын қалай реттейтініне әсер етуі мүмкін. Емге бағынбайтын эпилепсияның ауыр салдары мен дәрілік емнің қолайсыз әсерлері өмірге қатты әсер етеді. Эпилепсияның ерте жаста басталуы және гиппокамп склерозының болуы, ұстамалардан толық құтылу мүмкіндігін төмендетеді. Емге бағынбайтын мезиалдық уақытша бөлік эпилепсиясы және гиппокамп склерозы барлардың шамамен 70%-ы эпилепсияға операция жасағаннан кейін ұстамасыз болады.
Ересектердегі нейродегенеративті аурулар
LATE-та TDP 43 – ядрода қалыпты жағдайда фосфорилденбеген белок, фосфорилденіп, цитоплазма мен нейриттерде дұрыс орналаспайды. Инклюзиялар миндаль безінде, гиппокампта, энторинальды қабықта немесе тісті гируста пайда болады. LATE қарт адамдардың миының шамамен 20-50% -ында кездеседі. LATE ауруы бар адамдардың шамамен 5-40% -ында гиппокамп склерозы байқалмайды. LATE 80 жастан асқан ересектерде Альцгеймер ауруына ұқсас амнезиялық деменция ретінде көрінеді. Гиппокамп склерозы басқа нейродегенеративті ауруларда да кездеседі. Гиппокамп склерозы TDP 43 немесе FUS протеинопатиясынан туындаған фронтотемпоральді лоб дегенерациясы бар адамдардың шамамен 66% -ында кездеседі. Гиппокамп склерозы прогрессивті супрануклеарлық парез TDP 43 протеинопатиясы (PSP TDP) бар адамдардың 60% -ында және Леви денелері деменциясы бар адамдардың 5% -ында кездеседі. Гиппокамп склерозы созылмалы травматикалық энцефалопатиясы бар адамдардың шамамен 23% -ында кездеседі; гиппокамп склерозы бар адамдардың 96% -ында TP 43 протеинопатиясы анықталады.
Мидың жіті зақымдануы
Гиппокамп склерозы гипоксиялық-ишемиялық зақымдану, гипогликемия, токсиндер (каин қышқылы, домоат қышқылы) және вирустық адам герпес вирусы 6-ның лимбикалық энцефалиті салдарынан туындауы мүмкін.