Кіріспе

Америка Азамат соғысының шайқасы

Геттисбург шайқасының үшінші күні (3 шілде 1863 ж.), «Пикеттің шабуылы» деп аталған апатты жаяу әскер шабуылы кезінде екі атты әскер шайқасы болды: біреуі шамамен үш миль (5 км) шығысқа қарай, қазіргі Шығыс атты әскер алаңы деп белгілі аймақта, екіншісі [Big] Round Top тауының оңтүстік-батысында (кейде Оңтүстік атты әскер алаңы деп аталады). Шығыс атты әскер алаңында генерал-майор Дж.Е.Б. Стюарттың Конфедерация атты әскері Федералдық артынан өтуге және Пикеттің шабуылының табысқа жеткен жағдайынан пайдалануға тырысты. Бригада генералдары Дэвид МакМ. Грегг пен Джордж Армстронг Кастер басқаратын Одақ атты әскері Конфедерацияның шабуылын тойтарды. Оңтүстік атты әскер алаңында Пикеттің шабуылы жеңіліске ұшырағаннан кейін, бригада генералы Джадсон Килпатрик бұйрығымен Конфедерация армиясының оң жағына жасалған шамасыз атты әскер шабуылы оңай жеңіліске ұшырады, нәтижесінде бригада генералы Илон Дж. Фарнсворт қаза тапты.

Әскери жағдай

Ат әскерлері Геттисбург шайқасында тек бірінші және үшінші күндері ғана маңызды рөл атқарды. Бірінші күні (1 шілде) генерал Джон Бьюфордтың одақтың ат әскерлері дивизиясы генерал-майор Генри Хеттің басқаруындағы конфедерат жаяу әскерлерін одақтың жаяу әскері майданға келгенше сәтті кешіктірді. Күннің соңында Бьюфордтың жасағы майданнан шықты. Конфедерат жағынан генерал-майор Стюарттың ат әскерлері дивизиясының көп бөлігі екінші күнгі шайқасқа дейін майданнан тыс болды. Мүмкін, генерал Роберт Лидің бұйрықтарын дұрыс түсінбегендіктен, Стюарт өзінің үш үздік ат әскерлері бригадасын Потомак армиясының оң қанатын айналып, мағынасыз саяхатқа алып кетті. 24 маусымнан бері Лидің Солтүстік Вирджиния армиясының негізгі күштерімен байланыссыз болды, Лиге маңызды барлау ақпаратын және күзету қызметтерін бермейді. Стюарт 2 шілдеде Карлайлдан Ли штабына келді, ал оның шаршаған бригадалары сол күні кешке жетті, екінші күнгі шайқасты жоспарлауға немесе орындауға тым кеш болды. Хэмптон бригадасы солтүстікке қарай лагерь құрды, сол күні түстен кейін Хантерстаунда одақтың ат әскерлерімен шағын қақтығыс болды. Ли Стюартқа 3 шілдеде Цемтери Ридждегі одақтың қорғаныс шебіне конфедерат жаяу әскерлерінің шабуылына қолдау көрсету үшін операцияларға дайындалуды тапсырды. Стюарт конфедераттың сол қанатын қорғап, одақтың оң қанатын айналып, жаудың тылына өтуі керек еді. Егер Стюарттың күштері Йорк Пайктан Төменгі Голланд жолымен оңтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік алса, олар тез арада Балтимор Пайкқа – Потомак армиясының негізгі байланыс жолына жететін еді, және Ли жоспарлаған шабуылдан (Пикеттің шабуылы) туындаған жағдайды пайдаланып, одақтың тылына қарсы қирату және моральдық тұрғыдан әсерлі шабуылдар жасауға болатын еді. Бұл операция