Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшаның Елизавета Ричезасы (; 1 қыркүйек 1288 – 19 қазан 1335), Пьяст әулетінің мүшесі, екі неке арқылы Богемия мен Польшаның патшайымы, сондай-ақ Австрия мен Штирияның герцогинясы болды. Ол Ұлы Польшаның герцогы (1295 жылдан бастап Польшаның королі) Пржемысл II және оның екінші әйелі Ричезаның жалғыз баласы еді. Ричеза өзі Швецияның бұрынғы королі Вальдемар мен Данияның Софиясының қызы болған.
Elizabeth Richeza of Poland (; Ryksa Elżbieta; 1 September 1288 – 19 October 1335), was a Polish princess member of the House of Piast and by her two marriages Queen consort of Bohemia and Poland and Duchess consort of Austria and Styria. She was the only child of Przemysł II, Duke of Greater Poland (since 1295 King of Poland) and his second wife Richeza, herself a daughter of ex King Valdemar of Sweden and Sofia of Denmark.
Алғашқы жылдар
Познань қаласында туған Рыкса ата-анасының некесінен туған жалғыз баласы болды. Ол анасының есімімен аталды, ол Рыкса туғаннан кейін қайтыс болды, бірақ нақты күні белгісіз (шамамен 1289-1292 жылдар аралығында). Өмірінің алғашқы жылдарында ол Овинск қаласындағы цистерциандық монастырда әкесінің әпкесі Аннаның тәрбиесінде болды, ол монастырьдың аббатиссасы еді. Сонда Рыкса әкесінің 1296 жылдың 8 ақпанында Рогознода ұрлануы мен өлтірілуі туралы хабарды алған болуы мүмкін. Польша патшасының өлімі Еуропаның осы бөлігіндегі геосаяси жағдайды түбегейлі өзгертті, сонымен қатар, енді жесір қалған жас ханшайымның тағдырына да әсер етті, ол енді Аскания әулетінің мүшесі (Пржемысл II-ні өлтіруге қатысқан) Маргарет Бранденбургтің қамқорлығына берілді. Пржемысл II мен Маргареттың неке тойында (13 сәуірге дейін, 1293 ж.) Рыкса Бранденбургтың Отто Салцведеліне (Маргареттің ағасы) куәлік етілді, сондықтан оның әкесінің әйелі болашақ қарындасы болды. Маргарет Ұлы Польшаның бір бөлігін күйеуінен мұра ретінде алғанмен, күйеуінің өлімінен кейін көп ұзамай, себептері белгісіз, Рыксаны өзімен бірге алып Бранденбургке қайтып келді. Оттоның 1299 жылдың 11 наурызында күтпеген өлімі куәліктің бұзылуына әкелді және Рыкса Ұлы Польшаға оралды.
Born in Poznań, Ryksa was the only child born from her parents' marriage. She was named after her mother, who died after her birth, although the exact date is unknown (probably between 1289 1292). During her first years of life, she was raised by her paternal aunt Anna in the Cistercian monastery in Owińska, where she was the abbess. It was probably there that Ryksa received the news of her father's failed kidnapping and murder on 8 February 1296 in Rogoźno. The death of the Polish King completely changed the geopolitical situation in this part of Europe, and also clearly influenced the fate of the now orphaned young princess, who was now placed under the care of her stepmother Margaret of Brandenburg, member of the House of Ascania (who took part in the conspiracy to kill Przemysł II). During the marriage ceremony of Przemysł II and Margaret (bef. 13 April 1293), Ryksa was betrothed to Otto of Brandenburg Salzwedel (Margaret's brother), so her stepmother was also her future sister in law. Although Margaret received parts of Greater Poland as her dower, shortly after her husband's death, and for unknown reasons, she returned to Brandenburg, taking Ryksa with her. Otto's unexpected death on 11 March 1299 ended the betrothal and Ryksa returned to Greater Poland.
