Кіріспе
Яри-шоги (槍将棋 yari shōgi, найза шашкасы, мұндағы "найза" - найзаның басқа атауы) - шогидің (жапон шашкасының) қазіргі заманғы нұсқасы; алайда, ол жапонша емес. Оны 1981 жылы Нидерландылық Кристиан Фрилинг ойлап тапты. Бұл ойын шогидің іргелі бағыттағы бағытын арттырады, өйткені көптеген фигураларға шоги найзасы сияқты кез келген сандағы еркін квадраттарды ортогональды түрде алға жылжыту мүмкіндігі беріледі. Керісінше, алға жылжытылған бөлшектер сол күшпен артқа қарай қозғала алады.
Мақсаты
Ойынның мақсаты - қарсыластың генералын тұтқындау.
Ойын процесі
Ойыншылар кезекпен қозғалады, ал қаралар бірінші қозғалады. (Ойынды талқылау кезінде екі жақты ажырату үшін "қара" және "ақ" дәстүрлі терминдер қолданылады, бірақ сөзбе-сөз сипаттамалық емес.) Қозғалыс - тақтада бір ғана фигураны жылжыту және оны алға жылжыту, қарсыластың фигурасын ауыстыру (жапмау) немесе тұтқынға алынған фигураны тақтаның бос алаңына түсіру. Бұл нұсқалардың әрқайсысы төменде егжей-тегжейлі қарастырылған.
Қозғалыс және аулау
Қарсылас фигураны ауыстыру арқылы ұстап алады: Яғни, егер фигура қарсылас фигурамен орналасқан алаңға көшкенде, қарсылас фигурасы орын ауыстыруға және тақтадан алыстатуға мүмкіндік береді. Бөлшек достық бөлшек (яғни, қозғалатын ойыншы басқа бір бөлшекпен басқаратын) орналасқан алаңға қозғала алмайды. Ойынның әрбір фигурасы өзіне тән үлгіде қозғалады. Бөлшектер ортогональды (яғни, алға, артқа, солға немесе оңға, плюс белгісінің бір қолының бағыты бойынша +) немесе диагональды (көптеу белгісінің бір қолының бағыты бойынша ×) қозғалады. Бұл жағдайда ат тік сызықта жүруі шарт емес. Егер артқа шегінуге немесе бір жаққа қозғалуға болмайтын фигура тақта арқылы жылжымай қалғанша алға жылжитын болса, ол алға жылжуы керек. Бұл ең алыс санатқа жеткен кезде пешке, яри рыцарьға, яри бишопқа және яри тобына, ал ең алыс екі санатқа жеткен кезде яри рыцарьға қолданылады. Көптеген бөлшектер бірнеше қозғалыс түрлеріне қабілетті, олардың қозғалыс түрі көбінесе қозғалатын бағытқа байланысты. Тасымалдау санаттары:
Қадам жылжытушылар
Патша мен пеш бір мезгілде бір ғана шаршыны қозғалады. (Егер достық фигура көршілес алаңды алып жатса, қозғалатын фигура сол бағытта қозғалмауы мүмкін; егер қарсыластың фигурасы болса, ол орын ауыстыруы және тұтқындалуы мүмкін.)
Секіру бөлшегі
Яри-ат секіре алады, яғни кез келген аралықта досы немесе жауынан өтіп, екеуіне де әсер етпейді.
Қатар бөлшектер
Көптеген фигуралар тақтаның шетінен басқа ештеңемен шектелмейтін тік сызық бойынша бос квадраттарды жылжыта алады. Егер қарсыластың бір фигурасы араласа, оны сол алаңға көшу және оны тақтадан алып тастау арқылы ұстауға болады. Қашықтықтағы кескіндер ұстаған жерінде тоқтап, өз жолында тұрған кескіндерді айналып өте алмайды. Егер достық фигура араласа, қозғалатын фигура араласатын фигурадан аз қашықтықта тоқталады; егер достық фигура көршілес болса, ол сол бағытта мүлдем қозғала алмайды. Қатардағы фигуралар - "яри" торы, "яри" бішопы және "яри" атты.
