Кіріспе

Пю қалалары – қазіргі Мьянманың жоғарғы бөлігінде (Бірма) біздің заманымыздан бұрын 2 ғасырдан 11 ғасырдың ортасына дейін болған қалалар тобы. Бұл қала-мемлекеттер Тибет-Бурма тілінде сөйлейтін Пю халқының оңтүстікке қарай қоныс аударуының бір бөлігі ретінде құрылды. Мыңжылдық кезең, көбінесе Пю мыңжылдығы деп аталады, қола дәуірін классикалық мемлекеттер кезеңінің басталуымен байланыстырды, онда 9 ғасырдың соңында Паган патшалығы пайда болды. Пю қалаларының негізгі мемлекеттері Жоғарғы Бирманың суармалы үш маңызды аймағында орналасқан: Му өзені аңғары, Кяуксе жазығы және Иравадди мен Чиндвин өзендерінің қосылған жері маңындағы Минбу аймағы. Иравади өзені алабында бес үлкен қамалмен қоршалған қала – Бейктано, Маингмав, Биннака, Ханлин және Шри Ксетра, сондай-ақ бірнеше кішкентай қалалар қазылып алынды. Біздің заманымыздың 1 ғасырында салынған Ханлин, 7-ші немесе 8-ші ғасырға дейін Пю мемлекетінің ең үлкен және маңызды қаласы болды, содан кейін оның орнын Пю империясының оңтүстік шетіндегі Шри Ксетра (қазіргі Пяй) иеленді. Халиннен екі есе үлкен Шри Ксетра ақырында ең үлкен және ықпалды Пю орталығына айналды. Пю мемлекеті Қытай мен Үндістан арасындағы сауда жолының бір бөлігі болды. Пю мәдениеті Үндістанмен саудадан күшті әсер алды, буддизмді және басқа да мәдени, сәулеттік және саяси ұғымдарды қабылдады, бұл Бирманың саяси құрылымы мен мәдениетіне ұзақ мерзімді әсер етті. Буддистік күнтізбеге негізделген Пю күнтізбесі кейін Мьянма күнтізбесіне айналды. Брахми жазуына негізделген Пю жазуы, мүмкін, бірма тілінде жазу үшін қолданылған бірма жазуының бастауы болды. Мың жылдық өркениет 9 ғасырда Нанжао патшалығының қайта-қайта шабуылдарынан құлдырады. Бамар халқы Иравадди мен Чиндвин өзендерінің қосылған жерінде Баган (Паган) қаласында гарнизондық бекініс құрды. Пю қоныстары келесі үш ғасыр бойы Жоғарғы Бирмада сақталды, бірақ Пю халқы біртіндеп кеңейіп келе жатқан Паган патшалығына сіңіп кетті. Пю тілі 12 ғасырдың соңына дейін болды. 13 ғасырда Пю халқы бірма этносының құрамына кірді. Пю халқының тарихы мен аңыздары Бамар халқының тарихы мен аңыздарына енгізілді. Б.з.д. 1500 жылдары аймақтағы адамдар мысты қолаға айналдырып, күріш өсіріп, тауық пен шошқаны үйреткен; олар мұны бірінші болып жасаған халықтың арасында болды. Б.з.д. 500 жылдары қазіргі Мандалайдың оңтүстігінде темір өңдеу орындары пайда болды. Қоламен әшекейленген табыттар мен қыш ыдыстармен толтырылған жерлеу орындары қазылып алынды. Мандалайдың оңтүстігіндегі Самон өзені аңғарындағы археологиялық зерттеулер б.з.д. 500-200 жылдары аралығында Қытаймен сауда жасаған күріш өсіретін елді мекендер болғанын көрсетеді. Б.з.д. 2 ғасырда Тибет-Бурма тілінде сөйлейтін Пю халқы Тапинг және Швели өзендерін пайдаланып, қазіргі Юньнаннан Иравади өзені аңғарына кіре бастады. Пю халқының бастапқы мекені қазіргі Цинхай және Ганьсу провинцияларында орналасқан Цинхай көлі деп саналады. Бірманың ең ертедегі тұрғындары Пю, олардың жазбалары сақталған, Иравади мен Чиндвин өзендерінің қосылған жеріне бағытталған жазық аймақта қоныстар құрды. Пю мемлекеті енінен гөрі ұзын болды, оңтүстіктегі Шри Ксетрадан солтүстіктегі Халинге дейін, шығыста Биннака мен Маингмауға дейін және батыста Айадаукьеге дейін созылды. Тан әулетінің жазбалары 18 Пю мемлекеті, оның тоғызы қабырғалы қалалар, 298 ауданды қамтиды.