Вацлав II-ге қыз алу және үйлену
Бранденбургтың Оттосының өлімі Риксаның жағдайын тағы да қиындатты, өйткені ол Ұлы Польшаның соңғы еркек түлегінің жалғыз баласы және шамамен екі ғасырдан бері алғашқы патша болғандықтан, Польша тәжіне үміткерлердің барлығы үшін тамаша нұсқаушы болды. Осы себепті, Бөгемия королі Венцеслав II (1297 жылдан бері жесір) Ұлы Польшаның билеушілерінен ханшайыммен некелесу туралы ұсыныс алғанда, көп ойланбады, тіпті 1300 жылдың 25 шілдесінде Гнезнода Польша королі болып таққа отырғанға дейін Рикса Прагаға жіберілді. Оның жас болғандықтан, Венцеслав II Риксаның үйленуін он бес жасқа толғанға дейін кейінге шегерді. Осы уақыт ішінде ол Лешек II Қараның жесірі және Бөгемия королінің тәтесі Грифина Халичтің қамқорлығына берілді. Рикса мен Венцеслав II арасындағы неке 1303 жылдың 26 мамырында Прага соборында болды. Салтанатты рәсімде Рикса Богемия және Польшаның королевасы атанды, ал күйеуінің тілегі бойынша Елизавета есімін қабылдады, себебі оның есімі Бөгемияда қолданылмады және есімді жат деп санады. Рәсім Майнц және Гнезно архиепископтары мен Вроцлав епископы Генрих з Вierzбнейдің келісімімен орындалды. Екі жылдан кейін, 1305 жылдың 15 маусымында королева Елизавета жалғыз баласын – Агнес есімді қызды дүниеге әкелді. Алты күннен кейін, 21 маусымда Прагада король Венцеслав II қайтыс болды, мүмкін туберкулезден. Он жеті жасар Елизавета, енді жесір королева, қалыңдық ретінде бірнеше жерлер мен 20 000 күміс монета алды.
The death of Otto of Brandenburg complicated again Ryksa's situation, because as the only child of the last male member of the Piast Greater Poland line and the first King in almost two centuries, she was the perfect match for every contender to the Polish crown. For this, when King Wenceslaus II of Bohemia (a widower since 1297) received from the lords of Greater Poland the offer of marriage with the princess, he didn't think too much, and even before his own coronation as King of Poland on 25 July 1300 in Gniezno, Ryksa was sent to Prague. Because of her youth, Wenceslaus II decided to delay the wedding until Ryksa was fifteen years old. During this time, she was placed under the care of Gryfina of Halych, widow of Leszek II the Black and aunt of the Bohemian King. The marriage between Ryksa and Wenceslaus II took place on 26 May 1303 in Prague Cathedral. During the ceremony, Ryksa was crowned Queen consort of Bohemia and Poland, and at the request of her husband, she adopted the name Elisabeth, because her name was not used in Bohemia and seen as strange. The ceremony was performed with the consent of the Archbishops of Mainz and Gniezno and the Bishop of Wrocław, Henryk z Wierzbnej. Two years later, on 15 June 1305, Queen Elizabeth gave birth to her only child, a daughter named Agnes. Only six days later, on 21 June, King Wenceslaus II died in Prague, probably of tuberculosis. The seventeen year old Elizabeth, now Queen Dowager, received several lands as her dowry and 20,000 pieces of fine silver.
Венцеслав III-дің қысқа билігі және Габсбург Рудольфпен неке
Елизаветаның өгей ұлы Вацлав III (сонымен қатар Венгрия тағына үміткер) Богемия және Польша тақтарына мұрагер болды, бірақ 1306 жылдың 4 тамызында Оломоуцта өлтірілді, осымен Премислидтер әулеті тоқтатылды. Пьяст әулетінің Куявия тармағы Польша тағына көтерілді. Өгей ұлының қазасынан кейін Елизаветаның жағдайы қайтадан өзгере түсті, себебі патшайым-ана ретінде ол бос қалған Богемия тағы үшін күреске қатысты. Германия королі Альберт I-нің ұлы, Австрия және Штирия герцогы Рудольф III әкесінің көмегімен таққа отырды. Өзінің билігін нығайту үшін ол Елизаветаға үйленуге ұсыныс жасады, ол екі Премислид патшасының жесірі және анасы еді. Неке Прагада 1306 жылдың 16 қазанында болды; алайда, Елизаветаның екінші рет патшайым болуы ұзаққа солмады: Рудольф патша 1307 жылдың 4 шілдесінде асқазан ауруынан, бір дворянның бекінісін қоршау кезінде ауырғаннан кейін қайтыс болды. Өсиетімен Рудольф Елизаветаның құдалық қалаларын мойындап, оған қосымша 20 000 таза күміс сыйлады.
Elizabeth's stepson Wenceslaus III (also a claimant to the throne of Hungary) succeeded to the thrones of both Bohemia and Poland but was murdered on 4 August 1306 in Olomouc, and with him the Přemyslid dynasty became extinct. The Kujavian branch of the Piast dynasty ascended to the Polish throne. With the death of her stepson, the position of Elizabeth again changed considerably, because as Queen Dowager, she was involved in the fight for the vacant Bohemian throne. Duke Rudolph III of Austria and Styria, son of King Albert I of Germany, finally could take the crown thanks to his father's help. In order to strengthen his position, he arranged his marriage to Elizabeth, both widow and stepmother of the last two Premyslid Kings. The marriage took place in Prague on 16 October 1306; however, Elizabeth's second time as Queen consort was short lived: King Rudolph died on 4 July 1307 of a stomach issue after becoming ill during the siege of the fortress of a nobleman in revolt. In his will, Rudolph acknowledged Elizabeth's dowry towns and left her an additional 20,000 pieces of fine silver.
