Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Израильдегі Киелі кітаптағы билердің билік ету жүйесі
Ancient Israeli system of rule by Biblical judges
Критакратия, сондай-ақ критократия, ежелгі Израильде Мұса бастаған Киелі кітаптағы билердің (שופטים, шофтим) билік ету жүйесі болды, Саулдың біріккен монархиясы орнағанға дейін, Құдайдың Егіз кітабында айтылғандай. Атау грек сөздерінен – [[:wikt:κριτής, krites ("төреші")] және [[:wikt:ἄρχω, árkhō ("билеу")] – құралғандықтан, оның қолданысы қазіргі заманғы судьялардың билігін де қамтиды. Осындай (қазіргі заманғы) судьялардың билігін 1996 жылғы Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының нақты нысанымен салыстыру үшін судья Альби Сакс "юристократия" терминін латын және грек тілдерінің қоспасы болғандықтан қабылдамай, оның орнына "дикастократия" терминін енгізді. Басқалар да "юрократия" сөзін қолданды.
Kritarchy, also called kritocracy, was the system of rule by Biblical judges (שופטים, shoftim) in ancient Israel, started by Moses according to the Book of Exodus, before the establishment of a united monarchy under Saul. Because the name is a compound of the Greek words [[:wikt:κριτής, krites ("judge") and [[:wikt:ἄρχω, árkhō ("to rule"), its colloquial use has expanded to cover rule by judges in the modern sense as well. To contrast such a rule by (modern) judges with the actual form of the 1996 Constitution of the Republic of South Africa, judge Albie Sachs coined the term dikastocracy for it, from [[wikt:δικαστής#Ancient Greek ("judge"), rejecting the coinage "juristocracy" for being an admixture of Latin and Greek. The word "jurocracy" has also been used by others.
Қолданыстағы жүйемен салыстырғанда
Сакс және басқалар Оңтүстік Африка Конституциялық сотының дикастократия екен деген пікірді қабылдамады; олар бұл атауды соттың мұндай емес екенін көрсету үшін қолданды. Бұл термин 1996 жылғы сот шешімінде қолданылды, онда Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының Құқықтар туралы биллінің "көлденең" (азаматтар арасында, "тік" қолданылуға, яғни азаматтар мен үкімет арасындағы қолданылуға қарама-қарсы) қолданылуы қабылданбады және "көлденең" қолдану республиканы дикастократияға айналдыратыны ескерілді. Басқалар да осы терминді кері анықтама ретінде, өздерінің үкімет түрінің мұндай емес екенін көрсету үшін пайдаланды. АҚШ Жоғарғы сотының судьясы Стэнли Форман Рид, "Браунға қарсы білім беру кеңесі" ісі бойынша шешімге көнуге соңғы болып сенген қарсы дауыс білдіруші, бастапқыда қарсылық білдірген сот белсенділігін атау үшін критархияны қолданды және өзінің кеңсе меңгерушісінен (Джон Фассеттке) қарсы пікір жазу туралы сұрады. Фассет бұл сөзді білмеді, ал Рид оны іздеуді тапсырды. Фассет бірнеше сөздікте таба алмады, соңында Оксфорд ағылшын сөздігінде кездестірді. Рид қолданған нақты термин "критократия" болды және ол оны "судьялардың үкімді билігі" деп сипаттады.
Sachs and others rejected the idea that the Constitutional Court of South Africa, on which he sat, was a dikastocracy; using the name to denote what they asserted the Court not to be. It was used in a 1996 Court opinion that rejected the "horizontal" application (between citizens as opposed to "vertical" application between citizens and the government) of the RSA constitution's Bill of Rights and warned that "horizontal" application would turn the republic into such a dikastocracy. Others have similarly used this as an inverse definition to denote what they assert their form of government is not. Supreme Court of the United States justice Stanley Forman Reed, the last dissenter to be convinced in the decision on Brown v. Board of Education used kritarchy as the name for the judicial activism that he initially dissented from, asking his clerk (John Fassett) who argued with the direction to write a dissenting opinion whether he (Fassett) favoured a kritarchy. Fassett was unfamiliar with the word, and Reed told him to look it up. Fassett could not find it in several dictionaries, finally locating it in the Oxford English Dictionary. The actual term that Reed used was "krytocracy" and he described it as a "government by judges."
