Денсаулық географиясы: аурулардың таралуын, себептерін және медициналық қызметтерді географиялық тұрғыдан зерттейді. Медициналық география, зерттеу, жоспарлау.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Денсаулық географиясы – денсаулықты, ауруларды және денсаулық сақтауды зерттеу үшін географиялық ақпаратты, көзқарастарды және әдістерді қолдану. Медициналық география, денсаулық географиясының бір саласы немесе оған жақын ғылым, табиғи және әлеуметтік ортамен байланысты денсаулық пен аурудың кеңістіктік үлгілерін түсінуге қатысты. Медициналық географияда зерттеудің екі негізгі саласы бар: біріншісі – аурудың және өлім-жітімнің кеңістіктік таралуын және оның себептерін зерттеу, ал екіншісі – денсаулықты жоспарлау, ем іздеу әрекеттері және денсаулық сақтау қызметтерін ұсынумен айналысады.
Health geography is the application of geographical information, perspectives, and methods to the study of health, disease, and health care. Medical geography, a sub discipline of, or sister field of health geography, focuses on understanding spatial patterns of health and disease in relation to the natural and social environment. Conventionally, there are two primary areas of research within medical geography: the first deals with the spatial distribution and determinants of morbidity and mortality, while the second deals with health planning, help seeking behavior, and the provision of health services.
Медициналық география
Медициналық географияның алғашқы зерттеу саласы географиялық эпидемиология немесе ауру географиясы деп сипатталған, ол денсаулық және аурулардың кеңістіктік үлгілері мен процестеріне назар аударады. Екінші зерттеу саласы денсаулық сақтау қызметтерін жоспарлау және ұсынуға қатысты, көбінесе денсаулық сақтау жүйелерінің кеңістіктік ұйымдастырылуына және осы ұйымдастырудың медициналық көмекке қолжетімділікке қалай әсер ететінін зерттеуге бағытталған. Бұл баламалы әдістемелік тәсіл медициналық географияның марксистік саяси экономика, структурализм, әлеуметтік өзара әрекеттесу, гуманизм, феминизм және квир теориясы сияқты философияларды қамту арқылы кеңейтілгенін көрсетеді.
The first area of study within medical geography has been described as geographical epidemiology or disease geography and is focused on the spatial patterns and processes of health and disease outcomes. The second area of study focused on the planning and provision of health services, often with a focus on the spatial organization of health systems and exploration of how this arrangement affects accessibility of care. This alternative methodological approach means that medical geography is broadened to incorporate philosophies such as Marxian political economy, structuralism, social interactionism, humanism, feminism and queer theory.
Тарих
Адамзат тарихында орын мен денсаулық арасындағы байланыс ұзақтан бері танылып келді, ол қазіргі денсаулық сақтау жүйелерінен бұрын пайда болды және 1800 жылдардың соңында микробтар туралы теорияның революциялық өзгерісінен бұрын жұқпалы ауру тасымалдаушыларының таралуына түсінік берді. Тарих бойына денсаулық пен қауіп-қатер туралы түсінікті қалыптастыруда орын мен орналасудың маңызды рөл атқарған көптеген мысалдар бар. Географиялық ерекшеліктер мен денсаулық көрсеткіштері арасындағы байланыс, қазіргі медициналық географияның негізін құрайды, бұл байланыс 2000 жылдан астам бұрын Гиппократтың "Ауа, су және жерлер туралы" трактатында (шамамен б.з.б. 400 ж.) танылған. 1700 жылдардағы өнеркәсіптік революциямен бірге, қарқынды қалалық даму мен нашар санитарлық жағдайлардың салдарынан жаңа қоғамдық денсаулық мәселелері пайда болды, бұл аурулардың картасын жасау, яғни медициналық картографияның дамуына түрткіс берді. Медициналық картография, медициналық географияның алғы күші ретінде, себептері белгісіз аурулардың, әсіресе холера мен сары қызылшаның қалалық індеттерінің кеңістіктік айырмашылықтарын хабарлау қажеттілігінен туындады. Эпидемиология мен медициналық география саласындағы ең белгілі тұлғалардың бірі – Джон Сноу, ол 1854 жылғы Брод-стриттегі холера індетінің бастауын дұрыс анықтаған дәрігер. Сноудың 1854 жылғы холера індетінің картасы ауру жағдайларының Брод-стриттегі сорғының маңында шоғырланғанын көрсетеді, ол эпидемияны қоздырған ластанған судың көзі болды. Осы карта Сноуға ластанған сорғыны анықтауға және холераның су арқылы жұғатын ауру екенін анықтауға көмектесті, бұл бактериялар сол кезде ғылымға белгісіз болғандықтан, таңғаларлық жетістік болды. Сноудың медициналық география мен эпидемиологияға қосқан үлесі күмәнсіз болғанымен, осы зерттеуде картаның рөлі кейбір жағдайларда асыра бағаланған. Өнеркәсіптік кезеңде жасалған жағдайлардың нүктелік карталары дәстүрлі эпидемиологиялық зерттеулердің нәтижелерін жеткізуде тиімді құрал болды, бірақ технологиялық шектеулерге байланысты олардың талдау құралы ретіндегі мүмкіндіктері шектеулі болды. Қазіргі медициналық география 1950 жылдары АҚШ-та Жак Мэйдің пионерлік жұмыстарының арқасында пайда болды. Ол Таиланд пен Вьетнамда хирург болып жұмыс істеген және осы елдердегі және Еуропадағы пациенттерінің денсаулық сақтау тәжірибесі арасындағы айырмашылықтарды байқады. Гиппократтан бері қоршаған ортаның адам денсаулығына әсер ететіні түсінілсе де, Мэйдің медициналық географиясы осы идеяны дамытып, медициналық географияның патогендердің таралуы мен географиялық факторлар арасындағы қарым-қатынасты түсінуге бағытталған ғылым екенін анықтады. Мэй жақын арада аурулардың жаһандық таралуын картаға түсіріп, осы таралуға әсер ететін мәдени және экологиялық факторларды зерттеуге кірісті. Денсаулық сақтау географиясының екінші құрамдас бөлігі – денсаулық сақтау мекемелерінің орналасуы, қолжетімділігі және пайдалануын зерттеу. Бұл кеңістікті талдауды қажет етеді және көбінесе мінез-құлық экономикасынан алынған әдістерді қолданады.
