Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Қара гну немесе аққұйрықты гну (Connochaetes gnou) – гнулардың екі жақын туысқан түрінің бірі. Ол Connochaetes туысына және Bovidae тұқымдасына жатады. Оны алғаш рет 1780 жылы Эберхард Август Вильгельм фон Циммерман сипаттаған. Қара гнудың басы мен денесінің ұзындығы әдетте , ал салмағы шамамен болады. Еркектердің иық биіктігі шамамен , ал аналықтарының биіктігі - болады. Қара гнудың ерекшелігі – ұзын, жылқыға ұқсас ақ құйрығы. Сонымен қатар, оның терісі қоңырдан қараға дейін сұрғылт түсті болып келеді және алдыңғы аяқтарының арасында және ішкі жағында ұзын, қара түсті қылдары бар. Қара гну – шөппен қоректенетін жануар, оның рационының басым бөлігі шөптерден тұрады. Су – өмірлік қажеттілік. Олардың үш ерекше әлеуметтік тобы бар: аналықтардың тобы, бос еркектердің тобы және аумақтық бұқалар. Олар өте жылдам жүгіреді және түрлі визуалды және дыбыстық сигналдар арқылы байланысады. Қара гнудың негізгі көбею маусымы ақпаннан сәуірге дейін. Әдетте, 8 жарым айдай жүктілікке кейін бір бұзау туылады. Бұзау анасы келесі бұзауын туғанға дейін, яғни бір жылға дейін оның қасында қалады. Қара гну ашық далалар, шөптесін жазықтар мен қара бұталы жерлерде мекендейді. Африканың оңтүстік бөлігінде табиғи түрде таралған қара гну популяциялары 19 ғасырда зиянды жануарлар ретінде қарастырылып, терілері мен етінің құндылығына байланысты жаппай қырылып, жойылды. Бірақ, бұл түр жеке меншік және табиғат қорықтарындағы тұтқынды жануарлардан кеңінен қайта қалпына келтірілді, Лесото, Эсватини және Оңтүстік Африканың көп бөлігінде таратылды. Сондай-ақ, бұл түр табиғи ареалынан тыс, Намибия мен Кенияға да енгізілді.
Таксономия және эволюция
Қара гнудың ғылыми атауы – Connochaetes gnou. Бұл жануар Connochaetes туысына және Bovidae тұқымдасына жатады, алғаш рет 1780 жылы неміс зоологы Эберхард Август Вильгельм фон Циммерман сипаттаған. Ол сипаттамасын 1776 жылы табиғат зерттеушісі Жан Николас Себастьен Алламанд жазған мақалаға негіздеді. «Gnou» деген түрлік атау осы жануарлардың койкхой тіліндегі «gnou» деген атауынан шыққан. «Гну» деген жалпы атаудың да готтентоттар тіліндегі «t'gnu» деген сөзден шыққандығы айтылады, ол көбелек маусымында буқаның қайталап айтатын «ge nu» дауысына сілтеме жасайды. Қара гну тегі көк гнудан плейстоценнің ортасы мен соңында бөлініп, шамамен миллион жыл бұрын жеке түрге айналған. Қазіргі қара гнудың мүйіздері мен кең бас сүйегі сияқты аумақты қорғауға қажетті белгілері олардың қазба қалдықтарында табылған. Ең көне қазба қалдықтары Фри-Стейт штатындағы Корнелиядағы шөгінді тау жыныстарында және шамамен 800 000 жылға дейін соққан. Ваал өзенінің шөгінділерінен де қазба қалдықтары табылды, бірақ олар Корнелиядағыдай көне ме, әлде жоқ па, әлі белгісіз. Оңтүстік Африканың Херманус қаласының жанындағы құм төбелерде қара гнудың мүйіздері табылды. Бұл түрдің тіркелген ареалынан өте алыс, сондықтан бұл жануарлар карудан осы аймаққа көшіп келген болуы мүмкін. Тағы бір зерттеу гибридтің ата-анасына қарағанда ірілеу екенін көрсетті. Кейбір жануарларда есту қабықшалары (bullae) қатты деформацияланған, ал басқаларында сәуірше (radius) және шыбық сүйектері (ulna) біріккен.
