Кіріспе

Киевтің алтын қақпасы – Киев Русінің астанасы Киевтің 11 ғасырдағы бекіністеріндегі басты қақпа. Ол Константинопольдің Алтын қақпасы үлгісімен аталған. Құрылысы орта ғасырларда қиратылып, оның бар екі шаруасы ғана қалды. 1982 жылы совет билігі оны толығымен қайта тұрғызды, бірақ түпнұсқа қақпалардың ешқандай суреті сақталған жоқ. Бұл шешімге қатысты көптеген даулар туды, себебі түпнұсқа қақпаның қалай болғаны туралы әртүрлі болжамдар болды. Владимир көшесі мен Ярославов Вал көшесінің қиылысында орналасқан қайта салынған құрылыста Ұлттық қасиетті орын "Киев Софиясы" мұражайының филиалы орналасқан. "Золоті ворота" атауы жақын жердегі театр мен Киев метросының "Золоті ворота" станциясына да берілген.

Тарих

Қазіргі заманғы тарих бұл қақпаны Ярослав Зиялы салған үш қақпаның бірі деп қабылдайды. Алтын қақпалар 1017-1024 жылдары (Византия күнтізбесі бойынша 6545 жыл) Сана София соборы салынған шақта салынған. 1018 жылы Киевтің мұрагерлік дағдарысына араласу кезінде Польша королі Болеслав I-нің Алтын қақпаны қылышымен шабуылдағанды бейнелейтін Ян Матейконың суреті сияқты, ескі құрылыс туралы айтылымдар қазір аңыз саналады. Бастапқыда жай ғана Оңтүстік қақпа деп аталған ол, Ладский және Зыди́вский (поляк және еврей) қақпаларымен бірге қабырғалы қалаға кіретін үш негізгі қақпаның бірі болды. Соңғы екеуі бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. Тас бекіністерінің ұзындығы 3,5 шақырымды құрады. Ескі Киевтің (Жоғарғы қала) бекінісі Оңтүстік қақпалардан қазіргі Тәуелсіздік алаңына дейін және Лехиттік қақпа орналасқан жерге дейін созылған. Одан әрі қамал қазіргі Костиол көшесімен, Киелі Михаил монастырының жанынан өтіп, қазіргі Житомир көшесімен Еврей қақпаларына (Львов алаңында) қарай жалғасты. Сол жерден нығайтулар қазіргі Ярослав Вал ("Ярослав қамалы") көшесімен Оңтүстік қақпаға дейін созылған. Кейіннен Оңтүстік қақпа Киевтің Ұлы қақпасы деп аталды. Қақпаның жанында Блаховист шіркеуі (Бұлақтандыру шіркеуі) салынғаннан кейін, оның алтын күмбездері қала сыртынан оңай көрінетін ерекше белгіге айналды. Содан бері бұл қақпа Киевтің Алтын қақпасы деп аталады. Қақпаның өткелі 12 метр биіктікте және 6 метр енді болған. Шамамен жарты мың жыл бойы ол қаланың Жеңіс аркасы, Киевтің маңызды символы ретінде қызмет етті. Константинопольдің Алтын қақпасы үлгісінде салынған деген болжам бар. Кейіннен осыған ұқсас атау Мономахтың ұрпақтарының бірі, Андрей I Боголюбский өзінің мемлекетін – Владимир Ұлы Княздығын құрған Владимир қаласының қақпаларына берілді. 1240 жылы қақпа Бату ханның Алтын Ордасы тарапынан жартылай қиратылды. Ол он сегізінші ғасырға дейін қалаға кіретін қақпа ретінде (көбінесе салтанатты шаралар үшін пайдаланылатын) сақталды, бірақ уақыт өте келе қирап, тозығы жетті. 1832 жылы митрополит Евгений қираған жерлерді қазып, оларды сақтау үшін алғашқы зерттеулер жүргізді. 1970 жылдары жүргізілген қосымша жұмыстар қақпаның мұражайын қамтитын жанындағы павильонды қосты. Мұражайда келушілер Алтын қақпаның құрылысы тарихымен және ежелгі Киевпен таныса алады. 1982 жылы қақпа Киевтің 1500 жылдығына орай толығымен қайта жаңартылды, бірақ бұл шешімге қарсылық білдірілді. Кейбір өнер тарихшылары бұл реконструкцияны бұзып, бастапқы қақпаның қираған қалдықтарын көпшілыққа көрсетуді ұсынды. 1989 жылы Киев метрополитенінің желісі кеңейтілген кезде, ескерткішке жақын жерде "Золоті Ворота" станциясы ашылды. Оның архитектуралық ансамблі ежелгі Русь шіркеулерінің ішкі әрлеуіне негізделген. 1997 жылы Алтын қақпаның батыс жағында Ярослав Зиялына ескерткіш ашылды. Бұл Кавалеридзенің эксперименталды мүсінінің үлкейтілген қола көшірмесі.

Жолақ үстіндегі шіркеу

Хроникада Алтын қақпаның үстіне салынған шіркеудің құрылысы туралы айтылғанмен қатар, Митрополит Иларионның "Заң және рақым сөзінде" де Алтын қақпа шіркеуі жайлы мәлімет бар. Алтын қақпа шіркеуі "қаланың аспан қорғаны" болып қызмет етуі тиіс еді, бірақ ол сонымен бірге қалыпты шіркеу ретінде де пайдаланылды – адамдар онда дұға ету үшін келіп тұратын. Қоңырау шатыры үш кемелі, төрт тіректі, бір күмбезді ғибадатхана нысанында қайта жаңартылды. Фасадтардың сәулеттік безендірілуінде сол дәуірдегі көне ғимараттарға тән кірпіштен жасалған өрнектер қолданылды. Шіркеу едені мозаикамен әсемделген, оның суреті Киевтегі Әйя София соборының ежелгі еден дизайнына негізделген. Ескерткішті қайта құру барысында қақпаға жанасқан шахтаның бөліктері қайта жасалды. Сырт жағынан олар тік беткейлі болып ілінген. Шахтаның үстіңгі бөлігінде ағаш платформалар орналасқан. Шеттерінде ішкі құрылымдар шартты түрде көрсетілген. Қала жағынан қарағанда, қасбетте қоймалар орналасқан. Қайта қалпына келтірілген шахта бөліктерінің ішінде Алтын қақпа мұражайының экспозициясы мен қаланың әсем панорамасын көруге болатын балконға апаратын баспалдақтар орналасқан.

Квадрат

Ұлыбритания 19 ғасырдың екінші жартысында құрылды. Ботаникалық табиғи ескерткіш 1972 жылғы 20 наурызда Киев атқару комитетінің № 363 қаулысымен құрылды.