Кіріспе

1850 жылы Энгельстің тарихи еңбегі Фридрих Энгельстің «Германиядағы шаруалар соғысы» (немісше: Der deutsche Bauernkrieg) – 16 ғасырдың басындағы 1524–1525 жылдардағы неміс шаруаларының көтерілісі туралы қысқаша тарих. Энгельс бұл еңбекті 1850 жылдың жазында Лондонда, 1848–1849 жылдардағы революциялық көтерілістерден кейін жазды, және ол олармен жиі салыстырып қарастырады. «Содан бері үш ғасыр өтті, - деп жазады ол, - және көп нәрсе өзгерді; бірақ шаруалар соғысы біздің бүгінгі күресімізден көрінетіндей алыс емес, ал біз кездесетін қарсыластар негізінен сол бойы қалып келеді».

Өмірбаян

Бұл кітапты Энгельс 1850 жылдың жазында Лондонда 1848–49 жылдардағы революциялық көтерілістерден кейін жазды, ол жиі салыстырмалы түрде сілтеме жасайды. «Осыдан бері үш ғасыр өтті, – деп жазады ол, – және көптеген нәрсе өзгерді; әлі де шаруалар соғысы біздің қазіргі күресімізден алыс емес сияқты көрінеді, ал біз кездесетін қарсыластар негізінен сол бойында қалды». Энгельс тарихшы Вильгельм Циммерманның «Ұлы шаруалар соғысының тарихы» (1841–1843) кітабын 1525 жылғы шаруалар соғысы туралы «фактілердің ең жақсы жинағы» деп бағалады және шаруалар көтерілісі мен Томас Мюнцерге қатысты материалдардың көп бөлігі Циммерманның кітабынан алынғанын мойындайды. «Германиядағы шаруалар соғысы» алғаш рет Карл Маркс Гамбургте бас редакторлық еткен «Жаңа Рейн газетінің шолуының» бесінші және алтыншы нөмірлерінде жарияланды, кейіннен кітап түрінде қайта басылды. Тарихи материализмнің мақсаттары мен әдістеріне сүйене отырып, Энгельс соғыстың дәстүрлі түрде айтылатын саяси және діни себептерінің маңыздылығын азайтады, материалдық, экономикалық факторларға назар аударады. «Бұл кітап, – деп жазады Энгельс екінші басылымның алғы сөзінде, – саяси және діни теориялардың [қақтығыстың] себептері емес, Германияда сол кезде болған ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің, жер мен су жолдарының, сауда мен қаржының дамуының нәтижесі екенін дәлелдеуге тырысады. Бұл – тарихты материалистік тұрғыдан қарастырудың жалғыз жолы, ол менікі емес, Маркстан бастау алады және оның 1848–49 жылдардағы Франция революциясы туралы еңбектерінде кездеседі». Сол сияқты, Энгельс Мартин Лютерді мүмкіндікті пайдаланатын «орта тап» реформаторы және революцияның ғана емес, өзінің ең танымал христиандық қағидаларының да сатқыны ретінде қатаң сынап жазады: Лютер халықтық қозғалысқа күшті қару – Киелі кітаптың аудармасын сыйлады. Ол Киелі кітап арқылы өз заманындағы феодалдық христиандықты бірінші ғасырдың қарапайым христиандығымен салыстырды. Ол феодалдық қоғамның құлдырауына қарсы тұрып, бұтақталған және жасанды феодалдық иерархияны білмейтін басқа қоғамның бейнесін ұсынды. Шаруалар бұл қаруды князьдердің, ақсүйектердің және дін қызметкерлерінің күштеріне қарсы кеңінен қолданды. Енді Лютер де сол қаруды шаруаларға қарсы қолданып, Құдай тағайындаған билік иелеріне арналған нағыз мақтауды Киелі кітаптан шығарды. Бұл абсолюттік монархияның кез келген құлынан асып түспейді. Князьдік билік Құдайдың құрметімен, пассивті қарсылық, тіпті жеке бастық құлдық Киелі кітаппен бекітілді. Тарихшылардың өз көзқарасына байланысты соғысты Фридрих Энгельс сияқты жаңадан пайда болған буржуазияның (қалалық таптың) князьдік билік алдында өз тәуелсіздігін жарияламай, ауылдық таптарды өз тағдырына қалдырған жағдай ретінде түсіндіруге болады.