Жылжыту
Ойыншының жоғарылату аймағы қарсыластың пештерінің бастапқы сызығында және одан да алыс үш қатарынан тұрады (яғни қарсыластың аумағы). Егер бір фигура тақтадан жоғарылату аймағында өтіп кетсе, оның ішінде аймаққа кіру, одан шығу немесе оның ішінде тұтас қозғалса, бірақ құлдырауды қоспағанда (төменде қараңыз), онда сол ойыншы кезектің соңында фигураны жоғарылатуды таңдай алады. Баға көтеру, жылжығаннан кейін, оның жоғарылатылған дәрежесінің атын аша отырып, айналдыру арқылы жүзеге асырылады. Бір фигураны жоғарылату оның тақтадан шығарылғанға дейін қозғалуын өзгертеді. Әр ойын келесідей: Генерал, сондай-ақ, жоғарылатылған ойыншықтарды да көтермеуі мүмкін. Яри бишопы немесе яри рыцары өзінің қалыпты қозғалысын жоғалтады және бір шаршыны ортогональды түрде алға немесе бүйірге, диагональды түрде алға және кез келген сандағы еркін шаршыларды ортогональды түрде артқа жылжыта алады. Басты орында тұрған пеш өзінің қалыпты қозғалысын сақтайды және бір шаршыны диагональмен алға немесе кез келген сандағы бос шаршыларды артқа жылжыта алады. Яри-торап жоғарылатылған кезде қалыпты қозғалысын сақтайды және кез келген сандағы бос алаңдарды артқа қарай жылжыта алады. Егер yari бишопы, yari рыцары немесе пешоны ең жоғары сатыға жетіп қалса, оны жоғарылату керек, әйтпесе ол келесі айналымдарда заңды түрде қозғалмайды. Ұсталған кезде, бөлшектер жоғарылатылған мәртебесін жоғалтады.
A general cannot promote, nor can pieces which are already promoted. A yari bishop or yari knight loses its normal movement and gains the ability to move one square orthogonally forward or sideways, diagonally forward and any number of free squares orthogonally backward. A pawn, when promoted, keeps its normal movement and gains the ability to move one square diagonally forward or any number of free squares backward. A yari rook, when promoted, keeps its normal movement and gains the ability to move any number of free squares backward. If a yari bishop, yari knight or pawn reaches the farthest rank, it must be promoted, since it would otherwise have no legal move on subsequent turns. When captured, pieces lose their promoted status.
Тамшылар
Бұл - шын мәнінде "яри-шоги" түрінде түсірілген. Олар "қолда" сақталады және оларды ұстаған ойыншының бақылауымен ойнауға қайта әкелуі мүмкін. Кез келген кезек кезінде ойыншы бір фигураны тақтаға жылжытудың орнына, бұрын олжалаған фигураны алып, қарсыласына қараған бос алаңға қоя алады. Бұл бөлшекті сол ойыншы басқаратын күштердің бір бөлігіне айналдырды. Бұл - бөлшекті түсіру немесе жай ғана түсіру деп аталады. Бір тамшы бір кесінді ұстай алмайды; бұл қосымша қозғалыс қажет етеді. Көтермелеу аймағына түсірілген фигуралар нәтижесінде көтере алмайды: Көтермелеу үшін бұл фигура келесі айналымда қалыпты қозғалыс жасауы керек, жоғарыда "Көтермелеу" деген бөлімде көрсетілгендей. Ұсталған кезде жоғарылатылған фигуралар жоғарылатудан айырылады; олар тақтаға қайта түскенде жоғарылатылмайды. Баспана, яри-ат немесе яри-бишопты ең алыс сапта тастауға болмайды, өйткені ол келесі айналымдарда заңды қозғалыс жасамайды. Басты балуанды басқа балуанмен бірге бір қатарға (тігінен тігінен) түсіруге болмайды. (Күміс yari немесе жоғарылатылған пеш бұл құлау шектеуін қарастырған кезде пеш ретінде есептелмейді.) Әр файлда жоғарылатылмаған пеш бар ойыншы сондықтан еш жерде пеш тастай алмайды. Осы себепті, құлақтар үшін икемділікті алу үшін пешті құрбан ету кең таралған. Шогиден айырмашылығы, қарсыластың келесі қозғалыста өзінің генералдың тұтқындалуына жол бермеудің жолы болмаған кезде пешті тастауға болады. Басқаша айтқанда, бір пионды бірден мат беру үшін түсіруге болады.