Археология

Пьюлер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ерте адамдардың бірі болды, олар өздерінің дыбыстық тілін жазу үшін, дыбыстық маркерлерді ойлап табу үшін брахми жазуларын қабылдады. Пьюлер әртүрлі масштабтағы қала құрылысының бір түрін бөлісті. Олардың қабырғалары су резервуарымен немесе қабырғалардың сыртындағы резервуармен жабылатын. Тарихқа дейінгі кезеңнің соңында Пьюлер Шри Ксетрадағы Навин өзені аңғарындағыдан гөрі Ин өзені аңғарындағы Бейктанода біраз уақыт қоныстанды, себебі олар суарна жүйелерін қолдану арқылы суды басқару шеберлігін көрсетті, бұл әрбір жергілікті аймақ пен ауданның жағдайларын жақсы білуіне байланысты болды. Старгардттың «Мьянмадағы Срикестра мен Бейктанодағы темір ғасырынан бастап ерте қалаларға дейін» атты «Оңтүстік-Шығыс Азия зерттеулері» журналында айтқанынша, барлық археологиялық қазбалар Шри Ксетрада (Пью), Ханлинде және Пинле (Хмайнмау) мен Паган (Баган) маңындағы фи тіліндегі тас жазбаларының көптеген үлгілерін сақтап қалды. Олардың үшінші, төртінші және бесінші-алтыншы ғасырлар аралығында өмір сүрген адамдарға қатысты нақты дәлелдері бар. Барлық жазбалар ЮНЕСКО және басқа да тарихшылар тарапынан әлемдік мұра ретінде ұсынылды. Бұл мақалада «Пью» халықтары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ерте халықтардың бірі екені айтылады және жазылған. Старгардт осы мақалада атап көрсеткендей, «Шри Ксетрада» егістік жерлер, суарна каналдары, су резервуарлары және темір өңдеу орындары, сондай-ақ ескерткіштер, базарлар (және қабырғалардың ішіндегі және сыртындағы тұрғын үйлер) болды. Бұл залдардың барлығы өлгендерге арналған күрделі қамқорлыққа байланысты мықты сенім жүйесінің бар екенін көрсетеді. Мақалада автор басқа мақаладағы зерттеулеріне сүйене отырып, қала қабырғасының оңтүстігіндегі тоғыз ірі жерлеу алаңында, «Бейктано» қаласындағы кешенде және «Панхтвар» патшайымының зиратындағы ескі буддалық ескерткіштердің суреттері сақталғанын жазды. Археологиялық зерттеулер қазірге дейін 12 қабырғалы қаланы, оның ішінде бес ірі қабырғалы қаланы және колониялық Бурмадан бұрынғы ең маңызды үш суармалы аймақта немесе олардың жанында орналасқан бірнеше шағын бекініссіз елді мекендерді анықтады: солтүстіктегі Му өзені аңғары, орталықтағы Кяуксе жазығы және бұрынғы екеуінің оңтүстігінде және батысындағы Минбу аймағы. Бұл қала мемлекеттері Фунан (Камбоджа) және (болжам бойынша) Чампа (Оңтүстік Вьетнам), Дваравати (Таиланд), Тамбралинга және Кра мунарасының жанындағы Такуапа, сондай-ақ Шривиджая (Оңтүстік-Шығыс Суматра) патшалықтарымен бір замандас болды. Бұл мемлекеттердің барлығы біздің заманымыздың екінші мыңжылдығында Оңтүстік-Шығыс Азияның «классикалық патшалықтарының» пайда болуын болжады.