Княздар

XVI ғасырдағы Германия Киелі Рим империясының құрамына кірді, бұл орталықтандырылмаған мемлекеттік құрылым, онда Киелі Рим императорының өзінің билігі тек өзінің династиялық жерлерінде ғана шектелі болды, ал олар империяның аз ғана бөлігін құрады. Империяда жүздеген тәуелсіз, діни және дүниеуи аймақтар болды, олардың көпшілігі ақсүйек әулеттерімен басқарылды (бірнеше ондаған қала-мемлекеттер болғанмен). Көптеген билеушілер өз аймақтарында ешқандай билікті мойындамайтын, өкімшілік билікке ие болды. Князьдер өздері қалағандай салық салуға және қарыз алуға құқылы болды. Әкімшілік және әскери шығындардың өсуі князьдерді халқының тұрмыс деңгейін көтеруге итермеледі. Кішігірім ақсүйектер мен дін қызметкерлері салық төлемей, көбінесе жергілікті князьдерді қолдады. Көптеген қалалар салық төлеуден босатылған жеңілдіктерге ие болды, сондықтан салықтың басым бөлігі шаруалардың үстіне түсті. Князьдер көбінесе салықтарды арттыру және римдік құқықты енгізу арқылы еркін шаруаларын жеке бастыққа (крепостнойлыққа) көшіруге тырысты. Римдік құқық өз билігін нығайтуға ұмтылған князьдерге пайдалы болды, өйткені ол барлық жерді олардың жеке меншігіне көшірді және жерді әмір мен шаруа арасындағы сенім ретінде қарастыратын феодалдық қағиданы жойды, бұл соңғысына құқықтармен қатар міндеттерді де жүктеді. Ежелгі заңның өз билігін заңдастырған қалдықтарын сақтап, олар барлық мүлікті тәркілеу арқылы империядағы байлық пен мәртебесін ғана емес, сонымен қатар шаруаларға билік етуді де арттырды. Бұл ежелгі заң бойынша шаруалар пассивті қарсылықтан басқа қорғанышқа ие болған жоқ. Дегенмен, князь енді барлық жеке бастықтары мен олардың мүлкіне толық бақылауға ие болды. Көтерілістер көбінесе оқшауланып, қолдаусыз және оңай басып тасталды, Томас Мюнцер және оның сияқты радикалдар ежелгі заңның заңдылық негізін жобалап, халықты қозғау құралы ретінде "Құдай заңын" жариялай бастады.

Кіші абыройлы

Кейінгі орта ғасырдың дамып келе жатқан әскери технологиясы кіші ақсүйектердің, яғни рыцарьлардың қажетсіздігіне айналдыра бастады. Әскери ғылымның енгізілуі және ұңғыл мен жаяу әскердің маңыздылығының артуы олардың ауыр атты әскер ретіндегі рөлінің маңыздылығын азайтып, қамалдарының стратегиялық маңызын да төмендетті. Олардың зәулім өмір салты бағалардың өсуімен бірге азын-малын да жоқ қылды. Олар өздерінің ежелгі құқықтарын пайдаланып, өкімшіліктерінен қолдарынан келгенше табыс табуға тырысты. Рыцарьлар күйзеліске ұшырады, өйткені олардың жағдайы нашарлап, хан-сұлтандардың билігіне көбірек тәуелді болды. Осылайша, бұл екі топтың арасында үнемі қақтығыс болып тұрды. Рыцарьлар дін қызметкерлерін мақтаншыл және қажетсіз топ деп есептеді, сонымен қатар шіркеу заңдарымен қамтамасыз етілген олардың артықшылықтары мен байлығына қызғанды. Бұған қоса, қалаларға қарызы бар рыцарьлар қалалық байлармен үнемі қақтығыста болды.

