Кіріспе

Мысырлық имам және ислам ғалымы (1928–2010)

Мұхаммед Саид Тантави (محمد سيد طنطاوي; 28 қазан 1928 – 10 наурыз 2010), сондай-ақ Тантави деп те аталады, Мысырдағы белгілі ислам ғалымы. 1986 жылдан 1996 жылға дейін Мысырдың Бас мүфтиі қызметін атқарды. 1996 жылы президент Хосни Мубарак оны Аль-Азхардың Бас имамы етіп тағайындады және ол 2010 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды.

Ерте өмір

Тантауи 1928 жылғы 28 қазанда Мысырдың Сохаг провинциясы, Тама муниципалитетіндегі Селим аш Шаркия ауылында дүниеге келді. 1944 жылы Александрия діни институтына қабылданды. 1958 жылы әл-Азхардың дінтану факультетін бітіріп, оқытушылық қызметке кірісті. 1966 жылы хадис және тафсир, яғни Құранның түсіндірмесі саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1968 жылы Аусол Алдин факультетінің профессоры, 1972 жылы Ливияның Ислам университетінің араб және исламтану факультетінің профессоры болды. 1980 жылы Сауд Арабиясына көшіп, Мәдина Ислам университетінің аспирантура бөлімінің тафсир бөлімінің басшысы қызметін атқарды. 1985 жылы Мысырға оралып, беделді Александрия діни институтының Аусол Алдин факультетінің деканы болды.

Білім

Ол бірінші дәрежесін үздік дипломмен, 1959 жылы білім беру саласында магистр, ал 1966 жылы доктор ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясының тақырыбы – "Израиль балалары туралы Құран мен Сүннетте".

Жұмыс

1986 жылы 28 қазанда 58 жасқа толған күні Тантауи Мысырдың Бас мүфтиі болып тағайындалды. Ол бұл лауазымды шамамен он жылдай атқарды, содан кейін 1996 жылы 27 наурызда Мысыр президенті Хосни Мубарак оны Аль-Азхар мешітінің Бас имамы және Аль-Азхар университетінің Бас шейхы етіп тағайындады. Тантауи Құранның жеті мың беттік тәпсірін (Al tafser al waset) жазды. Бұл тәпсірді аяқтауға он жылдан астам уақыт кетті. 2004 жылы Ясир Арафаттың жаназасына қатысқан Тантауи оған дұға оқып, "Арафат Палестина мәселесін қорғауда батылдық пен адалдықпен өзінің міндетін өтеді" деді.

Қарыздар бойынша пайыздарды есептеу

1989 жылы Мысыр үкіметінің батыс үлгісіндегі, пайызға негізделген банктерге (мұсылман ғалымдары ұзақ жылдар бойы пайдақорлық немесе риба деп санаған) қолдау көрсетуі, кеңейіп келе жатқан ислам қаржы қозғалысының қысымында болды. Үкіметтің шешім қабылдау туралы сұранысына жауап ретінде, Тантауи (сондағы Мысырдың бас мүфтиі) кейбір қаржылық пайыз түрлерін қабылданатын деп жариялаған фәтуа шығарды, олардың ішінде мемлекеттік облигациялар бойынша және қарапайым жинақ шоттарында төленетін пайыз бар еді. Ол мұндай банк несиелерінен алынатын пайыздарды, шын мәнінде рибх, яғни әділ пайда табу деп санады, және мұндай пайда табуға рұқсат етілді деді. Бұл ипотекалық индустрияның дамуына жағдай жасады. Дегенмен, оның шешімі ресми жарлық ретінде жарияланбады. Тантауидің ұстанымы исламдық көздердегі пайдақорлықтың (пайыздың өте қиын және манипуляциялық түрі) тыйым салынғаны, бірақ кез келген және барлық ұқсас пайда табу формаларына тыйым салынбағаны туралы түсіндірмеге негізделген. Оның осы мәселедегі пікірлері мұсылман ғалымдары арасында қызу дау тудырды. Тантауимен көп жылдық достық қарым-қатынаста болғанына қарамастан, белгілі египеттік ғалым Юсуф әл-Карадауи оның пайызға қатысты ұстанымын қатысты сынға алды.

Аборт

Ол зорлау салдарынан жүкті болған әйелге аборт жасауға рұқсат беретін фатва шығарды, бірақ бұл қырқыс дау тудырды. Муфтий Әли Гомаа Тантауидің қате екенін айтты, сондай-ақ өмір қалай пайда болғанына қарамастан, 120 күннен кейін абортқа жол беруге болмайды, тыйым салынған.