Сипаттама
Қара гну жыныстық диморфты, яғни әйелдері еркектерге қарағанда кішкентай және нәзік болады. Бас және дене ұзындығы әдетте еркектерде иыққа дейін жетеді, ал әйелдерде шамасы еркектерге жетеді. Екеуінің де айырықша белгісі – ұзын, жылқы құйрығына ұқсас құйрығы. Бұл оны қара құйрықты көк гнудан да ерекшелейді. Құйрықтың ұзындығы – ... қара гну сыртқы температураның күрт өзгеруіне қарамастан, дене температурасын тұрақты деңгейде ұстай алады. Туған кезде эритроциттердің саны жоғары болып, 2–3 айға дейін артады, ал лейкоциттердің саны төмен болып, жануар өмірі бойы азаяды. Нейтрофилдердің саны барлық жастағы жануарларда жоғары болады. Гематокрит және гемоглобиннің көрсеткіштері туғаннан кейін 20–30 күнге дейін төмендейді. Осы гемологиялық параметрлердің барлығындағы ең жоғары деңгей 2–3 айлық шақта байқалады, содан кейін көрсеткіштер біртіндеп төмендеп, ең қарт жануарлардағы ең төменгі мәнге жетеді. Бұлшық еттердегі жылдам қозғалатын талшықтардың болуы және олардың көп мөлшерде оттегі пайдалану қабілеті қара гнудың жоғары жылдамдықпен жүгіруін және шаршауға төзімділігін түсіндіреді. Жекелеген қара гнулар шамамен 20 жылға дейін өмір сүре алады. Миелопатияға байланысты дененің үйлесімсіздігі (атаксия) және бауырдағы мыс концентрациясының төмендеуі де қара гнуда кездеседі. Heartwater (Ehrlichia ruminantium) – қара гнуды зақымдайтын, кенелер арқылы берілетін рикетсиялық ауру. Көк гну мал індетінен және ауыз-ауыз ауруынан қатты зардап шегетіндіктен, қара гну да осы ауруларға сезімтал болуы мүмкін. Қатерлі катаральдық қызба – гаммагерпес вирусынан туындайтын, үй малдарының өліміне әкелетін жұқпалы ауру. Көк гну сияқты, қара гну да вирустың резервуары болып табылады, барлық жануарлар вирусты тасымалдайды, сонымен бірге симптомдарды көрсетпейді. Вирус анадан ұрпағына жүктілік кезеңінде немесе туғаннан кейін жақын уақытта беріледі. Қара гнулар көптеген сыртқы және ішкі паразиттерге бейім. Оңтүстік Африканың Шығыс Кейп провинциясындағы Карройд таулы аймағында жүргізілген зерттеулер нәтижесінде мұрындық құрттардың – Oestrus variolosus және Gedoelstia hässleri түрлерінің барлық дерлік сатылары табылды. G. hässleri-дің бірінші сатысының личинкалары маусым мен тамыз айлары аралығында гну бұзауларының қатаң қабығында көптеп кездесті, кейін олар мұрын жолдарына қоныс аударды. Тері қышымасының (scab) қайталап туындауы кең ауқымды түрлердің жоғалуына әкеліп соқты.