Дін қызметкерлері

Діни қызметкерлер, немесе прелаттар, мемлекет ішіндегі барлық мәселелер бойынша зиялылық билігі ретіндегі өз орнын жоғалтып жатты. Баспа өнерінің дамуы (әсіресе Библияның), сауданың кеңеюі, Ренессанс гуманизмінің таралуы империя бойынша сауаттылық деңгейін көтерді. Сәйкесінше, жоғары білім берудегі католиктердің монополиясы да азайды. Уақыт өте келе католик мекемелері жемқорлыққа ұшырады. Діни қызметкерлердің білімсіздігі және симония мен плюрализмнің (бір уақытта бірнеше лауазымды иелену) кең таралған тәжірибесі байқалды. Кейбір епископтар, архиепископтар, абаттар және приоры өз қарауындағы халықты аймақтық князьдердей қатыгездікпен пайдаланды. Күнәдан арылу үшін кешірім қағаздарын сатудан бөлек, олар дұға үйлерін ашып, халықтан тікелей салық жинады. Шіркеудегі жемқорлыққа наразылықтың күшеюі 1517 жылы монах Мартин Лютерді Германиядағы Виттенберг қаласындағы шіркеу есігіне 95 тезисін жариялауға және басқа реформаторларды шіркеу ілімі мен ұйымын түбегейлі қайта қарастыруға жетеледі.

Патриция

Гилдиялар өсіп, қала халқы көбейген сайын, қалалық патрициялар күшейе түскен қарсылыққа тап болды. Патрициялар – қалалық кеңестерде жеке отырып, барлық басқарушы лауазымдарды иеленген бай отбасылардан құралған. Олар, князьдар сияқты, шаруалардан барлық мүмкін жолмен кіріс табуға тырысты. Кез келген уақытта еркіндікпен жол, көпір және қақпа төлемақыларын белгілеуге болады. Олар біртіндеп жалпы пайдаланудағы жерлерді жойды және бұрын ортақ жер болған жерде шаруалардың балық аулауына немесе ағаш кесуіне тыйым салды. Гилдия салықтары жиналды. Жиналған барлық кірістер ресми басқаруға бағынбады, ал қалалық есептерге немқұрайлы қарастырылды. Осылайша, жемқорлық пен алаяқтық кеңінен таралды, ал отбасылық байланыстармен біріккен патрициялар класы одан да байып, одан да зорлықшыл болды.

Азаматтар

Қалалық патрициандар өсіп келе жатқан бürгерлер класы тарапынан күшейе түскен сынға ұшырады. Бұл класс әкімшілік гильдиялық лауазымдарды иеленген немесе саудагерлер ретінде жұмыс істеген, жақсы жағдайлы орта тап азаматтарынан тұратын. Бюргерлер үшін олардың өсіп келе жатқан байлығы азаматтық басқаруды бақылау құқығын талап етуге жеткілікті себеп болды. Олар ашық түрде патрициандар мен бürгерлерден құралған қалалық жиын немесе кеміндегісінде симонияны шектеуді және бürгерлерге бірнеше орын бөлуді талап етті. Бюргерлер дін қызметкерлеріне де қарсы болды, олардың шектен шығып, діни міндеттерін орындамағанын сезінді. Олар дін қызметкерлерінің салықтан босатылуы сияқты артықшылықтарын тоқтатуды, сондай-ақ олардың санын азайтуды талап етті. Бюргер-шебер (гильдия шебері немесе қолөнерші) енді шеберхана мен құрал-жабдықтарына ие болды, оларды шәкірттеріне пайдалануға рұқсат берді және жұмысшыларына өнімдерін жасау үшін қажетті материалдарды ұсынды. Олар еңбегінің ұзақтығын, жұмысының сапасын және өндірілген өнімдердің мөлшерін ескере отырып, бürгерлер анықтаған жалақы алды. Жолға шыққандар (саяхатшылар) гильдияда жоғарылау мүмкіндігінен айырылып, осылайша азаматтық құқықтарынан мәһрүм болды.