Relationships between place and health have long been recognized throughout human history, predating modern health delivery systems and providing insights into the transmission of infectious agents, well before the germ theory paradigm shift in the late 1800s. Throughout history, there have been many examples of place and location playing major roles in shaping perceptions of health and risk. The associations between geographical characteristics and health outcomes, which essentially form the foundation of modern medical geography, were recognized more than 2,000 years ago by Hippocrates in his treatise ’’On Airs, Waters, and Places’’ (ca. 400 BC). The industrial revolution in the 1700s brought with it a plethora of novel public health issues stemming from rapid urban development and poor sanitation, conditions which fueled the development of disease mapping, or medical cartography. A precursor to medical geography, medical cartography arose from the need to communicate spatial discrepancies in risk for diseases of unknown cause, particularly urban outbreaks of cholera and yellow fever. One of the most prominent figures in both epidemiology and medical geography is John Snow, the physician who correctly identified the source of exposure during the 1854 Broad Street cholera outbreak. Snow's famous 1854 map of the cholera outbreak graphically demonstrates that cases were clustered around the Broad Street pump, the source of contaminated water that fueled the epidemic. This map led Snow to identify the contaminated pump and conclude that cholera was a waterborne illness, a remarkable feat given that bacteria were unknown to science at the time. While Snow's contributions to medical geography and epidemiology are irrefutable, the role of the map in this particular investigation is somewhat overstated. Dot maps of cases produced during the industrial period were powerful tools in communicating the findings of traditional epidemiological measures of association, but their role as analytic tools were restricted due to technological limitations. Modern medical geography arose in the United States in the 1950s with the pioneering work of Jacques May, who worked as a surgeon in Thailand and Vietnam and noticed differences between the health experiences of his patients in these locations and in Europe. Although the notion that the environment could influence human health has been understood since Hippocrates, medical geography as envisioned by May built on this idea, describing medical geography as working to understand the nature of the relationships between pathogen transmission and geographical factors. May soon began mapping global distributions of disease and exploring the cultural and environmental factors that influenced these distributions. The second component of health geography is the geography of health care, primarily facility location, accessibility, and utilization. This requires the use of spatial analysis and often borrows from behavioral economics.
Әдістер
Географиялық ақпараттық жүйелер (ГИС) медициналық географияда георгафтық денсаулық сақтау деректерін визуализациялау және талдау үшін кеңінен қолданылады. Бұл кеңістіктік деректер векторлық (нүкте, сызық немесе көпбұрыш) немесе растрлық (үзіліссіз тор) форматта болуы мүмкін және көбінесе сандық тақырыптық карталарда көрсетіледі. Медициналық география зерттеулерінде аурулардың таралуы және әлеуметтік-демографиялық ерекшеліктер, бақылау жүйелері мен халық санақтары арқылы жиналған деректер көзі ретінде жиі қолданылады. Аурулар экологиясы зерттеулерінде интерполяцияланған климаттық деректер, торлы жер зерттеулері және қашықтан зондтаудан алынған суреттер ауру жүйелерінің қоршаған орталық сипаттамаларын анықтау үшін қолданылатын деректердің мысалдары болып табылады. Кеңістіктік статистика немесе талдау осы деректердегі үлгілер мен байланыстар туралы гипотезаларды тексеру үшін қолданылады, мысалы, кеңістіктік тәуелділік (географиялық жақын объектілер, алыс объектілерге қарағанда көбірек ұқсас немесе байланысты) немесе кеңістіктік әртүрлілік (орналасқан жерлер басқа жерлерге қатысты ерекше). Медициналық географияда қолданылатын кеңістіктік талдаулардың мысалдары: нүктелік үлгілерді талдау, кеңістіктік автокорреляцияны тексеру, географиялық салмақталған регрессия (GWR), экологиялық нишалық модельдеу, кеңістіктік сканерлеу статистикасы және желілік талдау.
Geographic Information Systems (GIS) are used extensively in medical geography to visualize and analyze georeferenced health related data. These spatial data can be vector (point, line, or polygon) or raster (continuous grid) format and are often presented in quantitative thematic maps. Disease outcomes and sociodemographic characteristics collected through surveillance systems and population censuses are frequently used as data sources in medical geography studies. In disease ecology studies, interpolated climate data, gridded land surveys, and remote sensing imagery are examples of data used to quantify the environmental characteristics of disease systems. Spatial statistics or analysis are applied to test hypotheses regarding patterns or relationships within these data, such as the property of spatial dependency (spatially closer entities are more similar or related than spatially distant entities) or spatial heterogeneity (locations are unique relative to other locations). Some examples of the spatial analyses used in medical geography include point pattern analysis, tests for spatial autocorrelation, geographically weighted regression (GWR), ecological niche modeling, spatial scan statistics, and network analysis.