үшін Стюарттың басқаруындағы конфедерат ат әскерлеріне оның Одақ армиясының айналасындағы үш бригадасы (генерал Уэйд Хэмптон, генерал Фитцхуг Ли және полковник Джон Чэмблисс) және полковник Альберт Г. Дженкинстің бригадасы (2 шілдеде Дженкинс жараланғаннан кейін полковник Милтон Дж. Фергюсон басқарды) кірді. Бұл төрт бригаданың құрамында шамамен 5000 адам болғанымен, сол күні шайқасқа тек 3430 адам және 13 зеңбірек қатысты. Мэриленд пен Пенсильвания айналып келген тоғыз күндік сапардан кейін, олар мен олардың аттары шаршап, шайқасқа толықтай дайын болмады. Одақтың ат әскерлері генерал-майор Альфред Плесонтонның корпусынан шықты, ол Геттисбург шайқасы кезінде ат әскерінің әрекеттерін тікелей басқармады. Бьюфордтың дивизиясының көп бөлігі Вестминстерге, Мэрилендке қайтыс болды (генерал Весли Мериттің резервтік бригадасынан басқа, ол Геттисбургтің оңтүстігіне орналастырылды), сондықтан тек екі дивизия ғана шайқасқа дайын болды. Ханновер жолы мен Төменгі Голланд жолының қиылысына жақын, тікелей Стюарттың жолында генерал Дэвид МакМ. Греггтің дивизиясы орналасқан. Греггтің Геттисбургте полковник Джон Б. Макинтош және полковник Дж. Ирвин Грег (Дэвид Грегтің туысы) басқаратын екі бригадасы болды, бірақ соңғысы Балтимор Пайкінде орналасқан. Дэвид Греггтің бір бригадасы жаңадан құрылған генерал Джордж Армстронг Кастердің «Мичиган бригадасымен» толықтырылды. Кастер генерал Джадсон Килпатриктің дивизиясына бекітілген, бірақ Дэвид Греггке уақытша берілді және оның шайқасқа қосылуына рұқсат сұрады. Барлығы Стюартқа қарсы 3250 одақ атты әскері қарсы тұрды. Килпатриктің дивизиясынан басқа бригада, генерал Илон Дж. Фарнсворттың басқаруында, Дөңгелек Топ тауының оңтүстік-батысында, қазіргі кезде Оңтүстік Атты Әскер Алаңы деп белгілі аймақта орналасқан.

Шығыс кавалерия алаңы

3 шілде күні сағат 11:00-де Стюарт қазіргі Шығыс кавалерия алаңының солтүстігіндегі Кресс-Риджге жетіп, Лиге төрт зеңбірекпен оқ атуға бұйрық беріп, өз орнында екенін хабарлады. Бұл ақымақтық қателік болды, себебі ол Греггке өзінің орналасқан жерін көрсетіп берді. Макинтош пен Кастер бригадалары Стюартты тоқтатуға орналасты. Конфедераттар жақындағанда Грегг олармен артиллериялық қақтығысқа түсті, ал Одақтың атты артиллериясының шеберлігі Стюарттың зеңбіректерiн басып озды. Стюарттың жоспары Раммел фермасы маңында Макинтош пен Кастердің алғы шептегі әскерлерін ұстап тұрып, қорғаушылардың сол қанатын айналып Кресс-Риджге шабуылдау еді, бірақ Одақтың алғы шептік әскерлері қарсы тұрып, табандылықпен кері шегінді; 5-ші Мичиган кавалериясының сарбаздары Спенсердің қайта зарядталатын мылтықтарымен қаруланғандықтан, олардың атыс күші еселенді. Стюарт қарсылықты бұзу үшін тікелей атты шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол Фиц Ли бригадасына