Плебейлер

Плебейлер жаңа қалалық жұмысшылар, шеберлер және көшпенділер класын құрады. Көтеріліске ұшыраған шағын қалалықтар да олардың қатарына қосылды. Техникалық тұрғыдан алғанда, олар әлеуетті қалалықтар болғанымен, гильдияларды басқаратын бай отбасылар шеберлерді жоғары лауазымдарға тағайындаудан тыйым салды. Осылайша, олардың азаматтық құқықтарынан айырылған "уақытша" жағдайы мәңгілікке созылды. Плебейлердің қираған қалалықтар мен шаруалар сияқты мүлкі болмады. Олар жерсіз, құқықтары жоқ азаматтар еді және феодалдық қоғамның ыдырауының белгісі болды. Мюнцердің айналасындағы революция ең үлкен өркендеуін Тюрингияда плебей жұмысшы табында тапты. Олар Мюнцердің ынталандыруымен қоғамның дамуы жоғарыдан емес, төменнен, өздерінің күштерімен жүзеге асырылуы керек деп сеніп, толық әлеуметтік теңдік талап етті. Билік өкілдері осындай жарылғыш талаптарды, өзінің дәстүрлі билігіне ең үлкен қауіп тудыратынын білген соң, дереу басып тастауға асықты.

Шаруалар

Қоғамның ең төменгі тобын ауыр салық төлейтін шаруалар құрады. 16 ғасырдың басында шаруалар аң аулауға, балық аулауға немесе ағаш кесуге еркіндік алмайтын, себебі әлдеқанда бұрын жерлері иеленушілердің жеке мақсатына пайдаланыла бастаған. Иеленуші шаруаның жерін қалауынша пайдалануға құқылы болды; шаруа тек қана егінінің жабайы жануарлар мен ақсүйектердің аң ауы кезінде даладан өту арқылы бүлінуін бақылап қана қоюға мәжбүр болды. Шаруа үйленгісі келсе, иеленушінің рұқсаты ғана емес, сондай-ақ салық төлеуі де қажет еді. Шаруа қайтыс болғанда, иеленуші оның ең жақсы малын, киімдерін және құралдарын иеленуге құқылы болды. Діни қызметкерлер немесе бай қалалықтар мен ақсүйек заңгерлер жүргізетін сот жүйесі шаруаларға ешқандай әділдік көрсетпеді. Дәстүрлі тәуелділік пен провинциялардың дербестігі шаруалардың көтерілістерін тек жергілікті аудандармен шектеді. Шаруалардың жалғыз үміті – провинциялар арасындағы мақсаттардың бірігуі еді. Мюнцер жаңадан әлсіреген таптық құрылымдардың қоғамның төменгі тобына олардың көтерілісіндегі заңдылыққа көбірек талап етуге, сондай-ақ саяси және әлеуметтік-экономикалық пайдаға көбірек мүмкіндік беруін түсінді.

