Кіріспе

Бас сүйек сынуы – бас сүйектің бас бөлігін құрайтын сегіз сүйектің біреуінің немесе бірнешеуінің сынуы, көбінесе күшті соққы салдарынан пайда болады. Егер соққының күші артық болса, сүйек соққы тиген жерде немесе оның жанында сынып, бас сүйегінің ішіндегі мембраналар, қан тамырлары және ми сияқты құрылымдарға зақым келтіруі мүмкін. Құрамында қосымша зақымдар жоқ бас сүйек сынуы физикалық немесе неврологиялық зақымдарсыз болуы мүмкін және әдетте клиникалық маңызы жоқ, бірақ сау сүйектің сынуы күштің айтарлықтай күшпен қолданылғанын көрсетеді және қосымша жарақаттар мүмкіндігін арттырады. Басқа күшті соққы тиген кезде мидың сілкінісі пайда болады, есінен тануы мүмкін немесе таймауы мүмкін. Эпидермис пен ми қабықшаларын (менингтерді) жарып, немесе параназальды синустар мен ортаңғы құлақ құрылымдары арқылы өтіп, сыртқы ортаны бас сүйек қуысымен байланыстыратын, үстінен жарамен бірге болатын сыну – құрама сынық деп аталады. Құрама сынықтар таза немесе ластанған болуы мүмкін. Бас сүйек сынықтарының төрт негізгі түрі бар: сызықтық, батып кеткен, диастаздық және базилярлық. Сызықтық сынықтар ең көп кездеседі және әдетте сынықтың өзіне ешқандай араласу қажет болмайды. Батып кеткен сынықтар көбінесе ұсақ болып келеді, сүйектің сынған бөліктері ішке қарай жылдырылады және негізгі тіндердің зақымдануын емдеу үшін хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Диастаздық сынықтар бас сүйектің тігістерін кеңейтеді және көбінесе үш жасқа дейінгі балаларға әсер етеді. Базилярлық сынықтар бас сүйектің негізіндегі сүйектерде болады.

Сызықтық сынық

Сызықтық бас сүйегі сынықтары – бұл сүйектің сыртқы қабатынан ішкі қабатына дейін бас сүйегінің толық қалыңдығын кесіп өтетін сынықтар. Олар көбінесе түзу болып келеді және сүйек орын ауыстыруы байқалмайды. Бұл жарақаттың ең көп кездесетін себебі – бас сүйегінің кең аумағына таралатын соққы энергиясынан туындаған күшті соққы. Сызықтық бас сүйегі сынықтары көбінесе клиникалық маңызға ие емес, бірақ егер олар бір-біріне жақын орналасқан параллель сынықтар болса, немесе бас сүйегінің тігісін кесіп өтсе, сондай-ақ веноздық синус ойысын немесе қан тамыр арнасын зақымдаса, қауіпті болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда тігіс ажырауы, веноздық синус тромбозы және эпидуральді гематома сияқты асқынулар пайда болуы мүмкін. Кішкентай балаларда, сирек болса да, әсіресе сынық parietal сүйекте болған жағдайда, бас сүйегінің өсуімен қатар сынық пайда болуы мүмкін.

Қиындық

Бас сүйек сынығы – әдетте, балғамен, таспен соққы беру немесе басқа тебу сияқты күшті соққы салдарынан болатын сынық. Бұл түрдегі сынықтар – ауыр бас жарақаттарының 11%-ын құрайды. Бұл сынықтарда сынған сүйектер ішке қарай ығысады. Бас сүйек сынығы миға қысымның артуына немесе миға қан кетуге, нәзік тіндердің зақымдануына жоғары риск тудырады. Ашық бас сүйек сынығы сынық үстінде терінің жарылуымен (жарамен) пайда болады, бұл ішкі бас сүйек қуысын сыртқы ортамен байланыстырып, инфекция және ластану қаупін арттырады. Күрделі сынықтарда мидың қатты қабығы (dura mater) жыртылады. Бас сүйек сынығы миға қысым жасап жатса, мидан сүйектерді алып тастау үшін, жақын жердегі сау бас сүйекке тесіктер жасап операция жасалуы мүмкін.

