Кіріспе

Мониторалдық жүйе, Мадрас жүйесі немесе Ланкастер жүйесі деп те аталатын бұл білім беру әдісі, 19 ғасырдың басында испан, француз және ағылшын отаршылдығының кеңейіп жатқан аймақтарға таңу арқылы қалыптасты. Бұл әдіс "өзара оқыту" немесе британдық педагогтар Эндрю Белл мен Джозеф Ланкастер есімдерімен байланысты "Белл-Ланкастер әдісі" деп те белгілі болды, олар оны тәуелсіз түрде дамытты. Әдіс негізінен қабілетті оқушыларды мұғалімге "көмекшілер" (оқушы-мұғалімдер) ретінде пайдалануға негізделген, олар алған білімдерін басқа оқушыларға жеткізеді. 19 ғасырдың басында Англияда үлкен табысқа жеткен "мониторалдық жүйе" өзінің бастауын Оңтүстік Үндістанның (Бхарат) ауылдық мектептерінен алды. "Мониторалдық жүйемен" аты байланысты доктор Эндрю Белл Үндістанда (Бхаратта) әскери капеллан қызметін атқарды және 1789 жылдан 1796 жылға дейін Мадрастағы ер балаларға арналған жетімдер үйінің басшысы болды. Осы қызметінде ол Мадрас пиал мектептерінде (ғибадатханалар маңындағы) қалыптасқан оқушы-мұғалімдер жүйесіне және Бенгал паатшалаларында да қолданылған осы жүйеге назар аударды.

Бақылау жүйелері

Мониторинг жүйесін 19 ғасырдағы педагогтар өте пайдалы деп тапты, себебі ол бастауыш білім беруді мүмкіндігінше кең қамтудың арзан жолы болды, соның арқасында сыныптың орташа көлемін ұлғайтуға мүмкіндік туды. Жозеф Ланкастердің әдісі үшін ұраны – "Кім үйретеді, сол үйренеді" ("Qui docet, discit"). Бұл әдістемені Англия мен Уэльстегі Рим-католик шіркеуі, кейіннен Ұлттық мектептер жүйесі қабылдады. Мониторинг жүйесі кеңінен тарағанмен және көптеген жақтастары болғанмен, Дэвид Стоудың "Глазго жүйесімен" бәсекелесе алмады, ол мониторлардан гөрі жоғары мақсаттарды көздейтін, білікті оқытушыларды жақтады. Мониторинг жүйесінде қолданылатын негізгі оқыту және оқу процесі, төмен шығынға ие болғандықтан, көптеген мәдениеттерде адамдар арасында білім тарату үшін пайдаланылды. Көптеген білім беру мекемелері осы негізгі қағиданы негізгі оқыту әдісі ретінде қолданады. Оның тиімділігі туралы көптеген байқаулар жасалды, мысалы, 35 жылы Римде Сенека кіші, досы Луцилийге жазған хатында: "Docendo discimus" – "Оқыту арқылы үйренеміз" деп жазды.

Ланкастер жүйесі

Ланкастер идеалды сыныпты (залды) ұзындығы енінен екі есе үлкен параллелограмм ретінде белгіледі. Терезелер еденнен 1,8 метр биіктікте болуы керек. Еден еңіске, ұстаздың үстелінен бөлменің жоғарғы жағына дейін, ең жоғары сынып орналасқан жерге қарай, әр 30 сантиметрге бір метрге көтерілуі керек. Ұстаздың үстелі бөлменің төменгі жағында орналасқан, биіктігі 60-90 сантиметрлік платформаның ортасында тұр. Оқу орындары мен үстелдер жерге берік бекітіліп, бөлменің ортасын алып жатады, оқу орындарының шеттері мен қабырға арасында бес немесе алты фут (1,5-1,8 метр) ені бар дәліз қалдырылады, онда балалар оқу үшін жартылай шеңберге жиналады. Глэдманның айтуынша, тырысуды ынталандыру және еңбегі үшін марапат беру мақсатында, "Ланкастер орын алмастыруды жиі қолданды. Оның медальдары мен марапат белгілері де болды. Билеттерді де табуға болады, олардың құны шамалы болды". Сыйлықтар "артық мөлшерде" салтанатты түрде табысталды. Тәртіпті сақтау үшін күнделікті режимге үнемі өзгерістер енгізілді. Нақты командалар мен қимылдар ережесі де тәртіпті нығайтты. Сынып тізімдері мен тіркелмелері сақталды. Балалар оқу және арифметикадағы қабілеттеріне қарай екі принцип бойынша жіктелді. Ланкастер өзінің жүйесін "христиандық білім беруді" қамтамасыз ету және "балаларды қоғамның игілігіне пайдалы моральдық мінез-құлыққа баулу" деп сипаттады.

Мадрас жүйесі

Беллдің "Мадрас жүйесі" Мадрас қаласының жанындағы Эгмордағы әскери ер балалар үйінде пайда болғандықтан осылай аталды. Глэдман Беллдің жүйесін Беллдің өлімінен екі жыл кейін, 1832 жылы Ұлттық қоғам жариялаған Беллдің нұсқаулығынан алынған жазбалар бойынша сипаттады. "Ол жерде отырып, құмға жазатын жергілікті мектептегі балаларды байқағаннан кейін, Белл Джон Фрискен есімді баланы сол қағида бойынша әліпбиді оқытуға тағайындады. Осының нәтижесінде Белл жүйені кеңейтіп, дамытуға бекінді". Белл: "Адам санасында өзара білім беру және алу қабілеті бар" деді. 1796 жылы Джон Фрискен 12 жас 8 айлық болған. Оның көмекшілерімен бірге ол 91 балаға жауапты болды. Мектеп формалар немесе сыныптар бойынша ұйымдастырылды, әр сыныпта оқу деңгейіне қарай шамамен 36 оқушыдан болды. Жас мұғалімдердің жұмысы тізілімдер арқылы бақыланды. Оқу, есептеу және діни жаттығулар пладометр тізілімінде тіркелді. Тәртіпті сақтау үшін "Қара кітап" пайдаланылды, ондағы жазбалар бүкіл мектепке оқылып, кемшіліктер моральдық тұрғыдан түсіндірілді. Зал тіктөртбұрышты етіп салынды, терезелер еденнен бес фут биіктікте болды, бірақ жоғары жағынан ашылатын. Оқу орындары қабырғаларға орналастырылды, ал ұстаздың үстелі жоғарырақ қойылды. "Осылайша ұстазды шектеу, оның билігін азайтты; ол сыныптар арасында жүріп оқыту арқылы көбірек пайда келтірер еді", - деді сыншылар.