Пю қала-мемлекеттерінің құлдырауы

Бұл ұзаққа созылған өркениет 9 ғасырдың басына дейін сақталды, содан кейін солтүстіктен келген "шапшаң аттылар" тобы – Нанжао патшалығының (Мранма) (Бирма) өкілдері, бірқатар шабуылдар арқылы жоғарғы Иравади аңғарына енді. Тан әулетінің жылнамаларында айтылғандай, Нанжао 754 немесе 760 жылдардан бастап Жоғарғы Бирмаға шабуылдар жасады. Бирмалық жылнамалар бирмалықтардың 849 жылы бекіністі Паган қаласын (Баган) құрғанын мәлімдейді, бірақ Пагандағы ең көне радиокөміртектік зерттеулерге сәйкес (ескі қабырғалар) 980 жылға, ал негізгі қабырғалар шамамен 1020 жылға, Паган империясын құрған Анаврахтаның билігінің басталуынан 24 жыл бұрын саяхаттайды. Дегенмен, бирмалықтар 10 ғасырдың соңында Пю мемлекетінің жетекшілігін өз қолына алды және 11 ғасырдың ортасында Паган империясын құрып, Иравади аңғары мен оның шеткері аймақтарын бірінші рет біріктірді. Соған қарамастан, Пю Паганға өшпес із қалдырды, ал оның бирмалық билеушілері Пю тарихы мен аңыздарын өздерінің тарихының бір бөлігі ретінде қабылдады. Паганның бирмалық патшалары 850 жылға дейін Шри Ксетра және Тагаунг патшаларынан таратылғанын мәлімдеді, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл талапты жоққа шығарды. Пю елді мекендері келесі үш ғасыр бойы Жоғарғы Бирмада сақталды, бірақ Пю тайпалары біртіндеп кеңейіп келе жатқан Паган империясына сіңіп, ассимиляцияланды. Пю тілі 12 ғасырдың соңына дейін болды, бірақ 13 ғасырға қарай Пю тайпалары бирма этносына өтті және тарихтан жоғалып кетті.