Диастаздық сынық

Диастаздық сынықтар бас сүйектің бір немесе бірнеше тігістерін кесіп өтетін сынық сызығынан туындайды, бұл тігістің кеңеюіне алып келеді. Бұл сынықтар көбінесе нәрестелер мен кішкентай балаларда кездеседі, себебі олардың тігістері әлі бітіп үлкермейді, бірақ ересектерде де болуы мүмкін. Ересектерде диастаздық сынықтар көбінесе лямбдоид тігіске әсер етеді, өйткені бұл тігіс ересектерде шамамен 60 жасқа дейін толыққанды бітіп қалмайды. Ересектердегі диастаздық сынықтардың көпшілігі ауыр бас жарақаттарының салдарынан пайда болады. Травма нәтижесінде, диастаздық сынық бас сүйектерінің құлауымен бірге жүреді. Бұл нәзік тіндерді, басының сынуына ұқсас түрде, ұсатады. Диастаздық сынықтар сынықтардың әртүрлі түрлерімен қатар пайда болуы мүмкін, сондай-ақ бас сүйегінің тігістерінің диастазы сынықсыз да дамуы мүмкін. Тігіс диастазы клидокраниалдық дисплазия және остеогенез имперфекта сияқты түрлі туа біткен ауруларда да кездесуі мүмкін.

Базилярлық сынық

Базилярлы бас сүйегінің сынықтары – бас сүйегінің (бас сүйегінің) негізінде пайда болатын сызықтық сынықтар, олар нейрокраниумның басқа бөліктеріне қарағанда көбірек күш-қуатты қажет етеді. Сондықтан олар сирек кездеседі, ауыр бас жарақаттары бар науқастардың барлық 4%-ында ғана жеке сынық ретінде табылады. Базилярлы сынықтардың ерекше белгілері бар: қан синустарда; цереброспинальді сұйықтықтың мұрыннан (цереброспинальді сұйықтық ринореясы) немесе құлақтан ағуы (цереброспинальді сұйықтық отореясы); көздің орбиталарының көгеріп кетуі, көбінесе "ракун көздері" деп аталады (сынықтан қан ағуы нәтижесінде көздің орбиталарында қан жиналудан пайда болады); және мастоидтық өсіктің үстіндегі көгеріп кету, "Баттл белгісі" деп белгілі.

Өсіп келе жатқан сынық

Бас сүйегінің өсіп келе жатқан сынығы (GSF), сонымен қатар ми эрозиясы немесе мидың қабықшалық сұйықтығымен толтырылған кисталық массаның қалыпты дамуына байланысты лептоменгеяльды киста деп те аталады, бұл бас жарақаттарының сирек кездесетін салдары, көбінесе 3 жасқа дейінгі балаларда париетталды сүйектегі сызықтық сынықтармен байланысты. Ол үлкен балаларда бас сүйегінің атипикалық аймақтарында, мысалы, базиокципиталды және бас сүйегінің негізінде, сондай-ақ бас сүйегінің басқа да түрлеріндегі сынықтармен де кездеседі. Бұл сынықтың диастаздық кеңеюімен сипатталады. GSF дамуымен байланысты әртүрлі факторлар бар. Басты себеп – қабықшаның (dura mater) жарылуы. Бас сүйек сынығының кеңеюі, ішінара, жас балаларда болатын мидың қарқынды физиологиялық өсуіне және ми-мұралық сұйықтығының (ММЖ) төмендегі кисталық массадағы пульсациясына байланысты.

Бас сүйегінің жарылуы

1 жасқа толмаған сәбилерде ауыр жарақаттар салдарынан көбінесе болатын бас сүйегінің жарылуы – бұл терісі зақымдалмаған күйде бас сүйегінің сыртқы қабырғасынан тысқары шығып тұратын ми материясымен жабық, диастаздық сынық. Осындай сынықтармен бірге бас терісінің ісінуі байқалады. Егер бас терісі бірден ісінбесе, диагнозды магниттік-резонанстық томография арқылы қоюға болады, бұл жылдам емдеуді қамтамасыз етеді және "өсіп келе жатқан бас сүйегі сынығының" дамуын болдырмайды.

Құрама сынықтар

Эпидермисті жарып, немесе параназальды синустар мен ортаңғы құлақ құрылымдары арқылы өтіп, сыртқы ортаны бас сүйек қуысымен байланыстыратын, үстінен жарамен бірге болатын сынық – бұл ашық сынық. Ашық сынықтар таза немесе ластанған болуы мүмкін. Бас сүйек ашық сынықтарында ішкі қуыста ауа (пневмоцефалия) пайда болуы мүмкін. Ашық бас сүйек сынықтарының ең қауіпті асқынуы – инфекция. Инфекция қаупін арттыратын факторлар: көзге көрінетін ластану, ми қабығының (менингтердің) жарылуы, сүйек сынықтары және жарақат алғаннан кейін сегіз сағаттан асса соң емделуге келу.

