Кіріспе
Getai – бұл әдетте жетинші айдағы Жілектер мейрамы кезінде және қытай құдайларының туған күндері өткізілетін шулы сахналық қойылымдар. Бұл шоулар әдетте кешкі сағат 19:30-дан кейін 22:00-ге дейін созылады және көбінесе Сингапур, Малайзия және Индонезияның кейбір аймақтарында (негізінен Риау, Риау аралдары мен Солтүстік Суматрада) ұйымдастырылады. Сахналық құрылымдар әдетте қала шеткерінен, яғни бос алаңдарда, тұрақтарда немесе тұрғын үйлерде орналасқан уақытша шатырлардан тұрады. Сахна фондары көбінесе ашық түстермен боялған картон мен матадан жасалады және түрлі-түсті прожекторлармен жарқырап тұрады. Орындаушылар әдетте көзге түсетін, жылтыр киімдер киеді. Кейбір getai жүргізушілері әжуанды әңгімелерге барады, ал басқалары жергілікті және ағымдағы оқиғалар туралы әзілдер айтып, мандарин, жергілікті қытай диалектілері, тіпті ағылшын және үнді тілдерін ауыстырып отырады. Сингапурдың жас буыны getai-ді китч ретінде қарастырса, ересектер таныс әндерге би билеп, ән айтудан ләззат алады, көбінесе хоккиен тілінде. Лю Линглинг сияқты дәстүрлі әншілер консервативті киінеді, ал getai-ға қызығушылық танытқан жас орындаушылар көбірек ашық киімдерді таңдайды. Getai қойылымдарының алдыңғы қатары әдетте бос қалдырылады және жұртшылықтан бөгеліп қойылады, себебі олар Жілектер мейрамында тірілер әлеміне оралатынына сенетін рухтар мен құдайларға арналған. Сингапурдың қазіргі getai сахнасында Баобей ("Жаным" мандарин тілінде) бауырлары сияқты жергілікті артистер, сондай-ақ Тайваньнан Хао Хао және Я Я, Гонконгтан Бай Хуэй Мэй және Малайзияның "Кішкентай ханшайымы" Ли Бао Эн сияқты халықаралық әншілер де өнер көрсетеді. Колониялық кезеңде Сингапурда қытай опералары мен қуыршақ қойылымдары танымал болды. Алайда, getai әншілер мен топтардың орындаған қысқа әрі көтеріңкі музыкасымен осы дәстүрлі ойын-сауық түрлерін басып озды. Бастапқыда ойын-сауық парктерінде және театрларда танымал болған getai, ақырында Ашыққан Жілектер мейрамы кезінде адасқан рухтарға және тірілер әлеміндегі көрермендерге арналған қойылымдарға айналды. XX ғасырдың ортасындағы алғашқы getai қойылымдарының бастауы Шанхай мәдениеті мен дәстүрінен, атап айтқанда, бірнеше түрлі қойылымдарды бір шоуға біріктіретін форматынан бастау алады. Бұл стиль gewutuan (歌舞团) үшін тән болды, ол "жыр және би труппасы" деп аударылады, бұл ойын-сауықтың танымал түрі 1930 жылдары Сингапурге келді, бірақ 1940 жылдары сүрінді. Кейін gewutuan өнерімен айналысқан артистер getai-ға көшіп, би, драма, фокус-трюктер мен акробатикалық өнерді getai шоуларына әкелді. Осылайша, gewutuan қойылымдарын еске түсіретін әртүрлі қойылымдардан тұратын getai бағдарламалары пайда болды.
Getai refers to boisterous live stage performances typically held during the Ghost Festival in the seventh lunar month and on the birthdays of Chinese deities. These shows typically last from 7.30pm to after 10pm and are commonly organised in Singapore, Malaysia and some parts of Indonesia (mainly in Riau, Riau Islands and North Sumatra). Additionally, stage setups are usually composed of temporary structures like tents situated in the suburbs of the city namely, in empty fields, parking spaces or housing estates. Stage backdrops are usually made of cardboard and cloths painted in bright colours, vibrantly illuminated by coloured spotlights. The performers normally don loud and glittery clothing. Some getai hosts indulge in crude humour; others maintain quick witted dialogue, joking about local and current affairs, sometimes switching between Mandarin, local Chinese dialects, and even English and Indian languages. Younger people in Singapore may relate to Getai as kitsch, while older people enjoy dancing and singing along to familiar songs, often in Hokkien. Traditional singers such as Liu Lingling tend to dress conservatively, while young performers drawn to getai may choose more revealing outfits. The first row of seats at getai performances are also typically left empty and blocked off from the public as they are reserved for spirits and deities whom Chinese communities believe will return to the world of the living during the Hungry Ghost Festival. In Singapore's contemporary getai scene, performances feature local artistes such as the Baobei ("Darling" in Mandarin) Sisters and even international singers such as Hao Hao and Ya Ya from Taiwan, Bai Hui Mei from Hong Kong and Malaysia's "Little Princess", Li Bao En. During the colonial period, Chinese operas and puppet shows were popular in Singapore. However, getai eventually began to overshadow these traditional forms of entertainment with its shorter and upbeat music performed by singers and live bands. Initially a popular form of entertainment found in amusement parks and theatres, getai eventually evolved into performances meant for wandering spirits during the Lunar Seventh Month's Hungry Ghost Festival and audiences in the world of the living. Early getai acts during the mid 20th century have origins in Shanghainese culture and tradition namely in its format, which incorporates a variety of acts into a single show. This style was characteristic of gewutuan (歌舞团), which translates to "song and dance troupe", a popular form of entertainment which first arrived on Singapore's shores in the 1930s but declined in the 1940s. Subsequently, performers previously in the gewutuan business moved over to getai and brought dancing, drama, magic tricks and acrobatic acts to getai shows. Hence, leading to getai program lineups with a variety of acts reminiscent of gewutuan performances.
Тарих
Гетай 1940 жылдары Сингапурда жапондық оккупация кезінде пайда болды. Алғашқы гетай қойылымы, «Дайехуэй» (大夜会) деп аталған, Жаңа әлем ойын-сауық паркіндегі бизнес иесі өз сусындар дүкеніне көбірек клиенттер тарту мақсатымен ұйымдастырған. Атап айтқанда, клиенттер ішімдік сатып алса, үш сағат бойы тікелей музыка мен ән тыңдай алатын. Бұл жаңартулардың сатылуы гетай труппаларының жалақысына үлес қосты, соның салдарынан 1950 жылдары Сингапурдағы ағылшын газеттері мұндай тікелей эфирдегі шоулардың орналасқан жерін «кешкі кафелер», «түнгі кафелер» немесе «әндер кафелері» деп атады. Алғашқы жылдары гетай қойылымдары Ұлы әлем, Бақытты әлем және Жаңа әлем ойын-сауық парктерінде тұрақты түрде өткізілді. Мұндай гетай сахналарының бірі – Жаңа әлем ойын-сауық паркінде орналасқан Вэйянг Гонг («Күн мен түн сарайы»). Бірақ, ол жапондықтармен бомбаланды және жаңа сахна – Гонгкай Тай («Халық сахнасы») салынды. Дегенмен, гетай өнеріне жапондықтар да қызығушылық танытты, атап айтқанда, жапон армиясының жоғары шенді офицерлері гетай әртістері мен музыканттарына орындауын қалаған әндердің ноталарын әкелді. Орындалатын алаңдар әдетте қысқа қоршаумен белгіленетін, әр қойылым мен орналасқан жерге қарай өзгеретін. Кейде олар жабық жерлерде, ал кейде