Градиц Кралёвеге билік ету
Екінші күйеуі қайтыс болғаннан кейін Елизавета Прагадан шығып, өзінің домендерінің орталығы болған, оның жесірлік мүліктерінің бірі – Храдец-Краловеге қоныстанды. Бірақ көп ұзамай ол тағы да Богемия тәжі үшін азамат соғысына тартылды, бұл жолы Генрих Каринтиялық пен Рудольфтың інісі, Австрияның Фридрих I арасындағы күрес болды. Соғыста Елизавета қайын сіңілісін жақтап, оған күшті қолдау көрсетті; осының салдарынан Генрих басып алған жерлерінен қашуға мәжбүр болды. Тек 1308 жылдың тамызында ғана жесір патшайым Храдец-Краловеге оралып, оны мәдениет және өнер орталығына айналдырды.
After her second husband's death, Elizabeth left Prague and settled in Hradec Králové, one of her dower towns, which became the center of her domains. However, soon after, she was again involved in the civil war for the Bohemian crown, this time between Henry of Carinthia and Frederick I of Austria, Rudolph's brother. In the fight, Elizabeth strongly supported her brother in law; for this, she was forced to flee from her lands, which were occupied by Henry. It was only in August 1308 when the Dowager Queen was able to return to Hradec Králové, which she transformed into a center of culture and art.
Липалық Генрихпен қарым-қатынасы және Люксембургтік Иоаннмен қақтығыстары
1310 жылы Люксембургтің Иоанны, король Венцеслав II-нің қызы Елизаветаға үйленуі арқасында Богемияның жаңа королі атанды. Иоаннның билігіне Богемия ақсүйектері күшті қарсылық көрсетті және олар Елизавета Ричезаны қолдауға бел буды. Елизавета Ричезаның қарсылығының басты себебі – оның қорланған мақтанышы болды, себебі ол енді жаңа патшайымның, өзінің келіншегінің арқасында мәртебесінен төмендеп қалды. Люксембургке қарсы фракцияның екінші маңызды басшысы – Моравия гетманы және корольдің болмаған жағдайында Богемия Корольдігінің губернаторы болған Липалық Йиндрих (Генрих) болды. Біраз уақыттан соң Елизавета Ричеза мен Липалық Генрих арасында романтикалық қарым-қатынас туды, бірақ саяси себептерге байланысты олар ешқашан үйленбеді. (Бұл олардың мәртебесіндегі айырмашылыққа және жесір патшайымға үйлену Липалық Генрихке таққа талап ету құқығын беретін еді.) Патша Джон күшті ақсүйектердің ықпалын әлсірету үшін 1315 жылы Генрихті барлық лауазымынан шеттетуге және түрмеге қамауға бұйырды. Алайда, Богемияда жесір патшайымның беделі мен халыққа танымалдығы соншалықты зор болғандықтан, азаматтық соғыстан қорқып, Джон 1316 жылғы сәуірде оны босатып жіберді.
In 1310 John of Luxembourg became the new King of Bohemia, thanks to his marriage to Elizabeth, daughter of King Wenceslaus II and his first wife. John's rule faced substantial opposition from Bohemian nobles, who decided to support Elizabeth Richeza. One of the main reasons for Elizabeth Richeza's opposition was her wounded pride, for now she was degraded in status because of the new Queen consort, her own stepdaughter. The second important leader of the anti Luxembourg faction was the powerful nobleman Jindřich of Lipá (Henry of Lipá), who was the Moravian Hetman and Governor of the Bohemian Kingdom in the absence of the King. Soon a romantic relationship developed between Elizabeth Richeza and Henry of Lipá, which, for political reasons, never led to marriage. (This was not only due to the difference in their status, but also because a marriage with the Dowager Queen would give Henry of Lipá claims to the throne.) In order to weaken the position of the powerful nobility, in 1315, King John deprived Henry of all his offices and imprisoned him. However, the position and popularity of the Dowager Queen was so strong in Bohemia that John, fearing a civil war, released him in April 1316.