енген өзінің бұрынғы полкі – 1-ші Вирджиния кавалериясына шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл шамамен сағат 13:00-де басталды, сол кезде полковник Эдвард Портер Александрдың Конфедерат артиллериясы Кладбище алаңына оқ жаудырды. Фитц Лидің әскерлері Джон Раммелдің фермасы арқылы өтіп, Одақтың алғы шептегі әскерлерін шашыратты. Грегг Кастерге 7-ші Мичиган полкімен қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Кастер жеке өзі полкті бастап, "Кел, Уорверин!" деп айқайлады. Атты әскерлер толқындары Раммел фермасының бойындағы қоршауға қарсы аяусыз шайқасты. Жеті жүз адам қоршаудың жанында карабин, тапанша және семсерлермен жақын арада шайқасты. Кастердің атының астынан атып түсірілді, ол кернейшінің атын қолға алды. Ақырында Кастердің әскерлері қоршауды бұзуға жеткілікті күш жинады, соның салдарынан вирджиниялықтар кері шегінуге мәжбүр болды. Стюарт өзінің үш бригадасынан күш жіберді: 9-шы және 13-ші Вирджиния (Чемблисс бригадасы), 1-ші Солтүстік Каролина және Джефф Дэвис легионы (Хэмптонның) және 2-ші Вирджиниядан (Лидің) эскадрильялары. Кастердің қуғыны тоқтатылды, ал 7-ші Мичиган тәртіпсіздікпен шегінді. Стюарт Уэйд Хэмптон бригадасының басым бөлігін жіберіп, формацияда жүрістен жүгіруге көшіп, семсерлерін жарқырата отырып, тағы да бір прорыв жасауға тырысты, бұл Одақтың әскерлерінен "таң қалғандық" тудырды. Одақтың атты артиллериясы оқ-дәрілер мен шрапнельмен шабуылды тоқтатуға тырысты, бірақ Конфедераттар тым жылдам қозғалды және жоғалған әскерлерін толықтырып, қарқынын сақтап қалды. "Кел, Уорверин!" деген айқай тағы да естілді, Кастер мен полковник Чарльз Х. Таун 1-ші Мичиган кавалериясын да жүгіріп алып, шайқасқа кіргенде естілді. Греггтің Пенсильвания полктерінің бірінің әскері байқағандай, екі колонна бір-біріне жақындағанда, олардың жылдамдығы артты, кенеттен ағаш құлағандай дыбыс дағдарыстың басталуын білдірді. Соқтығысу соншалықты күшті болды, көптеген аттар аударылып, мінгендерін басып қалды. Атты әскерлер орталықта аяусыз шайқасқанда, Макинтош жеке өзі бригадасын Хэмптонның оң қанатына қарсы басқарды, ал капитан Уильям Э. Миллердің 3-ші Пенсильвания және 1-ші Нью-Джерси Хэмптонның сол қанатына Лотт үйінің солтүстігінен шабуыл жасады. Хэмптон басына семсерден ауыр жарақат алды; Кастер күнінің екінші атын жоғалтты. Үш жағынан шабуылға ұшыраған Конфедераттар кері шегінді. Одақтың әскерлері Раммел фермасынан тыс жерде қуғынға шыға алмады. Шығыс кавалерия алаңындағы 40 минуттық аяусыз шайқастағы шығындар салыстырмалы түрде аз болды: 254 Одақ әскерінің құрбандары – оның 219-ы Кастер бригадасынан, ал 181 Конфедерат. Тактикалық тұрғыдан шешімсіз болғанымен, бұл шайқас Стюарт пен Роберт Ли үшін стратегиялық жеңіліс болды, олардың Одақтың артқы жағына ену жоспары бұзылды.