көрермендер мен орындаушылар ауа райының ықпалына ұшырады. Сонымен қатар, қойылымдар сахнада, шоу тақырыбына сәйкес жасалған мата фонмен толыққанды орындалатын. Шоулар әдетте кешкі сағат 8-де басталып, күн сайын кешкі сағат 11-де қысқа қоршаумен шектелген аймақта аяқталады. Орындау алаңының жанында орналасқан ақ жамылғымен жабылған үстелдерге 4 адамға дейін отыруға болатын, ал кейбіреулері тұрақты клиенттерге арналған. Бос орындар бірінші келгенге берілетін, ал барлық үстелдер толғаннан кейін келгендер қойылым барысында тұруға мәжбүр болды. Отырған көрермендерге 80 центтен 1 долларға дейін жеңіл тағамдар ұсынылатын. Олардың ішінде апельсин сусындары, мысалы, «Гринспот» сияқты бөтелкеленген сусындар бар еді. Гетай шоулары әдетте ашылу әнімен басталады, мысалы, «Жарқын болашақ» («Qiancheng Wanli») және «Жалпы сүйіспеншілік әні» («Boaige») сияқты марштар, барлық орындаушылар сахнада қатар тұратын. Ашылу актісінен кейін сиқырлы трюктер, акробатика, әндер мен билер орындалады, олар жеке немесе дуэт болып табылуы мүмкін. 1950 жылдары жергілікті халық гетай қойылымдарында Қытайдың дәстүрлі халық әндерін және материктік Қытайдан келген танымал мандарин әндерін тыңдап, билеп, тамашалайтын. Алайда, сол кезде гетай әншілері үшін тікелей эфирде бір мезгілде ән айту мен билеу кең таралған емес, әртістер әдетте нота тірегінен ән сөздерін оқып ән салатын. Қойылымның ортасында орындаушылар комедиялық этюдтер қойып, содан кейін қосымша актілер орындалатын. Кейде гетай актілері батыстық ықпалға сүйеніп, Киелі кітаптан Самсон мен Далила сияқты оқиғаларды бейімдеді, ал Бай Ян есімді гетай әртісі тіпті Адольф Гитлер туралы сатирикалық этюд жазып, оны «Ұлы диктатор» деп атады. Осы сегменттерден кейін шоудың биік нүктесі – сөйлеу немесе би драмасы, содан кейін стриптизді қамтитын соңғы акті келді. Мұндай қойылымдарға әдетте қытай жастары, сондай-ақ журналистер, студенттер, үй шаруасындағы әйелдер, мұғалімдер мен жазушылар қатысатын. Ойын-сауық парктеріндегі тұрақты актілерден басқа, «экзотикалық би труппасы» («янвутуан»), «би драма труппасы» («гевуджутуан») және «жыр және драма труппасы» («геджутуан») сияқты әр түрлі атаулармен белгілі саяхаттаушы гетай труппалары да болды. Бұл топтар әр түрлі орындарда, соның ішінде үш Дүниежүзілік ойын-сауық парктеріндегі тұрақты гетай сахналарында саяхаттап, өнер көрсетті.
Гетайдың алтын дәуірі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Корея соғысы Малайзия экономикасының гүлденуіне әкелді. Бұл, Малайзия экономикасындағы екі негізгі тауар – резеңке мен қалайыға деген сұраныстың өсуімен байланысты болды, оларды Корея соғысына қатысушы тараптар әскери материалдарға мұқтаж болғандықтан іздеді. Дамып келе жатқан экономика жергілікті жағдайда демалысқа деген құштарлықты арттырды, бұл гетай сияқты ойын-сауықтарға деген сұранысты күшейтті. Сонымен қатар, гетай туралы ақпарат пен мақалалар жарияланған негізгі басылым – қытай тіліндегі «маса» газеттерінің таралуы да көрсетілімдердің жариялануына көмектесті. Гетай күннен-күнге танымал бола берді, ал 1950 жылдары «Байлемен» («Парамоунт»), Сянгелила («Шангри Ла»), Ехуайуан («Түнгі бақ»), Менцзянхон («Өзенді қызылға толтыру»), Сянле («Жаспар қуанышы») және Фенхуан («Феникс») сияқты үш «Дүние» ойын-сауық парктерінде көптеген гетай сахналары құрылды. Осы кезеңде артистер 1200 долларға дейін жалақы алатын. 1950 жылдары гетай индустриясындағы белгілі бизнесмендердің қатарында ойын-сауық парктері мен кинотеатрларына ие болған Шоу ағайындары бар еді, бұл оларға өздерінің атынан әртүрлі жерлерге артистерді шақыруға мүмкіндік берді. «Катай» да бәсекелес ретінде көтеріліп, көптеген гетай труппаларын өз кинотеатрларында өнер көрсетуге шақырды, бірақ Шоу ағайындарынан озуға қол жеткізе алмады. 1940 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың басына дейін Сингапурда кем дегенде 50 гетай көрсетілімі өткізілді. Дегенмен, 1950 жылдардың соңында ойын-сауық парктеріндегі гетай танымалдылығы төмендеді және 1960 жылдары сахналар жабыла бастады. Бірақ ол 1970 жылдары Аштық рухтар мерекесінде көшелерде және басқа да қоғамдық орындарда құрылған уақытша сахналарда танымал ойын-сауық түрі ретінде орнықты.
Полиция стриптизі 1950 жылдары
1950 жылдары геттай қойылымдары Сингапур қоғамында эротикалық ойын-сауықтың танымал болуына байланысты көбірек тәуекел элементтерін және стриптизді енгізе бастады. Бұл үрдіс 1930-1940 жылдары батыс үрдістері мен жыныстық тартымды әйел денесінің бейнелері Сингапур қоғамына бұқаралық ақпарат құралдары арқылы енуінен басталды. Содан кейін геттай бизнесіндегі орындаушылар мен шоу-жүргізушілер осындай ойын-сауық түрлеріне деген сұраныстың өсуін пайдаланып, жұртшылыққа жыныстық тұрғыдан қозғайтын бағдарламаларды ойлап тапты. Эротикалық жанр геттай индустриясындағы адамдар мен артистер үшін де тартымдырақ болды, себебі ол тұрақты бағдарламаларға қарағанда көбірек табыс әкелді. Атап айтқанда, стриптизерлер айына 1500 долларға дейін таба алатын, сол кездегі ең жақсы геттай артистерінің жалақысынан асып түсетін табысқа ие болды. Геттай қойылымдары "тофу әндері" (豆腐歌曲) деп аталатын әуесқойлық немесе құмарлық сөздері бар әндер сияқты жыныстық элементтерді енгізе бастады. Алайда, басқа да шоулар, мысалы, Фонг Фонг кафесінің 1951 және 1953 жылдары орындалған "Модель" бағдарламасы стриптизді, сондай-ақ артистер көрермендерді сүйетін интерактивті сегменттерді қамтыды. Фонг Фонг кафесінің "Моделі" кейінірек басқа геттай сахналарында да қайталанды, онда сахна жарығымен толық киімсіз болып көрінетін, түстес киім киген әйел орындаушылар болды. Бұл геттай шоулары қытай қауымдастығынан тыс көп ұлтты аудиторияны тарта бастады, бұл шоулар кезінде қытай диалектілері, малай, ағылшын және мандарин сияқты әртүрлі тілдерді қолдануға әкелді. 1950 жылдардың ортасына дейін бұл үрдіс жалғасып, қытайлық қоғамдастықтарда рудан (肉弹) немесе "бомба" термині батыс стриптизерлерінің "бомба" ретінде бейнеленген тәсілдерін бейнелейтін шоуларда эротикалық әрекеттерді орындаған стриптизерлерге қатысты қолданыла бастады. Сонымен қатар, геттай әрекеттерін жарнамалаған Mosquito газеттері стриптизді қамтитын геттай қойылымдарын жарнамалаған кезде "бомба" (弹) терминін қолдана бастады. Алайда, бұл термин Сингапурда өнер көрсететін әйел стриптизерлерді жағымсыз жарықтан көрсететін де қорлаушылық мәнге ие болды. Бұл қойылымдар сондай-ақ, Қытайдың Нанфанг Ванбао және Синли Бао сияқты газеттерінен сынға ұшырады, олардың жазушылары стриптизді қоғамдық моральға қауіп төндіргені үшін айыптады. Колониялық полиция 1895 жылғы Театрлар туралы ережеге сәйкес осындай эротикалық ойын-сауықтарды бақылауға кірісті, бұл билікке шоу-жүргізушілердің орындалу рұқсаттарын, егер спектакльдер әдепсіз деп танылса, кері қайтаруға және оларды стриптиз актілері бағдарламадан алынып тасталған кезде ғана қайтаруға мүмкіндік берді. Алайда, бұл кезде не әдепсіз, не әдепсіз деп саналатыны Сингапур мен Малайяның жергілікті заңнамаларында әлі анықталмаған болатын, бұл геттай бағдарламаларын