Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сарагоса қолжазбасы (Rękopis znaleziony w Saragossie, "Сарагосада табылған қолжазба") – 1965 жылы Войцех Хас режиссерлік еткен, Ян Потоцкийдің 1815 жылғы "Сарагосада табылған қолжазба" романы бойынша түсірілген польша фильмі. Көбінесе Испанияда өтетін бұл фильмде готикалық, пикарестік және эротикалық элементтер кездеседі. Наполеон соғыстары кезіндегі қараусыз қалған үйдің ішінде, қарама-қарсы тараптардан екі офицер испан офицерінің әкесі Альфонсо ван Ворденнің (Збигнев Цибулски) тарихын баяндайтын қолжазбаны табады. Ван Ворден көп жыл бұрын осы аймақта саяхаттап, зұлым күштердің құрбаны болған және қабалист, сұлтан және цыған сияқты тұлғалармен кездескен. Олар оған көптеген өзара байланысты әңгімелерді айтады. Фильм Польшада және социалистік Шығыс Еуропаның басқа да аймақтарында шыққан кезде белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Кейіннен, АҚШ-та Мартин Скорсезе және Фрэнсис Форд Коппола сияқты кино өнерпаздары оны қайта ашқанда және таралуын ынталандырғанда, сыншылар тарапынан да мойынды көріп, табысқа жетті. 2015 жылы Польшаның Лодзь қаласындағы Кинематография мұражайы жүргізген сауалнамада "Сарагоса қолжазбасы" барлық уақыттардағы ең ұлы польша фильмдерінің тізімінде екінші орынға ие болды.
The Saragossa Manuscript (Rękopis znaleziony w Saragossie, "The Manuscript found in Zaragoza") is a 1965 Polish film directed by Wojciech Has, based on the 1815 novel The Manuscript Found in Saragossa by Jan Potocki. Set primarily in Spain, it tells a frame story containing gothic, picaresque and erotic elements. In a deserted house during the Napoleonic Wars, two officers from opposing sides find a manuscript, which tells the tale of the Spanish officer's grandfather, Alphonso van Worden (Zbigniew Cybulski). Van Worden travelled in the region many years before, being plagued by evil spirits, and meeting such figures as a Qabalist, a sultan and a Romani person, who tell him further stories, many of which intertwine and interrelate with one another. The film was a relative success in Poland and other parts of socialist eastern Europe upon its release. It later also achieved a level of critical success in the United States, when filmmakers such as Martin Scorsese and Francis Ford Coppola rediscovered it and encouraged its propagation. In the 2015 poll conducted by Polish Museum of Cinematography in Łódź, The Saragossa Manuscript came second on the list of the greatest Polish films of all time.
Сюжет
Наполеон соғыстары кезінде Арагон қаласындағы Сарагоса (Зарагоса) шайқасы кезінде офицер қонақүйдің екінші қабатына кетеді. Ол екі ер адамның асылған күйі мен төсектегі екі әйелдің суреттері бар үлкен кітапты табады. Жау офицері оны тұтқындауға тырысады, бірақ ол үшін кітапты аударады; екінші офицер оның авторы өзінің ата-бабасы екенін таниды, ол валлон гвардиясының капитаны болған. Содан кейін, артқа қайтып, ата-бабасы Альфонсо ван Ворденнің оқиғасын баяндайды, ол екі қызметшімен бірге Сіерра Морена таулары арқылы ең қысқа жолды іздеп келеді. Екі жігіт оған таңдап алған бағытынан жүрмеу керектігін ескертеді, өйткені ол қиналған аумаққа алып барады. Ол екі морей ханшайымы Эмина мен Зибельдамен бірге жасырын ішкі бөлмеде тамақтануға шақырылады. Олар капитанға олардың оның туыстары екенін және Гомелездер тұқымының соңғысы ретінде, ол мұрагерлерді қамтамасыз ету үшін екеуіне де үйленуі керектігін айтады. Алайда ол ислам дінін қабылдауы керек. Ол оларды арбау деп әзілдейді, бірақ ол өз қызметшілеріне арбау жоқ деп мақтанып айтты. Содан кейін олар оны азғырып, оған бас сүйегінен сусын береді. Ол оянып, өзін бір жерде, бір үңгірдің астында жатқан бас сүйектердің қасында жатқанын көреді. Ол жын соққан адамды емдеуге тырысатын жұлдызшыл діни қызметкермен кездеседі; соңғысы өзінің оқиғасын айтады, ол екі әйел бауырласты және тыйым салынған махаббаттың басқа түрін қамтиды. Альфонсо түнде таңғажайып дауыстар естіп, монастырьдің шіркеуінде ұйықтайды. Ол оянып, атпен қашып кеткенде, оны испан инквизициясы тұтқындады. Оны екі ханшайым құтқарады, оған Зото ағайындыларының тобы көмектеседі (екісі өлтірілгендей көрінді). Ішкі бөлмеде екі ханшайым Альфонсомен махаббатқа түседі, бірақ оларды шейх Гомелез үзіп тастайды, ол капитанды семсердің ұшымен бас сүйегінің тостағанынан ішуге мәжбүр етеді. Алфонсо тағы да өлім жазасына кесіледі, бірақ бұл жолы оның жанында кабалист жатыр. Олар Каббалист сарайына бара жатқанда, оларға күмәнді математик қосылады, ол: "Адамның ақыл-ойы кез-келген нәрсені қабылдауға дайын, егер ол саналы түрде қолданылса". Фильмнің 1-бөлігі осымен аяқталады. 