Әлеуметтік қақтығыстардың көбеюі

Жаңа таптардың пайда болуы және олардың мүдделері ескі феодалдық жүйенің билік құрылымын жұмсарта бастады. Халықаралық сауда мен өнеркәсіптің өркендеуі княздерді өсіп келе жатқан саудагер-капиталистік таптың мүдделерімен қақтығысқа түсірді, сонымен қатар төменгі таптың мүдделерінің негізін кеңейтті (шаруалар және жаңа қалалық жұмысшылар). Бургерлер мен қажетті плебейлердің араласуы феодалдық билікті әлсіретті, себебі бұл екі таптың да иерархияның жоғарғы қабатына қарсылығы болды, сонымен қатар олардың арасында табиғи қарсылық та бар еді. Плебейлердің пайда болуы төменгі таптың мүдделерін бірнеше жағынан күшейтті. Бұрын шаруалар ғана қанаушылыққа ұшырап, дәстүрлі тәуелділікте болғаннан гөрі, плебейлер ұқсас сыныптық мүдделерді бөлісетін жаңа өлшем қосты, бірақ бұл тарихында тікелей қанаушылыққа ұшырамаған күйде болды. Католик дінбасыларының жеңілдіктеріне қарсылық жаңа ортағасырлық иерархияның көптеген топтары арасында, соның ішінде шаруалар арасында күшейді. Көптеген бургерлер мен ақсүйектер дін қызметкерлерінің жалколық және бейберекет өмірін жек көреді. Кәсіпкерлік және дәстүрлі дәстүрге байланысты артықшылықты топтардың мүшелері ретінде, олар дін қызметкерлері өздеріне тиесілі емес жеңілдіктерді (салықтан босату және шіркеу алымдары сияқты) иеленеді деп ойлады. Қолайлы жағдай туғанда, тіпті князьдер де саяси және қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізу үшін және өз аумақтарындағы билігін арттыру үшін католицизмнен бас тартатын. Сансыз шағымдар төменгі таптар тарапынан көптеген қалалар мен ауылдарда жиналып, ұсынылғанмен, ешқандай нәтиже болмады, содан кейін көтеріліс басталды. Топтар үш бөлек топқа бөлінді. Католик лагері дін қызметкерлерінен, патрицистерден және католиктік орталықтандырылған әлеуметтік тәртіпке қарсылық көрсеткен князьдерден тұрды. Орташа реформалық партияның құрамына негізінен бургерлер мен князьдер кірді. Бургерлер қалалық кеңестерде билік алу мүмкіндігін көріп отырды, өйткені Лютер ұсынған реформаланған шіркеу қалаларда жоғары деңгейде орталықтандырылатын болады, сонымен қатар патрицистердің бюрократияны тығыз ұстап тұрған туыстық байланыстарына айыптау тағылады. Сол сияқты, князьдер католик императоры V Карлдан ғана емес, Римдегі католик шіркеуінің талаптарынан да қосымша тәуелсіздік алуға мүмкіндік алатын еді. Үшінші лагерьді Томас Мюнцер сияқты уағыздаушылар басқарған плебейлер, шаруалар және олардың ісіне көңіл білдіргендер құрады. Бұл лагерь ортағасырлық қоғамның шектерін бұзып, Құдайдың атынан жаңа қоғам құруды қалады. Германияның шаруалары мен плебейлері өздерінің наразылықтарын көрсететін тізімдерді жасады. Атақты "Қара орманының 12 бабы" ақырында шағымдардың түпкілікті жиынтығы ретінде қабылданды. Баптардағы әлеуметтік, саяси және экономикалық наразылықтарды білдіруші мәлімдемелер барған сайын танымал болып келе жатқан протестанттық қозғалыста халықты біріктірді, ол 1524 жылы Төменгі Швабияда басталып, Германияның басқа да аймақтарына жылдам тарады.

Көтерілістің түпкілікті сәтсіздігі

Шаруалар қозғалысы ақырында жеңіліске ұшырады, қалалар мен дворяндар князьдік әскерлермен жеке-жеке бейбіт келісімге келді. Олар ескі тәртіпті қайта орнатты, бірақ бұл тәртіп Киелі Рим императоры Карл V-нің номиналды билігімен, оның кіші інісі Фердинанд арқылы Германия ісінде өкілдік етті, көбінесе одан да қаталрақ болды. Діни қарсыласы Мартин Лютер, 1521 жылғы Вормс жарлығымен дін бузушы деп айыпталып, сол кезде дау-жанжалды қоздырды деген айып тағылды. Ол көтерілісшілердің талаптарын қабылдамай, Германия билеушілерінің көтерілісті басуға құқығын қолдады. Лютер шаруалар көтерілісіне қатысты көзқарасын Римдіктерге 13:17 (NKJV) жолданған Пауылдың патшалардың құдайдан берілген құқығы туралы тұжырымымен негіздеді, онда барлық билік Құдай тарапынан тағайындалған және оған қарсы тұруға болмайды делінген. Ал оның бұрынғы шәкірті Томас Мюнцер Тюрингияда радикалды агитатор ретінде көзге түсті.