Оңтүстік кавалерия алаңы

3 шілде күні таңертең Одақ ат әскерінің қолбасшысы генерал-майор Альфред Плесонтон өзінің екі бригадасын Одақ әскерінің сол жақ фланкіне баруға бұйырды. Ол Бриг. генерал Весли Мериттің Буфорд дивизиясының резервтік бригадасын Эмитсбургтен солтүстікке қарай, Бриг. генерал Джадсон Килпатриктің дивизиясына қосылу үшін қозғалды. Килпатриктің дивизиясы Балтимор жолындағы «Екі тавернадан» «Раунд Топтың» оңтүстік-батысына қарай жылжып келеді. Осы уақытқа дейін Килпатриктің дивизиясындағы жалғыз бригада Бриг. генерал Илон Дж. Фарнсворт, Кастер бригадасы Шығыс кавалерия алаңында Дэвид Грегпен қызмет етуге жіберілді. Плесонтонның не нәрсеге үміттенгені белгісіз. Оның осы аймақта кез келген барлау жүргізгені туралы мәлімет жоқ. Потомак армиясының қолбасшысы Джордж Г. Мид Пикеттің шабуылының кері қайтарылуына байланысты қарсы шабуыл жасауға дайындалып жатқаны туралы болжам жасалды, ол оны алдыңғы түннен бастап күткен болатын. Фарнсворт бұл жерге шамамен сағат 13:00-де, Пикеттің шабуылына дайындалу үшін Конфедерацияның үлкен артиллериялық шабуыл басталған уақытта жетті. Оның 1925 сарбазы Джордж Бушманның фермасынан оңтүстікке қарай позиция алды. Солдан оңға қарай полктер 18-ші Пенсильвания кавалериясы, 1-ші Батыс Вирджиния және 1-ші Вермонт болды. E батареясы, 4-ші АҚШ артиллериясы, артқы жақтағы кішкентай, жартасты төбеге орналасты және 5-ші Нью-Йорк кавалериясы артиллерияны күзету үшін жақын маңдағы сағаға орналастырылды. Килпатрикпен бірге олар Мерриттің бригадасын күтті, ол сағат 15:00-де келді және Фарнсворттың сол жағында, Эмитсбург жолынан өтіп, позиция алды. Осы уақытқа дейін Пикеттің шабуылдаушыларының жаяу әскері басталды, ал Килпатрик өз адамдарын шайқасқа тартуға асықты. Конфедерация сызығында Эмитсбург жолының шығысында тек қана жаяу әскерлер қатысты. Худтың дивизиясының төрт бригадасы Бриг. генерал Эвандер М. Лоу 2 шілдедегі шайқастан бастап, Раунд Топтан бастап, Дьяволдың үйі арқылы және жолға дейін аумақты басып алды. Бастапқыда, Лоу тек 1-ші Техас жаяу әскері (бригадиядан) болды. Генерал Джером Б. Робертсонның Техас бригадасы) оңтүстікке қарай Фарнсвортқа қарады, бірақ ол оларды тез арада 47-ші Алабама пехотасы, 1-ші Оңтүстік Каролина және артиллериямен нығайтты. Жолдың батысында, Мериттке қарама-қарсы, Бриг. генерал Джордж "Тайдж" Андерсоннің Грузия бригадасы болды. Килпатрик атты әскерді басқаруда аз тәжірибеге ие болды, ол оны қорғалған жаяу әскердің позицияларына шабуылдау арқылы көрсетті. Жолдың батысына қарай Меррит бірінші болып кірді, оның 6-шы Пенсильвания ат әскері шайқасып, аттан түсті. Андерсонның грузиндері шабуылдарын оңай теріске шығарып алды. Фарнсворт соңынан ермекші болды, бірақ ол Килпатриктің атты әскерді шабуылдау туралы бұйрығын естіп, таң қалды. Конфедерация қорғаушылары ағаш қоршау рельстері жоғарыда үйілген тас қоршаудың артында орналасты, аттар секіре алмайтындай биік, бұл шабуылдаушыларды от астында түсіріп, қоршауды бұзуды талап етеді. Оған