Кіріспе

Микроскопиялық организмдер туысы

Хаос – амебидтер тұқымдасына жататын, бір жасушалы амебоид организмдердің туысы. Ең ірі және белгілі бір түрі, «гигант амеба» (Chaos carolinensis) деп аталатын түр, 5 мм-ге дейін жете алады, бірақ көптеген мысалдар 1 және 3 мм аралығында кездеседі. Осы туыстың өкілдері Amoeba туысына өте ұқсас және ортақ морфологиялық ерекшеліктермен бөліседі, көптеген цилиндрлі псевдоподтарды жасайды, олардың әрқайсысы ұшында дөңгелек болады. Дегенмен, Amoeba-ның бір ядросы болса, Хаостың мыңдаған ядросы болуы мүмкін. Осы ерекшелігіне байланысты C. carolinensis бір кезде Pelomyxa palustris гигантты, көп ядролы амебамен бірге Pelomyxa туысына жатқызылған. Жақында осы түрдің молекулалық филогенетикалық зерттеулері, бұрынғы зерттеушілердің пікірін растады – ол Pelomyxa-ға қарағанда Amoeba-ға жақын. Қазіргі кезде бұл түр жеке Хаос туысына, Amoeba туысының туысқан тобы ретінде жіктеледі.

Тамақ ішу әдеті

Хаос түрлері — бактериялармен, балдырлармен, басқа да протозоалармен және тіпті кішкентай көпжасушалы жұмырқакөздермен қоректенетін әмбебап гетеротрофтар.

Қозғалыс

Жасушаның мембранасы немесе плазмалемма өте икемді, бұл организмге бір сәттен екіншісіне пішінін өзгертуге мүмкіндік береді. Мембрана ішіндегі цитоплазма, әдетте, екі бөліктен тұрады: ішкі сұйықтық немесе эндоплазма, онда еркін гранулалар мен қоректік вакуолалар, сондай-ақ ядролар мен митохондриялар сияқты органеллалар болады; және жасуша периметрінің айналасындағы тұтқыр эктоплазма, ол салыстырмалы түрде мөлдір және көзге түсетін гранулалардан тұрмайды. Басқа лобосты амебалар сияқты, Chaos псевдоподияларын созу арқылы қозғалады. Жаңа псевдопод созылғанда, алдыңғы шетінде эктоплазманың өзгермелі аймағы қалыптасады және оның ішінде эндоплазма ағыны айналып өтеді. Бұл қозғалыстарды сипаттау және олардың жасушаның алға жылжуына қалай әкелетінін түсіндіруге жұмсаған күш-жігер зор ғылыми әдебиеттер жиынтығын тудырды.

Ерте тарихы және атау таласы

Хаос туысының тарихы ұзақ және көбінесе шатастыратын. 1755 жылы Розель фон Розенхоф "der kleine Proteus" ("кішкентай Протей") деп атаған амебоидты көріп, бейнеледі. Үш жылдан кейін Линней Розельдің жаратылысына Volvox chaos деген ат қойды. Бірақ Volvox аты қамшылы балдырлар туысына бұрыннан қолданылғандықтан, ол кейіннен оны Chaos chaos деп өзгертті. Келесі онжылдықтарда жаңа аттар мен түрлер көбейгенде, Хаос туралы мәліметтер, әртүрлі синонимдермен, ұқсас организмдердің сипаттамаларымен соншалықты араласып кетті, тіпті бір тарихи амебоидты екіншісінен ажырату дайын емес. 1879 жылы Джозеф Лейди барлық "көне" ірі тұщы су амебаларын бір түрге біріктіруді ұсынды, оны Amoeba proteus деп атады. Он екі түр, соның ішінде Хаос туысына жатқызылған бірнеше түр, Amoeba proteus синонимі ретінде қарастырылуы керек еді. Дегенмен, ол бұл организмді сипаттағанда, ол қазіргі Хаостан өзгеше, бір ядролы амеба ретінде нақты анықталды. 1900 жылы Солтүстік Каролина университетінің биологы Х.В. Уилсон Amoeba proteus-қа ұқсас, бірақ жүздеген жасушалық ядролары бар алып амебаны тапты және оқшаулады. Пеломикса деп аталатын алып көп ядролы амебалардың туысы болғандықтан, Уилсон өз организмін сол таксонға орналастырып, Pelomyxa carolinensis деп атады. Бірақ басқалар да оны қабылдады. Үшінші топ Уилсонның амебасы үшін Хаос туысының жарамдылығын қабылдады, бірақ биноминалдың екінші бөлігін сақтап, организмді Chaos carolinensis деп атады. 1970 жылдардың басына қарай әртүрлі зерттеушілер үш атауды бір уақытта қолданды. Алайда, амебаның ұсақ құрылымын және физиологиясын зерттеу оның басқа Пеломиксадан (соның ішінде митохондрияның толық жоқтығы) айтарлықтай ерекшеленетінін анықтады. Содан бері номенклатуралық келісім пайда болды және бүгін ағза әдетте Хаос каролиненсис деп аталады, бұл алғаш рет 1948 жылы Роберт Л. Кинг пен Теодор Л. Джахн ұсынған. Рибосомалық ДНК-ны зерттеуге негізделген молекулалық филогения Саркодинаның полифилетикалық топтасу екенін көрсетті: кейбір амебоидтар басқа Саркодиналарға қарағанда басқа фила мүшелерімен жақында ортақ ата-бабаны бөліседі. Осының салдарынан, Саркодинаның амебоидтары жаңадан құрылған екі супертопқа бөлінді: Rhizaria және Amoebozoa. Хаос және оның жақын туысы Амеба қазір Тубулиндар санына кіреді: жалаңаш амебалар (қабық немесе қабықшасы жоқ), моноподиальды немесе цилиндрлі псевдоподтары бар, жабыспайтын уроидпен (жасушаның артқы бөлігіндегі бүкірленген көрінісі бар аймақ). Амебозоаның монофилиясы әлі толыққанды дәлелденбеген, бірақ қазіргі ақпарат Хаос пен Амебаның топтағы тығыз туысқан таксондар екенін растайды. Алайда, сол зерттеу Хаос туысының монофилиясы туралы сұрақтар тудырады, өйткені Хаос нобилесі Хаос каролиненсис және кем дегенде екі түрлі Амебаны қамтитын топқа базалық болуы мүмкін, төменде Pawlowski және Burki (2009) көрсеткендей: