Кіріспе

Сарагоса қолжазбасы (Rękopis znaleziony w Saragossie, "Сарагосада табылған қолжазба") – 1965 жылы Войцех Хас режиссерлік еткен, Ян Потоцкийдің 1815 жылғы "Сарагосада табылған қолжазба" романы бойынша түсірілген польша фильмі. Көбінесе Испанияда өтетін бұл фильмде готикалық, пикарестік және эротикалық элементтер кездеседі. Наполеон соғыстары кезіндегі қараусыз қалған үйдің ішінде, қарама-қарсы тараптардан екі офицер испан офицерінің әкесі Альфонсо ван Ворденнің (Збигнев Цибулски) тарихын баяндайтын қолжазбаны табады. Ван Ворден көп жыл бұрын осы аймақта саяхаттап, зұлым күштердің құрбаны болған және қабалист, сұлтан және цыған сияқты тұлғалармен кездескен. Олар оған көптеген өзара байланысты әңгімелерді айтады. Фильм Польшада және социалистік Шығыс Еуропаның басқа да аймақтарында шыққан кезде белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Кейіннен, АҚШ-та Мартин Скорсезе және Фрэнсис Форд Коппола сияқты кино өнерпаздары оны қайта ашқанда және таралуын ынталандырғанда, сыншылар тарапынан да мойынды көріп, табысқа жетті. 2015 жылы Польшаның Лодзь қаласындағы Кинематография мұражайы жүргізген сауалнамада "Сарагоса қолжазбасы" барлық уақыттардағы ең ұлы польша фильмдерінің тізімінде екінші орынға ие болды.

Сюжет

Наполеон соғыстары кезінде Арагон қаласындағы Сарагоса (Зарагоса) шайқасы кезінде офицер қонақүйдің екінші қабатына кетеді. Ол екі ер адамның асылған күйі мен төсектегі екі әйелдің суреттері бар үлкен кітапты табады. Жау офицері оны тұтқындауға тырысады, бірақ ол үшін кітапты аударады; екінші офицер оның авторы өзінің ата-бабасы екенін таниды, ол валлон гвардиясының капитаны болған. Содан кейін, артқа қайтып, ата-бабасы Альфонсо ван Ворденнің оқиғасын баяндайды, ол екі қызметшімен бірге Сіерра Морена таулары арқылы ең қысқа жолды іздеп келеді. Екі жігіт оған таңдап алған бағытынан жүрмеу керектігін ескертеді, өйткені ол қиналған аумаққа алып барады. Ол екі морей ханшайымы Эмина мен Зибельдамен бірге жасырын ішкі бөлмеде тамақтануға шақырылады. Олар капитанға олардың оның туыстары екенін және Гомелездер тұқымының соңғысы ретінде, ол мұрагерлерді қамтамасыз ету үшін екеуіне де үйленуі керектігін айтады. Алайда ол ислам дінін қабылдауы керек. Ол оларды арбау деп әзілдейді, бірақ ол өз қызметшілеріне арбау жоқ деп мақтанып айтты. Содан кейін олар оны азғырып, оған бас сүйегінен сусын береді. Ол оянып, өзін бір жерде, бір үңгірдің астында жатқан бас сүйектердің қасында жатқанын көреді. Ол жын соққан адамды емдеуге тырысатын жұлдызшыл діни қызметкермен кездеседі; соңғысы өзінің оқиғасын айтады, ол екі әйел бауырласты және тыйым салынған махаббаттың басқа түрін қамтиды. Альфонсо түнде таңғажайып дауыстар естіп, монастырьдің шіркеуінде ұйықтайды. Ол оянып, атпен қашып кеткенде, оны испан инквизициясы тұтқындады. Оны екі ханшайым құтқарады, оған Зото ағайындыларының тобы көмектеседі (екісі өлтірілгендей көрінді). Ішкі бөлмеде екі ханшайым Альфонсомен махаббатқа түседі, бірақ оларды шейх Гомелез үзіп тастайды, ол капитанды семсердің ұшымен бас сүйегінің тостағанынан ішуге мәжбүр етеді. Алфонсо тағы да өлім жазасына кесіледі, бірақ бұл жолы оның жанында кабалист жатыр. Олар Каббалист сарайына бара жатқанда, оларға күмәнді математик қосылады, ол: "Адамның ақыл-ойы кез-келген нәрсені қабылдауға дайын, егер ол саналы түрде қолданылса". Фильмнің 1-бөлігі осымен аяқталады. 2-бөлімде негізінен қаланы аралап келген циган тобының жетекшісі айтып берген ұялы әңгімелер жазылған. "Фреймдік әңгіме" немесе "әңгіме ішінде әңгіме" деген сөздердің күрделілігін сипаттаудан бастайды, өйткені кейбір ішкі әңгімелер өзара байланысып, кейінірек әңгіме басқа кейіпкерлер айтып берген бұрынғы тәжірибелерге жаңа жарық түсіреді. Фильмді бірнеше рет көру ұсынылады, сонда сюжетті түсіну үшін, сондай-ақ кейбір кейіпкерлердің кейіпкерлерін өздерінің әңгімелерін айту үшін цигандық әңгімелеуші "кіріктіргенге" дейін анықтау үшін. Ақырында, Альфонсоға Вента-Кемадаға оралуға бұйырады, онда ол екі ханшайыммен кездеседі. Олар оған қоштасып, шейх оған үлкен кітапты береді, сонда ол өз әңгімесінің аяғын өзі жаза алады. Шейх бұл оқиғаның Альфонсоның мінез-құлқын сынауға арналған "ойын" болғанын түсіндіреді. Альфонсо қайтадан асылқыш астында оянады, бірақ оның екі қызметшісі жақын жерде - олар жаңа ғана "ұйлаған" саяхатқа бастамақ сияқты. Сарагосадағы кішкентай қонақ үйде ол үлкен кітапқа жазады, бірақ біреу оған екі ханшайымның күтіп тұрғанын айтады. Ол кітапты бір жағына лақтырып тастайды да, ол оның ұрпағының жауы оны фильмнің басында тапқан үстелге түседі.