Әйелдерді сүндеттеу

Тантави әйелдер сүндеттелуіне қарсылық білдіріп, оны исламға қайшы деп атады, әсіресе 1997 жылы ол: «Ислам ғалымдары (улема) әйелдер сүндеттелуінің дінмен ешқандай байланысы жоқ екендігінде бірауыздан келіседі» деді және өз қызының сүндеттелмегенін мәлімдеді.

Өзін-өзі қазаға ұшыратқан бомбалар

Тантави бастапқыда жанкештілік шабуылдарына қарсы тұрды және отандасы Юсуф әл-Қарадавиден өзгеше, ол израильдіктерге қарсы жанкештілік шабуылдарын айыптады, барлық израильдіктер заңды нысана деген пікірді қабылдамады, себебі олардың барлығы кейбір сәтте қару қолдануы мүмкін еді. 2003 жылы ол жанкешті шабуылдаушыларды "Исламның жаулары" деп атап, "әртүрлі сенімдегі адамдар ынтымақтасып, мағынасыз қақтығыстар мен антагонизмге түспеуі керек. Экстремизм – Исламның жауы, ал джихад Исламда өз жерін қорғауға және құлшылыққа ұшырағандарға көмектесуге рұқсат етілген. Исламдағы джихад пен экстремизмнің арасындағы айырмашылық – аспан мен жердей" деді. Бірақ, сол жылы Татауи өз ұстанымын өзгертті және өз жерін басып алғандарға қарсы өзін-өзі жарған адам шейіт екенін айтты, палестиналықтардың израильдіктерге қарсы өздерін жарғандары туралы сұраққа жауап ретінде. Ол, алайда, Ислам бейкүнә азаматтар мен балаларды өлтіруге рұқсат бермейді, тек басқыншылар мен агрессорларды өлтіруге ғана рұқсат ететінін баса айтты.

Әйел имамдар

Тантауи жұма намаздарында (жумуа) аралас қауымдарда әйелдердің имам болуына қарсы шығып, "Әйел денесі жеке болып табылады. Ол әйел еркектерге намаз оқығанда, олардың алдында тұрған әйелдің денесіне қарауы жөн емес. Күнделікті өмірде көріп білсе де, ғибадаттағы мақсат – кішіпейілділік пен ұялу болғандықтан, мұндай жағдайларға жол бермеу керек" деді. Ол сондай-ақ Хайдар Хайдардың "Теңіз шөптеріне той" атты кітабын дінге қарсы деп атады. 2001 жылы ол әйелдерге жалға алу арқылы бала тудыруға немесе қайтыс болған күйеулерінен мұздатылған сперма алуға тыйым салатын фетва шығарды.

Папа Бенедикт XVI Ислам туралы дау

Рим папасы Бенедикт XVI-ның Исламға қатысты тудырған дауға жауап ретінде ол: "Егер Рим папасы тағы бір сөз сөйлеп, Византия императорының айтқан қате екенін ашық түрде жарияласа, біз қарсы емеспіз. Сонымен қатар, Папа шын ниетпен кешірім сұрап, айтқандарын негіздеуі керек".

9/11 шабуылдарына реакция

2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Тантави: «Кінәсіз адамды өлтіру, немесе еркек, әйел және балаларды қоса алғанда, мыңдаған адамды өлтіру – ешқандай батылдық емес» деді. Ол Осама бен Ладеннің Батысқа қарсы жихадқа шақыруын «жарамсыз және мұсылмандарға міндетті емес» деп мәлімдеп, «Кінәсіз бейбіт тұрғындарды өлтіру – ешбір дін мақұлдамайтын қорқынышты, жиреншікті әрекет» деп қосты. Оның сөзіне қарағанда, Құран «Талибан мен Әл-Қаида кінәлі болған нәрселерді нақты түрде тыйым салады».

Мысырлық ниқаб туралы дау

2009 жылдың қазан айында Тантауи ниқапқа (Египетте көбірек таралған, көздерден басқа бүкіл денесін жабатын толық бетперде) қарсы науқан бастады. Каир қаласының Мадинет Наср ауданындағы Әл-Азхар университетіне қарасты орта мектепті аралап жүргенде, ол бір жасөспірім қыздың ниқабын (қыз оны өз еркімен шешпеген соң) өзі қолмен сызып алды, бұл оқиға баршаны ойсырата түсті. Ол жасөспірім қызға: «Ниқап – дәстүр, ол дінмен ешқандай байланысы жоқ» деп, оны шешуді сұрады. Содан кейін ол қызға енді ешқашан ниқап кимеуді бұйырды және мектептерде ниқап киюге қатысты фәтуа шығаруға уәде берді. Әл-Азхар университетіне қарасты мектептерге ниқап киген адамдардың кіруіне ресми түрде тыйым салуға бекіндігін мәлімдеді.