Құрама жоғарыдағы сынық

Қалқанның көтеріңкі сынығы – бас сүйегінің сирек кездесетін түрі, онда сыныққан сүйек бас сүйегінің сыртқы қабатынан жоғары көтеріледі. Бұл түрдегі бас сүйегі сынығы әрқашан ашық болады. Ол қарумен шабуыл жасалған кезде туындауы мүмкін, онда алғашқы соққы бас сүйегі мен жақын орналасқан ми қабықшаларын тесіп өтеді, ал қаруды кері тартып алғанда сыныққан бас сүйегі бөлігі сыртқа қарай көтеріледі. Сонымен қатар, күшті соққы кезінде бас сүйегінің бұрылуынан, құлау кезінде бір нәрсеге соқтығысқанда бас сүйегінің бұрылуынан немесе алғашқы ашық бас жарақатынан кейін науқастың жағдайын өзгерту кезінде де кездесуі мүмкін.

Анатомия

Адам бас сүйегі анатомиялық тұрғыдан екі бөлікке бөлінеді: миды қорғап, сегіз бас сүйегінен құралған нейрокраниум, және ішкі құлақтың үш сүйегін есептемегенде, он төрт сүйектен тұратын бет сүйегі (вицерокраниум). Бас сүйек сынығы деген термин көбінесе нейрокраниумның сынықтарын білдіреді, ал бас сүйектің беттік бөлігінің сынықтары – бет сынықтары деп аталады, ал егер жақ сүйегі сынық болса, онда ол жамбас сүйегінің сынығы болып саналады. Сегіз бас сүйегі тігістермен бөлінеді: бір маңдай сүйегі, екі шашақ сүйектері, екі темір сүйек, бір төбе сүйегі, бір көпіршік сүйек және бір торылдақ сүйек. Бас сүйектері үш қабаттан тұрады: сыртқы қабырғаның қатты, тығыз қабаты (lamina externa), диплоэ (ортадағы қызыл сүйек миының губка тәрізді қабаты) және ішкі қабырғаның тығыз қабаты (Lamina interna). Бас сүйегінің қалыңдығы орналасқан жеріне байланысты өзгереді. Сондықтан, сынық тудыру үшін қажетті жарақаттың күші соққы тиген жерге байланысты болады. Бас сүйегі маңдайдың қабыршасы, сыртқы төбелік шығыңқылық, мастоидтық өсінділер және маңдай сүйегінің сыртқы бұрыштық өсіндісінде қалың болады. Бұлшық еттермен жабылған бас сүйегінің аймақтарында ішкі және сыртқы қабаттар арасында диплоэ қабаты болмайды, бұл сүйектің жұқа болуына және сынуға бейімделуіне әкеледі. Бас сүйек сынықтары көбінесе жұқа темір және шашақ сүйектерінде, көпіршік синусында, foramen magnum (омыртқа миының бас сүйегінің түбіндегі тесігі), темірлік төбелік тізбегінде және бас сүйегінің түбіндегі көпіршік сүйегінің ішкі бөліктерінде кездеседі. Бас сүйегі қуысының ортаңғы бөлігі – бас сүйегінің түбіндегі шұңқыр – бас сүйегінің ең жұқа бөлігі болып табылады, сондықтан ол ең әлсіз бөлігі болып саналады. Бас сүйегінің осы бөлігі көптеген тесіктердің болуынан әлсірейді, нәтижесінде, бас сүйегінің негізгі сынықтарының пайда болу қаупі артады. Сондай-ақ, сынуға бейімді аймақтарға торылдақ пластинасы, алдыңғы бас сүйегінің орбиталарының шатыры және артқы бас сүйегінің мастоидтық және қатты қабықшалық синустары арасындағы аймақтар жатады.

Болжам

Бас сүйегінің қарапайым сынығы бар және басқа да алаңдатушы жағдайлары жоқ балалардың жағдайы нашарлап, ауыр салдарға ұшырау қаупі төмен, сондықтан оларға көбінесе күшті ем қажет болмайды. Егер жарақаттан кейін адамдарда мидың шайқалуы немесе бас сүйегінің сынығы болған, бірақ ішкі ми қан кетуі немесе ошақты неврологиялық бұзылыстар болмаса, олардың ұзақ мерзімді танымдық қабілеттерінің нашарлауы және эмоционалдық тұрақсыздығы жоқ адамдарға қарағанда екі есеге жуық көрінеді. Бас сүйегінің сынығы бар адамдарда "ішкі ми патологиясы немесе ГКШ бойынша есінен айырудың ауыр бұзылулары болмаған жағдайда да, нейропсихологиялық дисфункция" байқалды.