Маңмауа

Маингмау (), Монг Мао деп те аталады (Монг Маомен шатастырмау керек), Кяуксе аймағында орналасқан, дөңгелек пішінді және б.з.д. бірінші мыңжылдыққа датирленген. Кейде оны Мьитта қалашығының жанындағы ауылдың атымен Пинле деп те атайды. Оны Пинле Пюмен шатастыруға болмайды, ол болжамды Пю қаласы. Диаметрі 222 гектар болатын Маингмау – бүкіл Кяуксе жазығындағы ең ірі ежелгі қалалардың бірі. Онда екі ішкі қоршау қабырғасы бар, сыртқысы шаршы, ал ішкісі дөңгелек. Шаршы ішіндегі шеңбер жоспары күннің көзқарасынан аспанды бейнелейтін зодиак белгісін ұсынады, бұл 19 ғасырғы Мандалайдың да түсінігіне ұқсас. Ортасында – 19 ғасырғы Нандауя Пая ғибадатханасы, ол ежелгі ғибадатхананың орнында салынған болуы мүмкін. Қала арнамен екіге бөлінген, ол қаланың құрылысымен бірге салынған деп есептеледі, бірақ бұл ғылыми зерттеулермен расталмаған. 1979 жылы жүргізілген алғашқы қазба жұмыстары зергерлік бұйымдар, күміс монеталар және жерлеу құмыралары сияқты көптеген артефактілерді тапты. Көптеген артефактілер, мысалы монеталар мен жерлеу құмыралары, Бейктан мен Бинакада табылғандарымен бірдей. Бинакада 19 ғасырға дейін адамдар тұрған. Бірінші мыңжылдықта құнды тауар болған тұз өндіруімен танымал Халин, 7 ғасырда Шри Ксетрамен ығыстырылды. Қытай деректерінде Халин Пю орталығы болып қалғаны айтылады, ал 9 ғасырда Нанжао патшалығының шабуылдарына ұшырады. Қытай жазбаларында қала 832 жылы Нанжао жауынгерлерімен қиратылып, 3000 тұрғыны әкетілгені көрсетілген. Алайда, радиокөміртектік талдау қала тоналғаннан кейін шамамен 40 жыл өткен 870 жылға дейін адам қызметінің болғанын көрсетеді. "Даңқ өрісі" деп аударылатын қала – Пюдің соңғы және оңтүстік астанасы. Қала 5-7 ғасырлар аралығында салынған, бірақ 2015 жылдың қаңтар-ақпаны және желтоқсан-ақпан аралығында Яханда үйіндісінде (Шри Ксетра) Жанис Старгардт басқарған қазбалар буддалық мотивтермен белгіленген сынықтарды тапты, олар шамамен б.з.д. 340 ± 30 жылға датирленген, сондай-ақ б.з.д. 270 ± 30 жылға датирленген Пю мәдениетіне тән кремациялық жерлеу орындары табылды. Шри Ксетра – қазірге дейін табылған ең ірі Пю орны. (Бейктан мен Шри Ксетра ғана кеңінен зерттелген. Маингмау мен Бинака сияқты басқа да маңызды Пю қалалары толыққанды қазба жұмыстарынан кейін көптеген артефактілерді сыйлай алады.) Ол 11 ғасырғы Паган немесе 19 ғасырғы Мандалайдан үлкен аумақты алып жатыр. Дөңгелек пішіндес Шри Ксетраның шеңбері үш-төрт километрге жетеді, яғни 1400 гектар жерді құрайды. Қаланың кірпіш қабырғалары биік, 12 қақпасы бар, әрбір қақпада төрт бұрышта пагодалар мен кіреберістерді күзеткен үлкен девалар (құдайлар) орналасқан. Шри Ксетра – Қытай мен Үндістан арасындағы маңызды сауда орталығы болған. Ол Иравади өзенінің жағасында, теңізге жақын орналасқан, себебі Иравади дельтасы әлі қалыптасқан жоқ. Үнді мұхитынан келген кемелер Пью патшалығымен және Қытаймен сауда жасау үшін Промға дейін келе алатын.

Тагаунг

Пю мәдениетінің шағын, бірақ саяси маңызды орны – Тагаунг (), Мандалай облысының Тагаунг қаласында орналасқан (Мандалайдан шамамен 200 км солтүстікке қарай). Бұл жерде Пю артефакттары, оның ішінде жерлеуге арналған құмыралар қазылып алынған. Тагаунг керамикасы мөлшері мен орналасуы жағынан басқа Пю ыдыстарына ұқсас, бірақ оңтүстіктегі ыдыстардан ерекшеленеді. Бұл басқа мәдениеттердің ықпалы болғанын немесе оның орталық Пю мәдениетінен айтарлықтай өзгеше екенін көрсетеді. Бейктанано және Шри Ксетрадан басқа, көптеген Пю орындары кең ауқымды зерттелмеген. Дегенмен, осы жерде табылған ежелгі артефакттарды талдау үшін қосымша мәліметтер мен зерттеулер қажет. Жақын жердегі тағы бір орында палеолиттік құралдар мен қазбаланған іздер табылды, бұл аймақтың басқа Пю орындарынан көне болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Кішігірім елді мекендер

Танның жаңа тарихында Мичен мемлекеті 805 жылы Қытайға елшілік жібергені, ал 835 жылы Нанчао шабуылына ұшырағаны айтылады. Төменгі Бирмада Пью елді мекендері болған, бірақ жоғарғы Бирма патшаларының тегін заңдастыруға бағытталған тарихи деректерде олар назардан тыс қалған немесе айтылмаған болуы мүмкін. Давейдегі Сагара (Тагара) орны Тагаунг сияқты бірнеше орындардың бірі. 2001 жылы жүргізілген археологиялық қазбалар қоршалған жердің оңтүстік-шығысындағы күріш далаларынан терракоталық құмыралар сияқты бірнеше заттарды ашты. Сагараға жақын Мокти орнында да ұқсас заттар табылды. Сагарадағы ступа және Мокти орнынан табылған құрбандық тақташалары көптеген "Пью" мәдени ерекшеліктеріне ие деп есептеледі, бірақ басқа да заттар көптеген мәдени әсерлердің белгілерін көрсетеді.