Ван Ноттеннің айтуынша
Биліктің бұл түрі (Библиялық емес мағынада) Сомали мысалында көрінеді, онда билік xeer дәстүрімен билейтін қазылардың қолында. Майкл ван Ноттеннің (Фрэнк ван Дунның анықтамасына сүйене отырып) берген анықтамасы қатаң айтқанда, қазылардың билігі емес, себебі қазылар ресми саяси класс емес, олар осы міндетті уақытша орындау үшін кездейсоқ таңдалған адамдар; оның орнына, бұл – басқа қоғамдардағы әдет-ғұрыптық құқыққа негізделген жүйемен салыстыруға болатын заңдық және саяси жүйе. Айтитей мұны "Критархияға жақын" деп атады. Ван Ноттеннің өзі, кейбір ерекшеліктерді ескере отырып, ол критархия деп атаған үкімет жүйесінің "табиғи құқық тұжырымымен үйлесімді" және "философияда "адамзаттың табиғи реті" деп аталатын нәрсеге өте жақын" екенін айтады.
This form of rule (in the non Biblical sense) is the case of Somalia, ruled by judges with the polycentric legal tradition of xeer. The definition employed by Michael van Notten (based upon one by Frank van Dun) is not, strictly, that of rule by judges, judges not being a formal political class but rather people selected at random to perform that task ad hoc; but rather is that of a legal and political system whose closest analogue in other societies is that of a system based entirely upon customary rather than statutory law. Ayittey referred to this as a "near Kritarchy". Van Notten himself argues that with few exceptions, the system of government which he denotes a kritarchy is "harmonious with the concept of natural law" and "very close to what in philosophy might be called 'the natural order of human beings'".
Түрлі пікірлер
Либертариандық антрополог Спенсер Маккалумның пікірінше, критархия – мемлекетсіз қоғамдардың басқару түрі болып табылады, ол Сомали тайпалық үкіметтері соттар мен толық емес полициядан тұратынын түсіндіреді.
In the opinion of libertarian anthropologist Spencer McCallum, the kritarchy represents the governance of stateless societies, explaining that Somali tribal governments were made up of courts and part time police.
Әлеуетті критархиялар
Көптеген құқық ғалымдары мен сарапшылар жүйелердің критархия түріне қарай жылжу мүмкіндігі туралы айтты және мұны жағымсыз құбылыс деп қарастырды. Нақты мысал ретінде Филиппин Конституциясын келтіруге болады, ол атқарушы билік "өте ауыр теріс пайдалану" жасаған жағдайда Жоғарғы Соттың тікелей билік жүргізуіне мүмкіндік береді, бірақ бұл термин заңда нақты анықталмаған.
Many legal scholars and commentators have spoken of the potential for systems to move to a form of kritarchy, viewing such in a negative light. A specific example is the Constitution of the Philippines which allows for direct rule by the Supreme Court should the Executive commit a "grave abuse", which is not defined in law.
Тарихи мысалдар
Ирландия б.з. дейінгі 5 ғасырдан б.з. 5 ғасырына дейін Брехон заңдары негізінде критархия жүйесіне ие болды, Брехондар – друид судьяларының класы болған. Критархия жүйесі ортағасырлық Ирландияда 13 ғасырға дейін де сақталған. Дэвид Д. Фридман мен Эйнар Олгерссон 9-13 ғасырлар аралығындағы Исландия мемлекетін критархия деп атады. Сардинияның ортағасырлық патшалықтары, сондай-ақ жудикаттар, 10-дан 14 ғасырларға дейін болды. Фризия, Фризия бостандығының соңында, 16 ғасырда критархия жүйесіне ие болды. Сомалидегі 1994-2006 жылдар аралығындағы ислам соттары одағы шер заң жүйесіне сәйкес жұмыс істеді.
Ireland had a system of kritarchy from the 5th century BCE to the 5th century CE under the Brehon Law, the Brehons being the class of Druid Judges. A kritarchy system was also present in medieval Ireland until the 13th century. The Icelandic Commonwealth between the 9th and 13th century has been labelled as a kritarchy by David D. Friedman and Einar Olgeirsson. The Sardinian medieval kingdoms, also called the Judicates, from the 10th to 14th centuries. Frisia, at the end of the Frisian freedom, in the 16th century had a system of kritarchy. Islamic Courts Union from 1994 to 2006 in Somalia, following the legal system of xeer.
Танымал мәдениетте
Mega қала One-нің ойдан шығарылған режимі, Judge Dredd франшизасының оқиға ортасы, критархия ретінде сипатталуы мүмкін.
The fictional regime of Mega city One, the focus of setting for the Judge Dredd franchise, can be described as a kritarchy.