Кіріспе
Ресей ақыны және сатиригі Александр Михайлович Гликберг (13 қазан 1880 [ескі стиль бойынша 1 қазан 1880] – 5 шілде 1932), Саша Чорный немесе Черный деген атпен әйгілі, орыс ақыны, сатиригі және балалар әдебиетінің жазушысы.
Alexander Mikhailovich Glikberg (; 13 October 1880 [O. S. 1 October 1880] – 5 July 1932), better known as Sasha Chorny or Cherny , was a Russian poet, satirist and children's writer.
Алғашқы жылдар
Александр Гликберг 1880 жылдың 13 қазанында Ресей империясының Одесса қаласында (қазіргі Украинада) еврей фармацевттер отбасында дүниеге келді. Гликбергтер отбасы бақытты болған жоқ: анасы истериядан зардап шегіп, балалар оның жүйкесіне тиеді; әкесі жиі қатыгездік танытып, балаларын қатты жазалайтын. Гликбергтердің бес баласының арасында екі Александр (немесе қысқаша Саша) болды, сары түсті Сашаны әдетте Ақ Саша (орыс тілінде Белый Саша), ал қоңыр түсті Сашаны Қара Саша (орыс тілінде Чёрный Саша) деп атады. Гликбергтер балалары императорлық Ресейдегі мектептерге еврейлерді қабылдау квотасы шектеулі болғандықтан гимназияға түсе алмады. Соңында Гликбергтер өздері мен балаларын крещение рәсімінен өткізіп, мәселені шешті. Осыдан кейін, 1889 жылы балалар Одесса гимназиясына оқуға түсті. Александр гимназиядағы оқуды жалықтыратын бюрократиялық қызметке теңеді. Он бес жасында ол үйден қашып кетті. Біраз уақыт Санкт-Петербургте әпкесімен бірге тұрды, бірақ алгебрадан сүрегі кеткені үшін Санкт-Петербург гимназиясынан қуылғаннан кейін, ол үйсіз және ақшасыз қалды. Ата-анасы да, басқа туыстары да оның хаттарына жауап бермеді және көмек сұрауларына құлақ аспады. Александрдың бақытына орай, оның бір әңгімесін журналист Александр Яблоновский танымал "Отечествоның көгі" (Syn Otechestva) газетінде жариялады. Мақаланы Житомирде тұратын француз-орыс К.К. Роше оқып, баланы асырап алуға шешім қабылдады. Александр Житомир гимназиясына оқуға түсті, бірақ директормен келіспеушілікке ұшырағаннан кейін мектептен шығарылды. Александр екі жыл әскерде қызмет етті, содан кейін Австрия-Мажарстанмен шекарадағы Новосильцы ауылында кеденші болып жұмысқа орналасты. 1904 жылы Житомирдегі асырап алған отбасына оралып, "Волынский вестник" журналында журналист болып жұмыс істеді. Журнал екі ай ішінде банкротқа ұшырады, және Александр Санкт-Петербургте журналистік мансабын жалғастыруға шешім қабылдады.
Ақын
Санкт-Петербургке көшіп келгенде, ол Варшава – Санкт-Петербург темір жолында әкімшілік қызметкер болып жұмыс істеді. Сол жерде ол әйелі Мария Ивановна Васильевамен танысты, ол темір жолда оның басшысы болған. Ол одан бірнеше жасқа үлкен, жақсы білім алған және бай болды. Чорнидің өлеңдерінде әріптесіне үйлену – адамның ең жаман тағдыры деп жиі айтылған. Осыған қарамастан, олардың некесі бақытты болған сияқты және өмір бойына созылды. Олар 1905 жылы Италияда бал айларын өткізді. Санкт-Петербургке оралғаннан кейін Александр "Зритель" журналында Саша Чорный атты қалампырмен "Нонсенс" (Чепуха) атты өлеңдер жинағын жариялады. Бұл өлеңдердің нәтижесінде журнал үкімет тарапынан жабылды, бірақ олардың оқырмандарға әсері зор болды. Өлеңдер ел бойынша таратылып, қолмен көшірілді, ал Чорный көп ұзамай танымал және ізделіс жолына түскен авторға айналды. 1906-1907 жылдары Саша Чорный Германияда тұрып, Хайдельберг Рупрехт Карл университетінде оқыды. 1908 жылы ол Санкт-Петербургке оралып, "Новый сатирикон" журналында жазды, бұл оған үлкен даңқ әкелді. "Журналды алған адамның бірінші іздейтіні – Саша Чорныйдың өлеңдері. Чорныйдың өлеңдерін білмейтін студент, дәрігер немесе заңгер жоқ" деп жазды Корней Чуковский, ол да "Сатирикон" журналына материалдар жазған. Оның өлеңдерінің жанкүйерлерінің арасында Владимир Маяковский да болды, ол оның көптеген өлеңдерін жатқа білген және жиі оқыған. 1910 жылы Саша Чорный "Сатиралар" атты өлеңдер кітабын, ал 1911 жылы "Сатиралар мен лирикалар" атты тағы бір кітабын жариялады. Сондай-ақ ол 1913 жылы "Төк-төк" (Knock Knock) және 1914 жылы "Жанды әліпби" атты балалар кітаптарын шығарды.
Соғыс және эмиграция
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Саша Чорный далалық госпитальда қарапайым сарбаз болып қызмет етті. Қазан революциясынан кейін Вильнюске, содан соң Германияға эмиграцияға кетіп, онда «Fire bird» берлин журналында жұмыс істеді, кейін Францияға көшіп, париждік орыс газетінде қызмет етті. 1923 жылы ол үшінші өлеңдер жинағын – «Шөлдеу» (Торс) шығарды. 1927 жылы Прованстағы Ла-Фавьер ауылында орыс колониясын құруға қатысты. Эмиграцияда ол «Эмиграцияда кім жақсы өмір сүреді?» (Кому в эмиграции жить хорошо, 1931–1932) поэмасын және «Еңбек етпес әңгімелер» (Несерьезные рассказы, 1928), «Сарыбаздың әңгімелері» (Солдатские сказки, 1933) прозалық шығармаларын жазды. Ол қайтыс болғаннан кейін төртінші өлеңдер жинағы – «Балалар аралы» (Детский остров) жарық көрді. 1932 жылдың 5 шілдесінде Францияның оңтүстігіндегі Лаванду қаласында өрт сөндіруге көмектесу кезінде жүрек талмасынан көз жұмды. Аңыз бойынша, «Мики Фокс-терьердің күнделігі» әңгімесінің авторы болған Мики атты Чорныйдың иті, оның кеудесіне жатып, иесімен бірге қайтыс болған. Владимир Набоков оны еске алған сөзінде: «Ол өзінен кейін тек бірнеше кітап пен тыныш, сұлу көлеңке қалдырды», – деді. Дмитрий Шостакович оның бес өлеңін «Сатиралар» (Өткеннің суреттері) әндер циклына музыкалады, op. 109.