Ауыл шаруашылығы

Пю қалаларының экономикасы ауыл шаруашылығы мен саудаға негізделген. Барлық маңызды Пю елді мекендері Үстіңгі Бирманың үш негізгі суармалы аймағында орналасқан, олар Иравади және Чиндуин өзендерінің тоғысында: Му аңғарында Халин, Кяуксе жазықтарында Маингмау және Биннака, соңында Минбу ауданында немесе оның жанында Бейктано және Шри Ксетра. Пюлер күріш өсірген, мүмкін, ол "Жапоника" сорты болған.

Сауда

Пю мемлекеті біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында Қытай мен Үндістан арасындағы маңызды сауда орталығы болды. Пю мемлекеттері арқылы екі негізгі сауда жолы өтті. Көктемгі және күзге дейінгі 128 жылы Қытай мен Үндістан арасында құрлық арқылы сауда жолы болған. Рим империясының Қытайға жіберген елшілігі біздің заманымыздың 97 жылы және 120 жылы осы жолмен өтті. Алайда, сауданың көп бөлігі теңіз арқылы, оңтүстік Пю мемлекеттері арқылы жүргізілді, бұл мемлекеттер сол кезде теңізге жақын орналасқан, себебі Иравади дельтасының көп бөлігі әлі қалыптаспаған еді, және Тенассеримнің оңтүстік жағалауындағы Винга, Хсиндат Мьиндат, Санпаннагон және Мудон сияқты қалаларға дейін созылды, олардың ішінде Пю артефакттары табылған. (Дегенмен, Пюдің осы Тенассерим жағалауындағы қалаларға әкімшілік және әскери бақылау жасағанын тұжырымдау жеткіліксіз.) Бұл порттар қазіргі Юньнань арқылы Қытайға құрлық жолын жалғастырды. Пю мемлекеттерінің сауда аймағы қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Қытай аумағын қамтыды. Бейктанодан 2-ғасырға жататын Солтүстік-Батыс Үндістаннан Ява және Филиппинге дейінгі артефакттар табылды. Пю Қытаймен сауда және дипломатиялық қарым-қатынастарды да жүргізді. 800 және 801–802 жылдары Шри Ксетра Тан сарайына 35 музыкантпен бірге ресми елшілік жіберді. Қытай деректеріне сәйкес, Пю халқы алтын мен күміс монеталарды қолданған. Бірақ қазірге дейін тек күміс монеталар ғана сақталған.

Ақшалай валюта

Пю мемлекеттерінің ерекше бір белгісі – күміс монеталарды қалыптау және қолдану. Пегу аймағында бастау алған бұл монеталар 5 ғасырдан бері қолданылып келеді және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бірінші мыңжылдық монеталарының көпшілігі үшін үлгі болды. Бұл монеталардың ең алғашқы түрінде жазу болмаған, бір жағында – иттің қабырғасы, екінші жағында – Шриватса бейнеленген. Көптеген монеталардың шеті бойымен кішкентай тесігі болған, және олар амулет ретінде де қолданылған болуы мүмкін. Қызықтысы, 9 ғасырдың соңында Пю дәуірі аяқталғаннан кейін монеталар қолданыстан тоқтатылып, 19 ғасырға дейін Бірма патшалықтарында қайта пайда болмады.