жоспарлаушылар мен артистерге тұтқындалудан аулақ болу үшін эротикалық ойын-сауық түрлерін қайта түсіндіруге және қайта құрылымдауға мүмкіндік берді. Бұл "Түнгі көбелек (夜蝴蝶)" деп аталатын Фонг Фонг кафесінің жаңа бағдарламасында көрініс тапты, онда артистер маржан көбелек қанаттары мен денелерінің белгілі бір бөліктеріне алтын жұлдыздар салынған жалаңаш түсті іш киім киді, бұл басқа да геттай бағдарламаларында қайталанды. Малайялық христиан кеңесі, Сингапур буддистік федерациясы және Қытай жас ерлер христиандар қауымдастығы (YMCA) сияқты діни ұйымдардың қысымымен отаршылдық полиция ойын-сауық лицензияларын тоқтата отырып, стриптиз актілерін қатаң түрде тоқтатты, бағдарлама мазмұнын жиі тексеруді арттырды және басқа да критерийлер арасында геттай орындаушыларына тәуекел бағдарламаларын орындауға тыйым салатын ережелерді енгізді. Бұл заңдарға ұшыраған орындаушылар мен шоу-жүргізушілер Сингапурда өнер көрсету үшін янутуан немесе секс-мазмұнға шектелген бағдарламаларды құру арқылы саяхаттау ойын-сауық бизнесіне көшуді таңдады. 1959 жылы Сингапур үкіметі сарыға қарсы қозғалысты бастады, оның мақсаты - геттай шоуларындағы стриптиз сияқты эротикалық ойын-сауық түрлерін қоса алғанда, барлық әдепсіз немесе құлдыраған мінез-құлықты жою. Мұндай қатал элементтерге тыйым салынды, өйткені олар ұлтты құру жобасына қауіп төндіреді деп саналды.
Гетай XXI ғасырда
2006 жылы гетай өнерінің ардагері Питер Лоу жаңашыл гетай қойылымын ұйымдастырды. Бұл шарада көптеген танымал әртістер сахнаға шығып, 12 сағаттық бағдарлама көрсетті, көрермендерді көтеріп, қуантты. Заманауи үрдістер мен технологияға қарай, сахна безендірілуінде үлкен өзгерістер болды, оның ішінде дыбыс жүйесі жаңартылып, LED панельдер қосылды. 2011 жылдың 31 шілдесінде Гетай өнері Orchard Road Ngee Ann City Civic Plaza-да алғаш рет жаңа дыбыс және жарық жүйелерімен көрсетілді. Бұл сауда орталығында, әдеттегідей ашық алаңдарда емес, туристер де бар кең көрермен алдында өткен алғашқы гетай қойылымы болғандықтан, шоуда сырлы әзілдер, ашық киімдегі бишілер мен әншілер болған жоқ. Гетай басқа да қытай мерекелері үшін де ұйымдастырылды, мысалы, Күз ортасы фестивалі. Resorts World Sentosa казиносы 2010 жылғы Қытай Жаңа жылы тойында гетайды өз бағдарламасына қосты. Сонымен қатар, Лоянг Туа Пек Конг ғибадатханасы 2010 жылғы Күз ортасы мерекесіне арналған гетай қойылымдарын ұйымдастырды. Дегенмен, 21-ші ғасырда гетай индустриясы Сингапур билігінің шектеулеріне тап болып келеді, оның ішінде ашық киім, ұяң билер және драг-шоу сияқты жыныстық қызықтыру тудыратын контентке цензура қолданылады. Сонымен қатар, Сингапур халқы үшін жаңа тұрғын үйлер салынып жатқандықтан, осы аудандардағы ашық алаңдар сияқты қойылымдар өткізілетін орындардың саны азайып, гетай ұйымдастырушылары үшін іс-шараларға орын табу қиынға түседі.