Анабаптистер

1521 жылдың 27 желтоқсанында Виттенбергте Цвиккаудан келген үш пайғамбар – Томас Мюнцердің ықпалында болған және оған әсер еткен Томас Дресхель, Николас Сторх және Марк Томас Штубнер пайда болды. Лүтердің реформасы олар үшін жеткілікті радикалды болған жоқ. Рим-католик шіркеуі сияқты, Лүтер де нәрестелерді шомылдыруды қабылдады, ал анабаптистер бұл шараны «Жазбаларда да, ерте заманда да жоқ, сондай-ақ, киелілердің көрінетін бауырластығына қабылданудың негізгі талаптарын – яғни, өкініш, иман, рухани түсіну және Мәсіхке еркін бойын беруді» орындамайды деп санады. Реформашы теолог және Лүтердің әріптесі Филипп Меланхтон, өзінің реформашы әріптесі Андреас Карлштадттың ынтасымен жүрген құлшынысшыларға қарсы күшсіз болды және әлі Вартбургта жасырынып отырған Лүтерге жүгінді. Лүтер жаңа ілімді дереу айыптамауға сақтық танытты, бірақ Меланхтонға оның жақтастарын жұмсақ қабылдауға және олардың рухын сынауға кеңес берді, егер олардың шығуы Құдайдан болса. Виттенбергте жағдай ушығуға шақты, өйткені қаланың мектептері мен университеті «пайғамбарлардың» жағына шығып, жабылды. Осыдан анабаптистер білімнің жауы деген қаңқу туды, бірақ бұл Хаецер мен Денктің 1527 жылы еврей пайғамбарларының алғашқы неміс тіліне аудармасын жасап, басып шығарғандығымен жоққа шығарылды. Цюрихтегі қозғалыстың алғашқы басшылары – Конрад Гребель, Феликс Манц, Георг Блаурок, Бальтазар Хабмайер – грек, латын және еврей тілдерін білді. 1522 жылдың 6 наурызында Лүтер Виттенбергке оралды, онда ол пайғамбарлармен сұхбаттасып, олардың «рухтарын» жерелеп, қаладан қуды, ал олардың ізбасарларын Цвиккау мен Эрфурттан шығарып жіберді. Шіркеулерге кіруге тыйым салынғандықтан, олар жеке үйлерде уағыз айтып, қасиетті дұға жасады. Қалалардан қуылғаннан кейін, олар елді мекендерге тарады. Цвиккаудан кетуге мәжбүр болған Мюнцер Богемияға сапар шекті, Тюрингиядағы Алтштедтте екі жыл тұрды, ал 1524 жылы Швейцарияда біраз уақыт болды. Осы кезеңде ол өзінің революциялық діни және саяси идеяларын күшейтіп, халықтың төменгі топтары арасында үлкен жетістікке жетті. Шаруалар соғысы феодалдық басқыншылыққа қарсы көтеріліс ретінде басталды, бірақ Мюнцердің басшылығымен ол Мюнцердің абсолютті теңдік пен ортақ мүлікке негізделген христиандық қоғамды құру идеалын күштеп енгізу үшін барлық билік органдарына қарсы соғысқа айналды. Франкенхаузенде (1525 жылдың 15 мамыры) бүлікшілердің толық жеңіліске ұшырауы және Мюнцер мен басқа да бірнеше көшбасшылардың өлім жазасына кесілуі анабаптистер қозғалысына тек уақытша тоқтап тұру болды. Германия, Швейцария және Нидерланды елдеріне тараған ынталы үгітшілердің көптегені жаңа көшбасшы пайда болғанда олардың іліміне ерді.

Негізгі дереккөздер

Мартин Лютер (1525). Шайқасқан, тонаушы шаруаларға қарсы