Генрих I Явормен одақ, Богемия королі Иоанмен келісім және Градиц Кралёвты сату
Патша Иоаннға жасаған татуластыру әрекеттеріне қарамастан, Елизавета Ричеза өзінің тәуелсіз саясатын жалғастырды, бұл 1317 жылы оның жалғыз қызы Агнестің Пиаст Силезиясының герцогы Генрих I Явормен құдаласуын ұйымдастыруында көрінді. Генрих, болашақ қалың анасының мұрасын қамтамасыз ету және оның келісімімен, армиясымен бірге Градец Краловеге кіріп, король Иоаннға қарсы көтерілісшілерді қолдау үшін жорықтар бастады. Бірақ бір жыл өткен соң, император Людовик IV (Генрих I-нің құдайы) араласуының нәтижесінде Домажлицеде бейбіт келісімге қол қойылды, ол Генрих Липаны король Иоаннның құрметіне қайта орнатып, оған барлық бұрынғы лауазымдарын қайтарды. Сонымен қатар, жесір патшайым өзінің қалыңдық қалаларын король Иоаннға сатып, сүйіктісімен бірге Брно қаласына қоныстанды. Одан кейін Богемия королі Иоанн мен Елизавета Ричеза арасындағы қарым-қатынас бейбіт болды, тіпті корольдің іс-әрекеттерінде белгілі бір әлсіздік байқалды, ол Моравиядағы цистерциандық монастырьға жесір патшайымның өтініші бойынша берілген үсыныстарды мақұлдауында көрінді. Агнес пен Генрих I 1319 жылы ресми некеге тұрды, бірақ кейіннен түсік тартқаннан кейін, олар баласыз қалды.
Despite her conciliatory gestures toward King John, Elizabeth Richeza continued to dictate her own independent policies, as was evidenced in 1317, when she arranged the betrothal of her only daughter, Agnes, to the Piast Silesian Duke Henry I of Jawor, who in order to secure his future mother in law's patrimony and with her consent, entered Hradec Králové with his army and began expeditions in support of rebels against King John. However, one year later, and thanks to the mediation of Emperor Louis IV (Henry I's brother in law) a peace treaty was signed in Domažlice, which restored Henry of Lipá in King John's favor and regained for him all of his previous offices. In addition, the Dowager Queen sold her dowry towns to King John and settled with her lover in Brno. Afterward, the relations between the Bohemia King John and Elizabeth Richeza were peaceful, to the point that a certain weakness could be interpreted by King John's actions, made evident in his approval of grants to the Cistercian convent in Moravia in response to the request of the Dowager Queen. The formal marriage between Agnes and Henry I of Jawor took place in 1319; after a miscarriage some time later, the couple remained childless.
Липалық Генрихтің өлімі, монах болу және соңғы жылдары
Генрих Липа 1329 жылы 26 тамызда Брно қаласында қайтыс болды. Оның қазасынан кейін, Елизавета Ричеза жергілікті монастырда кешірім сұрап, оған көп көмек көрсетіп, мәдениет пен дінге бет бұрды, шіркеулер мен цистерциандық монастырларды салғызып, әсем ән жинақтарын жасауға қаржы жұмсады. Төрт жыл өткен соң, ол қызы Агнеспен бірге Рейн өзені бойындағы қасиетті орындарға ұзақ саяхат жасап, бірнеше айдан соң оралды. Польша мен Богемияның әйел королевасы Елизавета Ричеза (богемия әдебиетінде "сұлу поляк қызы" деп белгілі) 1335 жылы 19 қазанда Брнодағы жергілікті цистерциандық монастырда қайтыс болды және өсиеті бойынша, сүйікті Генрих Липасының қасына, Брнодағы Әйелдің Көтерілуі Базиликасының шіркеу еденінің астына жерленді. Өсиетімен Богемия мен Польшадағы (әсіресе туған жері Познаньдегі) діни мекемелерге бірнеше қайырымдылықтар жасады.
Henry of Lipá died in Brno on 26 August 1329. After his loss, Elizabeth Richeza took the veil in the local convent, which she had generously endowed, and turned her attention to culture and religion, building churches and Cistercian convents, and financing the crafting of illuminated hymn books. Four years later, and together with her daughter Agnes, she went on a long pilgrimage to the shrines of the Rhine, returning a few months later. Elizabeth Richeza, Dowager Queen of Poland and Bohemia (known in Bohemian literature as a "beautiful Polish girl"), died on 19 October 1335 in the local Cistercian monastery at Brno and, according to her wishes, was buried under the floor of her cloister church Basilica of the Assumption of Our Lady, Brno, next to her beloved Henry of Lipá. In her will she made several donations to ecclesiastical institutions in both Bohemia and Poland (especially in Poznań, her birthplace).