Сауд Арабиясы

Тантауи Сауд Арабиясын адам құқықтарын құрметтеудегі үлгі ел деп санайды және 2000 жылғы маусымда былай деді: "Сауд Арабиясы Алланың шариғаты бойынша адам құқықтарын қорғағандықтан, адам құқықтарын қорғау саласында әлемде алда тұр. Сауд Арабиясы исламдағы адам құқықтарын әділ және объективті түрде, қандай да бір агрессия мен әділетсіздіксіз қолдануда жетекші ел екені баршаға мәлім".

Жынысты ауыстыру хирургиясы

1988 жылы Тантауи египеттік әйел Салли Мурсидің жынысын өзгерту операциясына қатысты фетва шығарды. Аталған мәлімдеменің мазмұны былай аударылды: "Ер немесе әйел мүшелерінің жасырын қалған бөліктерін ашу мақсатында операция жасауға рұқсат етіледі. Егер сенімді дәрігер ем ретінде кеңес берсе, мұндай операция жасау тіпті міндетті болып саналады. Дегенмен, әйелді еркекке немесе керісінше, тек қана жынысты өзгерту ниетімен жасауға рұқсат жоқ." Бұл фетва жынысты өзгерту операциясын қолдайтындай да, қарсы тұратындай да түсіндірілген.

Өлім

Тантави 2010 жылғы 10 наурызда 81 жасында Сауд Арабиясының Эр-Рияд қаласына сапары барысында жүрек талмасынан қайтыс болды. Тантави Риядтың Халед патшасы атындағы халықаралық әуежайында Мысырға қайтатын рейсіне отыруға дайындалып тұрғанда көз жұмды. Ол ұшаққа мінер кезде құлап, содан кейін жүрек талмасы болды. Тантави Исламға қызмет еткені үшін берілетін Халықаралық Фейсал патшасы сыйлығының табысталу салтанатына қатысқан еді. Оның қазасы Әмір Сұлтан ауруханасында ресми түрде хабарланды. Тантавидің өлімі күтпеген оқиға болды, сапарға шығар алдында оның денсаулығы "тамаша жағдайда" екені айтылды. Мысыр билігі оның отбасының тілегі бойынша оны Мұхаммед пайғамбардың да жерленген жері – Сауд Арабиясының Медине қаласында жерлейтінін мәлімдеді. Оның мәйіті Жаңнатүл Бақий зиратында, Пайғамбар мешітінде жерлеу намазынан кейін жерленді. Оның орынбасары Мохамед Васель президент Мұбарак жаңа тағайындама жасағанға дейін оның міндеттерін атқарды.

Өкініштісі

Мысыр үкіметіне бірнеше ел басшылары мен ғалымдар көңіл айту жолдады. Олардың арасында АҚШ президенті Барак Обама және Мемлекеттік хатшы Хиллари Клинтон, Малайзияның Ислам дамуы департаменті (Джаким), Марокко королі Мухаммед VI, Иордания королі Абдулла II, Йемен президенті Али Абдулла Салех және Әзірбайжан президенті Ильхам Алиев болды.

Қоғамдық имидж

81 жасында қайтыс болған Тантауи, ислам ғылымдарының ең жоғары деңгейінде, оның радикалды қарсыластарының ықпалы күшті болған кезеңде, салмақты, кейде прогрессивті көзқарас ұстанған адам еді. Дьюк университетінің исламтану профессоры Эбрахим Муса: "Тантауи Батысқа жақын ғана емес, ол көбінесе билікті қолдады және оны қанағаттандыруға тырысты, тіпті бұл исламдық ілімдердегі этикалық және моральдық үкімдерді елемей қалуға әкелсе де" деді. "Оның фәтуалары көбінесе мұқият талданбаған және жазба түрінде дайындалмаған. Оларда күрделі және даулы мәселелерге толыққанды талқылау болған жоқ, сондай-ақ ол дәстүрден негізсіз түрде таңдап алуға бейімділік танытты."