2-бөлімде негізінен қаланы аралап келген циган тобының жетекшісі айтып берген ұялы әңгімелер жазылған. "Фреймдік әңгіме" немесе "әңгіме ішінде әңгіме" деген сөздердің күрделілігін сипаттаудан бастайды, өйткені кейбір ішкі әңгімелер өзара байланысып, кейінірек әңгіме басқа кейіпкерлер айтып берген бұрынғы тәжірибелерге жаңа жарық түсіреді. Фильмді бірнеше рет көру ұсынылады, сонда сюжетті түсіну үшін, сондай-ақ кейбір кейіпкерлердің кейіпкерлерін өздерінің әңгімелерін айту үшін цигандық әңгімелеуші "кіріктіргенге" дейін анықтау үшін. Ақырында, Альфонсоға Вента-Кемадаға оралуға бұйырады, онда ол екі ханшайыммен кездеседі. Олар оған қоштасып, шейх оған үлкен кітапты береді, сонда ол өз әңгімесінің аяғын өзі жаза алады. Шейх бұл оқиғаның Альфонсоның мінез-құлқын сынауға арналған "ойын" болғанын түсіндіреді. Альфонсо қайтадан асылқыш астында оянады, бірақ оның екі қызметшісі жақын жерде - олар жаңа ғана "ұйлаған" саяхатқа бастамақ сияқты. Сарагосадағы кішкентай қонақ үйде ол үлкен кітапқа жазады, бірақ біреу оған екі ханшайымның күтіп тұрғанын айтады. Ол кітапты бір жағына лақтырып тастайды да, ол оның ұрпағының жауы оны фильмнің басында тапқан үстелге түседі.
During a battle in the Aragonese town of Saragossa (Zaragoza) during the Napoleonic Wars, an officer retreats to the second floor of an inn. He finds a large book with drawings of two men hanging on a gallows and two women in a bed. An enemy officer tries to arrest him but ends up translating the book for him; the second officer recognizes its author as his own grandfather, who was a captain in the Walloon Guard. A flashback then recounts the tale of the ancestor, Alfonso van Worden, who appears with two servants, seeking the shortest route through the Sierra Morena Mountains. The two men warn him against taking his chosen route because it leads through haunted territory. At an apparently deserted inn, the Venta Quemada, he is invited to dine with two Moorish princesses, Emina and Zibelda, in a secret inner room. They inform the captain that they are his cousins and, as the last of the Gomelez line, he must marry them both to provide heirs. However, he must convert to Islam. He jokingly calls them ghosts, despite having told his servants with great bravado that ghosts do not exist. Then they seduce him and give him a skull goblet to drink from. He wakes and finds himself back in the desolate countryside, lying next to a heap of skulls under a gallows. He meets a hermit priest who is trying to cure a possessed man; the latter tells his story, which also involves two sisters and a different kind of forbidden love. Alfonso sleeps in the hermitage's chapel, hearing strange voices at night. When he wakes and rides off, he is captured by the Spanish Inquisition. He is rescued by the two princesses, aided by the gang of the Zoto brothers (two of whom had appeared dead on the ground near the gallows). Back in the inner room, the two princesses become amorous with Alfonso but they are interrupted by Sheikh Gomelez, who forces the captain at sword point to drink from the skull goblet. Again Alfonso awakens at the gallows, but this time a cabalist is lying next to him. As they ride to the Cabalist's castle, they are joined by a skeptical mathematician, who remarks, "The human mind is ready to accept anything, if it is used knowingly." This ends part 1 of the film. Part 2 is primarily filled with the nested tales told by the leader of a band of gypsies who visit the castle. "Frame story" or "tale within a tale within a tale" only begins to describe the complexity, because some of the inner tales intertwine, so that later tales shed new light on earlier experiences recounted by other characters. Multiple viewings of the film are recommended in order to comprehend the plot, as well as identify the appearance of certain characters before they are "introduced" by the gypsy raconteur to tell their own tales. Finally, Alfonso is told to return to the Venta Quemada, where he meets the two princesses. They bid him farewell and the Sheikh gives him the large book so that he can write the end of his own story. The Sheikh explains that the whole adventure was a "game" designed to test Alfonso's character. Alfonso wakes under the gallows again, but his two servants are nearby – it is as if they are about to begin the journey that he has just "dreamed". At the small inn in Saragossa, he writes in the large book until someone tells him that the two princesses are waiting for him. He flings the book aside and it lands on the table where his descendant's enemy found it at the beginning of the film.
Өндіріс
Фильм Краков пен Ченстохова жотасының жанында, Ченстохова қаласының маңында, Ольштын қамалында, Вроцлав, Польшада түсірілді.
The film was shot at Kraków Częstochowa Upland near Częstochowa; Olsztyn castle; Wrocław, Poland.
Шығару
Фильм Польшада 182 минуттық қысқартылмаған түрінде шықты, бірақ АҚШ және Ұлыбританияда тиісінше 147 минутқа және 125 минутқа дейін қысқартылды. Фильмнің жасырын жанкүйері болғанымен, оның таралымы ерекше болды, әсіресе АҚШ-та. Бір кезде фильмнің американдық құқықтары Чикагодағы тек бірнеше көшірмесі бар қасапшыға тиесілі болды. 1990 жылдары бүкіл әлемде тек бір ғана субтитрленген көшірмесі болды, бірақ ол толық емес екені анықталды. Джерри Гарсия 1966 жылы Сан-Францискодағы Cento Cedar кинотеатрында көргеннен кейін фильмге қызығушылық танытты. 1990 жылдары Гарсия архивші Эдит Крамерге фильмнің субтитрленген көшірмесін табуға және қалпына келтіруге көмектесу үшін 6000 доллар ұсынды. Крамер фильмді париждік дистрибьютор Koukou Chanska [fr] компаниясынан сатып алды, бірақ көп ұзамай оның толық емес екенін түсінді. Гарсия Франциядан көшірме келген күні қайтыс болды. Гарсияның қатысуынан кейін және нақты көшірме бар-жоғы белгісіз болған кезде, Мартин Скорсезе араласып, Войцех Хастың жеке көшірмесін табуға, қалпына келтіруге және субтитрлеуге 36 000 доллар жұмсады. Бұл жұмыс Kino Polska компаниясы Польша кино институтының жартылай қаржысымен жасады және Blu-ray форматында қолжетімді. Фильм Мартин Скорсезе ұсынатын «Польша киносының шедеврлері» ішінен таңдалған 21 цифрлық түрде қалпына келтірілген классикалық польша фильмдерінің қатарында.
The film was released in Poland uncut at 182 minutes, but it was shortened for release in the U. S. and UK to 147 minutes and 125 minutes, respectively. Though an underground favorite, the film faced idiosyncratic distribution, particularly in the United States. At one point the American rights to the film were owned by a butcher in Chicago who had only a few prints. By the 1990s there was only one known subtitled print in the entire world and it was found to be incomplete. Jerry Garcia became interested in the film when he saw it in 1966 at the Cento Cedar in San Francisco. In the 1990s, Garcia offered archivist Edith Kramer $6,000 to help find and restore a subtitled print of the film. Kramer purchased the film from Parisian distributor Koukou Chanska [fr], but soon realized that it was incomplete. Garcia died the day after the print arrived from France. With Garcia out of the picture and the existence of any definitive print uncertain, Martin Scorsese stepped in, spending $36,000 to locate, restore, and subtitle Wojciech Has's personal print. by Kino Polska with partial funding provided by the Polish Film Institute and is available on Blu ray. The film is among 21 digitally restored classic Polish films chosen for Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema.
Қабылдау
Rotten Tomatoes сайтында фильм 14 шолу негізінде 93% мақұлдау рейтингісіне ие, салмақты орташа бағасы 7.8/10. Польшалық сыншы Михаль Олещык [pl] былай деп жазады: "Фильм премьерасынан кейін жарты ғасырдан астам өткен соң да керемет ерекшелік сақтайды: сол кезде 18 миллион злотыйға түсірілген, ал кәдімгі фильмнің құны соманың үштен бірін құраса, ол барлық уақыттағы ең таңғажайып фильм эпосы болуы мүмкін, оның қытай қорабы тәрізді құрылымы әлі де күрделі, өте әдемілігімен таң қалдырады". Wall Street Journal журналынан Кристин Джонс былай деп жазады: "Ақыл мен мистиканы өріп ұштастыра отырып, «Сарагоса қолжазбасы» әңгіме айту мен киноның кереметтеріне арналған тойға айналады. Сондай-ақ, ол өткенге қайта оралудың қажеттілігін көрсетеді; бірнеше аңыздық құрт тесігі ертегілер жалғасу алдында дарға асылу алаңына қайта оралады".
On Rotten Tomatoes, the film holds an approval rating of 93% based on 14 reviews, with a weighted average rating of 7.8/10. Polish critic Michał Oleszczyk [pl] writes that, "The film remains a towering oddity more than a half century after its premiere: budgeted at eighteen million zlotys at the time, when a regular feature cost one third of that amount, it may be the strangest film epic of all time, with a Chinese box narrative structure that still dazzles with its intricate, convoluted beauty." Kristin Jones of the Wall Street Journal writes that, "As it interweaves the rational with the supernatural, The Saragossa Manuscript becomes a celebration of storytelling and the marvels of cinema. It also suggests the inevitability of returning to the past; more than one narrative wormhole leads back to the foot of a gallows before the tales continue."