Кіріспе

Тамақ дайындау, пісіру және ұсыну өнері. Кулинариялық өнер – тамақ дайындау, пісіру және тамақ түрінде ұсыну өнері. Бұл сала қызметкерлері, әсіресе мейрамхана сияқты орындарда, көбінесе аспаз немесе шеф деп аталады, бірақ жалпы мағынасында «кулинарлық шебер» және «кулинар» терминдері де қолданылады. Стол әдептері (стол өнері) кейде кулинариялық өнер деп есептеледі. Кәсіби шефтер эстетикалық тұрғыдан әдемі әрі дәмді тағамдар дайындауға жауапты. Бұл көбінесе тағам ғылымы, тамақтану және диета туралы білуді қажет етеді. Деликатес дүкендері және ірі мекемелер, мысалы, қонақүйлер мен ауруханалар, мейрамханалардан кейін олардың негізгі жұмыс орындары болып табылады.

Тарих

Аспаздық өнердің бастауы шамамен 2 миллион жыл бұрын алғашқы адамдармен бірге басталды. Ертедегі адамдар ет пісіру үшін отты қалай қолданғандығы туралы әртүрлі теориялар бар. Антрополог Ричард Врангемнің "Отты ұстау: пісіру бізді қалай адам етті" кітабының авторы айтуынша, алғашқы адамдар жай ғана шикі етті отқа лақтырып, оның қызып жатқанын бақылаған. Тағы бір теория бойынша, адамдар алғаш рет пісірілген етті кездейсоқ татып көрген болуы мүмкін, себебі орман өртінен өлген жануардың еті әдеттегі шикі етке қарағанда дәмді, жеңіл қорытылатын және шайнауға оңай болған. Аспаздық техникалар қыш және тас ыдыстардың пайда болуымен, мал шаруашылығының дамуымен және ауыл шаруашылығындағы жетістіктермен жақсарды. Ертедегі цивилизацияларда кәсіби аспазшыларды негізінен патшалар, аристократтар немесе дін қызметкерлері жұмысқа алған. Байларға тамақ дайындаған кәсіби аспазшылар мен отбасыларына тамақ пісірген шаруалар арасындағы айырмашылық көптеген ұлттық асханалардың қалыптасуына әкелді. Еуропада аспаздық өнерді зерттеуді ұйымдастырумен Жан Антельм Бриллат-Саварин айналысты, ол "Маған не жейтініңді айт, саған кім екеніңді айтам" деген сөзімен танымал, бірақ кейін "Не жесең, сондайсың" деп қате аударылып, қарапайымдастырылды. Басқа да ғалымдар тағамтану және гастрономияның түрлі салаларын зерттеуге көмектесті. Уақыт өте келе, тағамдар мен аспаздық өнерді терең және егжей-тегжейлі зерттеу білімнің байып кетуіне әкелді. Азияда да осыған ұқсас жол аспаздық өнерді жеке зерттеуге алып келді, ол кейіннен Батыс мектебімен бірікті. Қазіргі заманғы халықаралық нарықта Батыс және Шығыс тағамдары арасындағы айырмашылық жойылды. Бүгінде аспаздық өнерді оқып жүрген студенттер әлемнің әртүрлі мәдениеттерінің ұлттық асханаларымен танысады. Батыста аспаздық өнер қолөнер ретінде, кейіннен ғылыми сала ретінде Ренессанс кезеңінің соңында дамуға бастады. Осыған дейін аспазшылар сарайларда патшалар мен патшайымдарға, олардың отбасыларына, қонақтарына және сарай қызметкерлеріне тамақ дайындаған. Монархиялық билік жойылғаннан кейін аспазшылар өз шеберліктерін қонақүйлерге және мейрамханаларға әкелді. Осыдан бастап қолөнер ғылыми салаға айналды. Аспаздық мектептер ашылғанға дейін кәсіби аспазшылар шәкірттерге жеке кеңесші болып, тәлімгерлік жасаған. 1879 жылы АҚШ-та бірінші аспаздық мектеп құрылды: Бостон аспаздық мектебі. Бұл мектеп тамақ пісіру әдістері мен рецептерін стандарттады және болашақ аспаздық мектептерге негіз салды.

Құралдар мен әдістер

Кулинария өнерінің ажырамас бөлігі – аспаздық немесе ас үй құралдары, оларды кәсіби аспазшылар да, үй шаруашылықтарындағы аспаздық шеберлер де қолданады. Кулинария саласындағы мамандар осы құралдарды көбінесе француз тіліндегі "batterie de cuisine" терминімен атайды. Кулинария өнерінің саласында әртүрлі мәдениеттерден пайда болған және мәдениеттер арасында таралып, жаңа технологиялармен бірге дами беретін көптеген пісіру әдістері бар. Әр түрлі пісіру әдістеріне белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін нақты құралдар, тағамдар және жылу көздерін пайдалану қажет. Кәсіби ас үйде үй аспазы қолданбайтын, мысалы, қымбат кәсіби гриль сияқты әдістер қолданылуы мүмкін.

Кәсіби оқу

Қазіргі заманғы аспаздық өнер студенттері тағамның көптеген түрлі аспектілерін оқиды. Оқудың нақты салаларына ет өңдеу, химия және термодинамика, көрінетін безендіру, тағам қауіпсіздігі, адамның тамақтануы мен физиологиясы, халықаралық тарих, мәзір құру, тағамдық өнімдерді өндіру (мысалы, бидайды ұнға айналдыру немесе қамыш өсімдіктерін кристалды сахарозаға тазарту) және тағы да көптеген салалар кіреді. Аспаздық өнер бойынша оқыту әлемнің көптеген елдерінде, әдетте жоғары білім беру деңгейінде (университетте) мемлекеттік, жеке және коммерциялық қаржыландырылатын оқу орындарында жүзеге асырылады. Кәсіби аспаздық өнер бағдарламалары – таңдалған университеттер мен қонақүй және аспаздық мектептерде 3 жылдық білім беру және дағдыларды дамыту жолдары.