Дін

Пю қалаларының мәдениеті Үндістанның күшті ықпалында болды. Үндістан мәдениетінің ең айқын көрінісі оңтүстік Пю аймағында байқалды, осы аймақ арқылы Үндістанмен теңіз жолымен сауда қатынасы жүргізілді. Оңтүстік қалалардың аттары пали немесе санскрит тілінен шыққан, мысалы, Шри Кшетра (Тхае Хиттая) және Вишну (Бейктано). Шри Кшетрадағы патшалар өздерін Варман және Варма деп атады. Бұл құбылыс тек оңтүстікте ғана емес, солтүстік Пю қалалары мен кенттері де түрлі деңгейде Үндістан мәдениетінің ықпалына түсті. Бірма жылнамаларында Тагаунгты негізін қалаушы патшалардың Будданың Сакия руынан тарағаны айтылады. IV ғасырға қарай Пю халқының көп бөлігі Буддизмді қабылдады, бірақ археологиялық жағдайлар олардың Буддизмге дейінгі дәстүрлері келесі ғасырларда да сақталғанын көрсетеді. Қазба жұмыстарынан алынған мәтіндер мен қытай жазбаларында Пюдің басты діні – Буддизм екені көрсетілген. Пю аймағында кең тараған Тхеравада мектебі, әлдебір Үндістанның оңтүстік-шығысындағы Андхра аймағынан шыққан болуы мүмкін, ол атақты Тхеравада буддасы Буддхагосамен байланысты. Археологиялық зерттеулер Тантрикалық Буддизм, Махаяна Буддизмі және индуизмнің де кең таралғанын көрсетеді. Авалокитешвара (Локанатха) (бірме тілінде Лоуканат деп аталады), Тара, Мануси Буддалар, Вайшравана және Хаягрива – Махаяна Буддизмінде маңызды тұлғалар, Пю (кейіннен Паган) иконографиялық бейнелерінің құрамдас бөлігі болды. Әсіресе Төменгі Бирмада индуистік үштік – Брахма, Вишну және Шивадан бастап Гаруда мен Лакшмиге дейінгі әртүрлі индуистік брахмандық бейнелер табылды. Буддизмге дейінгі дәстүрлерін Буддизммен үйлестіру үшін олар кремацияланған мәйіттерінің күлін қыш және тас құмыраларға салып, оларды оқшауланған ступалардың ішінде немесе жанында жерлейтін, бұл ерте Буддизм дәуірінде қасиетті тұлғалардың күлін ступаларға жерлеу салтымен үйлеседі. Олардың діни сенімдері көптеген әртүрлі көздердің қосындысы болғанымен, Пю халқының көзқарасы көбінесе бейбіт болды, бұл ерте Паган дәуіріндегідей. Тан әулетінің қытай жазбалары Пю халқын жауды мүлдем білмейтін, жібек құрттарын өлтірмей, жібекке ұқсас мақтадан жасалған киім киетін, адамгершілік және бейбіт халық ретінде сипаттайды. Сондай-ақ, көптеген Пю ұлдары жеті жастан бастап жиырма жасқа дейін монастырь өміріне қабылдаған. Әрине, қытайлықтардың бұл бейбіт сипаттамасы Пю аймағының бір көрінісі ғана, ол барлық қала-мемлекеттердегі өмірді толық бейнелемейді.

Тіл және жазу

Пю тілі – ежелгі бірма тіліне жақын тибет-бірман тілі. Бірақ ол, көрінісше, санскрит және пали тілдерімен бірге сарай тілі ретінде де қолданылған. Қытай деректерінде 800-802 жылдары Тан сарайына Пю елшілігімен бірге келген 35 музыкант Фан (санскрит) тілінде музыка орындап, ән салғаны айтылады. Көптеген маңызды жазулар санскрит және/немесе пали тілдерінде, Пю жазуымен қатар жазылған. Соңғы зерттеулер, әлі толық нақтыланбаса да, брахми жазуына негізделген Пю жазуы, бірма тілі үшін қолданылған бірма жазуының бастауы болуы мүмкін деген жорамал айтады. Пю орындарында патша Ашоканың б.з.д. 3 және 2 ғасырлардағы солтүстік Үндістанның брахми және тамил брахми тілдерінде жазылған жарлықтарынан бастап, б.з. 4-6 ғасырлардағы Гупта және Каннада жазуларына дейін түрлі үнді жазулары табылды.