GeTai сынағы
2015 және 2018 жылдары Сингапур Mediacorp Channel 8 телеарнасы гетай әншілері арасында «GeTai Challenge» (歌台星力量) атты жарыс өткізді. Аталған шоу екі маусымнан тұрады, соңғы маусымы 2018 жылдың 20 сәуірінде басталып, 2018 жылдың 10 тамызында аяқталды.
Гетей Сингапурдың БАҚ-та
Гетайды басты ақпарат құралдары көбірек қабылдап, құрметтеп бағалай бастады. Ройстон Танның 2007 жылғы «881» фильмі гетай әншілерінің екеуіне арналған. The Straits Times газетінің әлеуметтік желі және азамат журналистикасы порталы STOMP жыл сайын танымал гетай әртістерін марапаттау үшін «Getai Awards» сыйлығын ұйымдастырады. Бұл әртістер жалпы жұртшылықтың дауыс беруі арқылы іріктеледі.
Цифрлық дәуірдегі гетай
Алғаш рет RINGS.TV ұялы телефон қосымшасында, Android және Apple iOS жүйелерінде қолжетімді болған getai қойылымдары 2013 жылдың басында Facebook Live арқылы жиірек таратыла бастады. Бұл практика 2016 жылы бекітілді. Мұндай контентті әдетте қытай ғибадатханалары, LEX(S) Entertainment (Lixing Entertainment 麗聲娛樂製作) сияқты ойын-сауық ұйымдары, фотожурналистер, видеографтар, getai жанкүйерлері және Виктор Юэ сияқты даостық қауымның мүшелері жүктейді. Юэ Сингапурдағы даосизм және қытай ғибадатханалары туралы онлайн контентті тұтынушылар арасында жақсы танымал және ол "Таоизм Сингапур" Facebook тобының негізін қалаушы, онда ол және топтағы басқа адамдар әртүрлі суреттер, бейнелер мен getai қойылымдарының тікелей эфирларын бөліседі. Getai контенті бөлісетін және таратылатын басқа топтарға "Singapore Getai Supporter", "Singapore Getai Fans Page", "Lixin Fan Page" және "LEX S Watch Live Channel" кіреді, олардың көпшілігі LEX(S) Entertainment Productions құрамында және басқаруында. Getai қойылымдарының цифрлық форматқа көшуі осы тікелей эфирдегі шоулардың көрермендерін кеңейтті. Бұрын қойылымдарға тек іс-шараға физикалық түрде келген көрермендер ғана қатыса алатын, бірақ тікелей эфирдің пайда болуымен көрермендер құдайлардың рухтарды медиумдар арқылы иеленуі, әндер және басқа да ойын-сауық шаралары сияқты діни оқиғаларға куә бола берді, тіпті олар шоуға қатыса алмаса да. Сонымен қатар, бұл тікелей эфирден кейін кез келген уақытта жасалуы мүмкін, ал эфирде көрсетілген қойылымдар Facebook-та сақталады, бұл онлайн көрермендерге өткізіп алған шоуларды қайта қарауға немесе аяқталысымен ұстап алуға мүмкіндік береді. 2020 жылы қарт адамдарды көңіл көтеру үшін YouTube және Facebook арқылы getai қойылымдары цифрлық форматта өткізілді. Онлайн форматқа көшу Сингапурдағы коронавирус пандемиясы кезінде getai шоулары өткізілмегендіктен, команда мүшелері мен орындаушылардың жұмыстарын сақтауға мүмкіндік берді.