апаратын жер бұзылған, толқымалы, үлкен таспен, қоршаумен және орманмен жабылған, бұл ат әскерінің шабуылға жарамсыз болды. Фарнсворт пен Килпатрик арасындағы пікірталас егжей-тегжейі туралы мәліметтер әртүрлі, бірақ жалпы алғанда, Килпатрик Фарнсвортты өзін-өзі өлтіруді білетін айыптауды жасауға батыл немесе ұялтты деп санайды. Фарнсворт: "Егер сіз бұйрық берсеңіз, мен оны қолға аламын, бірақ сіз үлкен жауапкершілікті өз мойныңызға алуыңыз керек" деді. Бірінші шабуылда полковник Натаниел П. Ричмонд бастаған Батыс Вирджинияның 1-ші ат әскері болды. Олар 1-ші Техас полкі қатты соққыға ұшырағаннан кейін үлкен шатасуда жүрді, бірақ олар қабырғаны бұза алды. Сол кезде қарулы күрес басталды, бірақ шабуылдар кері қайтарылды. Шабуылға қатысқан 400 федералды атлы әскердің 98-і қаза тапты. Екінші толқын 18-ші Пенсильваниядан келді, оны 5-ші Нью-Йорк роталары қолдады, бірақ олар да қатты мылтық атысымен 20 адаммен қайтарылды. Ақыры, 1-ші Вермонт кавалериясының кезегі келді, шамамен 400 офицер мен сарбаз, оларды Фарнсворт әрқайсысы төрт ротадан тұратын үш батальонға бөлді, олардың басшылары подполковник Аддисон В. Престон, майор Уильям Уэллс және капитан Генри С. Парсонс. Парсонс батальоны тексастықтарды басып өтіп, солтүстікке қарай Джон Слайдер фермасына қарай аттанып, шабуылға бастады. Эвандер Лоу үш Джорджия полкін (9-шы, 11-ші және 59-шы) техастардың және артиллерия батареяларының қолдауына жіберді. Бұйрықты көтеріп алып бара жатқан штаб офицері 4-ші Алабамамен кездесті, ол да қолдауға қосылды. Алабама лейтенанты: «Кавалерия, жігіттер, кавалерия! Бұл емес, тек ойын-сауық, оларға беріңдер!» деп айғайлады. Ал жаяу әскерлер көптеген оңай нысаналарды тапты. Барлық үш батальон шабуылы үлкен шығындармен кері қайтарылды. Соңғы топ, Уэллс пен Фарнсворт бастаған, Биг Раунд Топқа қарай айналып өтті, онда олар 15-ші Алабаманың қатарымен кездесті. Фарнсворттың тобы тек он сарбазға дейін азайды, олар өмірлік қауіптің өтінен қашуға тырысып, алға-артқа қозғалды. Фарнсворт аттан құлап, кеудесіне, қарынына және аяғына бес оқ тиді. Соғыстан кейінгі есептерде Фарнсворттың тұтқынға түсуден сақтану үшін пистолетімен өзіне-өзі қол жұмсағаны туралы мәлімдеме жасаған конфедерация сарбазының сөзі жоққа шығарылды. Майор Уэллс өзінің ерлігі үшін медальмен марапатталды. Вермонт полкі пайдасыз шабуыл кезінде 65 қаза тапты. Килпатриктің ойсыз және нашар орындалған кавалерия шабуылдары АҚШ кавалериясы тарихындағы ең төмен нүкте ретінде есте қалады және Геттисбург шайқасының соңғы маңызды жағдайы болды. Геттисбургтен батысқа қарай алты миль (10 км) Мерриттің полктерінің бірі, 6-шы АҚШ кавалериясы, сол күні Фэрфилдте Бриг. генерал Уильям Е. «Грамбл» Джонстың «Лорел бригадасымен» жеңіліске ұшырады, бұл Геттисбург шайқасының ресми бөлігі емес, бірақ Ли армиясының шегінуінде маңызды рөл атқарды. Плесонтонның барлық кавалерия бригадалары Геттисбург кампаниясының қалған бөлігінде Ли армиясын Потомак өзенінен кері қууда жақсы нәтиже бермеді.