Күнтізбе

Пюлер діннен өзге, Үндістаннан ғылым мен астрономиялық білімдерді де әкелген. Қытай деректерінде пюлердің астрономиялық есептеулерді жасай білгендері де көрсетілген.

Суландыру құрылыстары

Пю дәуірінің сәулет өнері кейінірек Паган және Бирма сәулетіне зор әсер етті. Колониялық кезеңге дейінгі Жоғарғы Бирмада кездесетін бөгеттер, каналдар және тоғандар салу техникасы Пю және Паган дәуірлеріне дейін жетеді. (Бирмалықтар су басқарудың жаңа әдістерін енгізген болуы мүмкін, әсіресе канал салу техникасын, ол Паган дәуірінде суарудың басты әдісіне айналды.) Пю сәулеті кейінірек жасалған Бирма буддалық ғибадатханаларының жобаларына үлкен ықпал етті. Мысалы, Шри Ксетрадағы Бейбе және Лемиетна ғибадатханалары Паганның кейінгі қуыс (гу) ғибадатханаларының прототиптері болды. Пагандағы 13 ғасырдағы Соминги монастырының жоспары 4 ғасырдағы Бейктано монастырының жоспарымен бірдей болды. Шри Ксетраның берік ступалары Швизегон, Швешандау және Мингалазеди сияқты Паган ступаларының, сондай-ақ қазіргі Янгондағы Шведагонның прототиптері болды. Көптеп дамыған сыртқы сауда үлкен үлесте индиялықтар мен мон халқының қауымдастықтарын, әсіресе оңтүстікке тартты. (Современдік зерттеулерге сәйкес, бирмалықтар 9 ғасырдың ортасына дейін көптеп келмеген, мүмкін 10 ғасырдың соңына дейін, Паган қабырғаларының радиокөміртектік талдауы бойынша.) Пю мемлекетінің халқы шамамен бірнеше жүз мың адамды құрады, себебі 17-18 ғасырлардағы Бирмада (қазіргі Мьянма аумағымен шамалас) шамамен 2 миллион адам тұрған.

Әкімшілік

Пю қоныстарын тәуелсіз басшылар биледі. Кейіннен ірі қала-мемлекеттердің басшылары өздерін патшалар деп жариялады және үнді (хинду) монархия тұжырымдары үлгісіндегі соттар құрды. Тхеравада буддизмінің болуына байланысты, құдайлық патшалық сияқты барлық индуистік тұжырымдар толыққанды қабылданбады. Ірі қала-мемлекеттер мен кіші қалалар арасында бағыныштылық қатынасы болды ма, жоқ па, әлі анық емес. Бірма жылнамалары Бейктанано мен Шри Ксетра арасындағы одақтарды еске алады. Көбінесе, әрбір Пю қала-мемлекеті тек қана қаланың өзін басқарған секілді. Пю қалаларының үлкен ауданы (660-дан 1400 гектарға дейін) Паганмен (тек 140 гектар) салыстырғанда, халқының көп бөлігі қабырғалар ішінде тұрғанын көрсетеді, бұл туралы қытай деректері де куәлік етеді. Паган археологиясы бірінші мыңжылдыққа дейін, шамамен 1100 жылға дейін Пю артефакттарын тапты, сол кезде ескерткіштерге толы мемлекетке көшу және қабырғалардан тысқары таралу байқалды.

Табылған заттардың қазіргі жағдайы

Шри Ксетра мен Бейктанодан басқа, Пю мәдениетіне жататын қалған жерлер толыққанды зерттелген жоқ. Осы орындарды сақтау Мәдениет министрлігінің Археология департаментінің қарауында. 2011 жылдың қараша айында Департамент Шри Ксетрада музей ашуды жоспарлап, Шри Ксетра, Бейктано және Халин қалаларын ЮНЕСКО арқылы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін жұмыс істегені хабарланды. 2014 жылы осы үш ежелгі қала Дүниежүзілік мұра орындары ретінде танылды.