Өндіріс

Фильм Краков пен Ченстохова жотасының жанында, Ченстохова қаласының маңында, Ольштын қамалында, Вроцлав, Польшада түсірілді.

Шығару

Фильм Польшада 182 минуттық қысқартылмаған түрінде шықты, бірақ АҚШ және Ұлыбританияда тиісінше 147 минутқа және 125 минутқа дейін қысқартылды. Фильмнің жасырын жанкүйері болғанымен, оның таралымы ерекше болды, әсіресе АҚШ-та. Бір кезде фильмнің американдық құқықтары Чикагодағы тек бірнеше көшірмесі бар қасапшыға тиесілі болды. 1990 жылдары бүкіл әлемде тек бір ғана субтитрленген көшірмесі болды, бірақ ол толық емес екені анықталды. Джерри Гарсия 1966 жылы Сан-Францискодағы Cento Cedar кинотеатрында көргеннен кейін фильмге қызығушылық танытты. 1990 жылдары Гарсия архивші Эдит Крамерге фильмнің субтитрленген көшірмесін табуға және қалпына келтіруге көмектесу үшін 6000 доллар ұсынды. Крамер фильмді париждік дистрибьютор Koukou Chanska [fr] компаниясынан сатып алды, бірақ көп ұзамай оның толық емес екенін түсінді. Гарсия Франциядан көшірме келген күні қайтыс болды. Гарсияның қатысуынан кейін және нақты көшірме бар-жоғы белгісіз болған кезде, Мартин Скорсезе араласып, Войцех Хастың жеке көшірмесін табуға, қалпына келтіруге және субтитрлеуге 36 000 доллар жұмсады. Бұл жұмыс Kino Polska компаниясы Польша кино институтының жартылай қаржысымен жасады және Blu-ray форматында қолжетімді. Фильм Мартин Скорсезе ұсынатын «Польша киносының шедеврлері» ішінен таңдалған 21 цифрлық түрде қалпына келтірілген классикалық польша фильмдерінің қатарында.

Қабылдау

Rotten Tomatoes сайтында фильм 14 шолу негізінде 93% мақұлдау рейтингісіне ие, салмақты орташа бағасы 7.8/10. Польшалық сыншы Михаль Олещык [pl] былай деп жазады: "Фильм премьерасынан кейін жарты ғасырдан астам өткен соң да керемет ерекшелік сақтайды: сол кезде 18 миллион злотыйға түсірілген, ал кәдімгі фильмнің құны соманың үштен бірін құраса, ол барлық уақыттағы ең таңғажайып фильм эпосы болуы мүмкін, оның қытай қорабы тәрізді құрылымы әлі де күрделі, өте әдемілігімен таң қалдырады". Wall Street Journal журналынан Кристин Джонс былай деп жазады: "Ақыл мен мистиканы өріп ұштастыра отырып, «Сарагоса қолжазбасы» әңгіме айту мен киноның кереметтеріне арналған тойға айналады. Сондай-ақ, ол өткенге қайта оралудың қажеттілігін көрсетеді; бірнеше аңыздық құрт тесігі ертегілер жалғасу алдында дарға асылу алаңына қайта оралады".