The black wildebeest can maintain its body temperature within a small range in spite of large fluctuations in external temperatures. The erythrocyte count is high at birth and increases till the age of 2–3 months, while in contrast, the leucocyte count is low at birth and falls throughout the animal's life. The neutrophil count is high at all ages. The haematocrit and haemoglobin content decreases till 20–30 days after birth. A peak in the content of all these haemological parameters occurs at the age of 2–3 months, after which the readings gradually decline, reaching their lowest values in the oldest individuals. The presence of fast twitch fibres and the ability of the muscles to use large amounts of oxygen help explain the rapid running speed of the black wildebeest and its high resistance to fatigue. Individuals may live for about 20 years. Ataxia related to myelopathy and low copper concentrations in the liver have also been seen in the black wildebeest. Heartwater (Ehrlichia ruminantium) is a tick borne rickettsial disease that affects the black wildebeest, and as the blue wildebeest is fatally affected by rinderpest and foot and mouth disease, it is also likely to be susceptible to these. Malignant catarrhal fever is a fatal disease of domestic cattle caused by a gammaherpesvirus. Like the blue wildebeest, the black wildebeest seems to act as a reservoir for the virus and all animals are carriers, being persistently infected, but showing no symptoms. The virus is transmitted from mother to calf during the gestation period or soon after birth. Black wildebeest act as hosts to a number of external and internal parasites. A study of the animal in Karroid Mountainveld (Eastern Cape Province, South Africa) revealed the presence of all the larval stages of the nasal bot flies Oestrus variolosus and Gedoelstia hässleri. The first instar larvae of G. hässleri were found in large numbers on the dura mater of wildebeest calves, specially between June and August, and these later migrated to the nasal passages. Repeated outbreaks of mange (scab) have led to large scale extinctions.
Экология және мінез-құлық
Қара гнулар көбінесе таңертең және кешкі уақытта белсенді болады, ал күннің ең ыстық сағаттарында демалады. Олардың жылдамдығы жоғары, арыстан, дақты гиена, Кап аңшы иті, барыс, гепард және Ніл крокодилі оларға жем болады. Бұл жануарлардың ішінде гиеналар көбінесе бұзауларды, ал арыстандар ересек гнуларды шабуылдайды. Жас ата гнуларды аналары бозалау маусымы басталар алдында әдетте үйірден қуады. Бұзаудың анасынан айырылуы бұзаулардың өліміне себеп болуы мүмкін. Кейбір бір жасар ата гнулар аналық үйірде қалады, ал қалғандары еркек гнулардың үйіріне қосылады. Бұл үйірлер көбінесе тығыз болмайды, әйелдер үйірінен айырмашылығы, олардың мүшелері бір-біріне тым жақын болмайды. Су өте қажет, бірақ олар күн сайын су ішпесе де тірі қалуға шамалары жетеді.
Көбею
Ер қара гну 3 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, бірақ тұтқындықта одан ертерек жетілуі мүмкін. Аналықтары бір немесе екі жаста бірінші рет жыныстық қозғыштыққа келіп, көбейеді. Жүктілік шамамен 8,5 айға созылады, содан кейін бір ғана бала туады. Босануға дайындалған аналықтар аналықтар тобынан алыс кетпейді, қайта-қайта жатып, тұрады. Туу әдетте сиыр жатып тұрған кезде, қысқа шөп өскен жерлерде болады. Ол бірден тұрады, осылайша омыртқа бауы кесіледі, содан кейін баласын қызу зормен жалайды және босанғаннан кейін ішек қабығын жейді. Аймақтық ерекшеліктерге қарамастан, аналықтардың шамамен 80% -і жаңбыр маусымы басталғаннан кейін 2-3 апта ішінде, қарашаның ортасынан желтоқсанның соңына дейін төлдейді. Еуропалық зообақтарда тұтқындықта ұсталған гнулардың маусымдық көбейе беруі де байқалған. Егіз туу туралы хабарламалар жоқ. Көптеген қорықтарда қара гну блесбок пен спрингбокпен ортақ мекендейді. Бұрын қара гну өте көп болды және Оңтүстік Африкада үлкен топтарда кездесетін, бірақ 19-шы ғасырдың соңында олардың саны төмендеп, құрылуға жақын қалды және 600-дан аз жануар қалды. Бүгінде олар табиғи ортада бұрынғыдай көп емес, бірақ қара гнулар бір кезде экожүйенің негізгі шөппен қоректенетін жануарлары және арыстан сияқты ірі жыртқыштардың басты азығы болған. Қазір олар экономикалық тұрғыдан маңызды, себебі туристерді қызықтырады және былғары және ет сияқты жануар өнімдерін береді. Оның терісінен сапалы былғары жасалады, ал еті кермек, құрғақ және біршама қатаң болады. Гну Томсонның газелінен 10 есе көп ет бере алады. Жібектей, ағып тұратын құйрығы желпіштер жасауға қолданылады.