Шах және мат
Ойыншы келесі қимылда қарсыласының генералын ұстап алу үшін қимыл жасаса, бұл қимыл генералды шашкаға береді; генерал шахтада деп айтылады. Егер ойыншының генералы шахтада болса және ойыншының заңды қимылы генералды шахтадан шығарып тастамаса, онда тексеру қимылы да мат болып табылады және ойынды тиімді жеңеді. Ойыншыға мәңгілік шақты беруге рұқсат етілмейді.
Ойынның соңы
Жаудың генералын ұстаған ойыншы жеңіске жетеді. Іс жүзінде бұл сирек кездеседі, өйткені ойыншы мат болған кезде, ал жоғалту болмай қалса, отставкаға кетеді. Заңсыз қадам жасаған ойыншы бірден жеңіледі. (Бұл ереже кездейсоқ ойындарда жеңілдетілуі мүмкін.) Ойынның аяқталуының тағы екі мүмкін (бірақ өте сирек кездесетін) жолы бар: қайталау (千日手 sennichite) және тұйықталу (持将棋 jishōgi). Егер бір ойыншы үш рет бірдей ойыншымен ойнаса, онда ойын конкурсқа жатпайды. (Бірақ, мәңгілік тексеруге тыйым салуды еске түсіріңіз.) Екі позиция бірдей деп есептелу үшін қолдағы фигуралар, сондай-ақ тақтадағы позиция бірдей болуы керек. Ойын тұйыққа түседі, егер екі генерал да өздерінің жоғарылату аймақтарына жетсе және бір ойыншы екіншісін жұптастыруға немесе одан әрі материал алуға үміттенбесе. Егер бұл орын алса, онда жеңімпаз келесідей шешіледі: әрбір yari rook немесе yari bishop иеленуші ойыншыға 5 ұпай береді, ал барлық басқа фигуралар (генералдардан басқа) әрқайсысы 1 ұпай алады. Бағалар үшін жоғарылатулар ескерілмейді. 26 ұпайдан кем ұпай жинаған ойыншы жеңіледі. Егер екі ойыншының да ұпай саны 26 болса, онда ойынға қатыспайды. Жарыссыз ойындар турнирлік ойындарда теңдей есептеледі.
Ойын белгісі
Шоги қозғалыстарын көрсету үшін ағылшын тіліндегі мәтіндерде қолданылатын әдісті Джордж Ходжес 1976 жылы құрды. Ол шахмат үшін қолданылатын алгебралық белгіден алынған, бірақ бірнеше жағынан ерекшеленеді. Яри-шогиде қолдануға арналған. Типтік мысал - P 7f. Бірінші әріп жылжытылған фигураны білдіреді: P = пеш, YN = yari knight, YB = yari bishop, YR = yari rook, G = general. Басты орында тұрған бұйымдардың алдында + белгісі болады. Мысалы, +P - "яри" күмісі (артыққан пеш). Бөлшектің атауын кейін қимыл түрін көрсететін символ: қарапайым қимыл үшін, x - тұтқын үшін немесе * - құлау үшін. Келесі - кескіннің түсетін алаңның атауы. Бұл файлды білдіретін саннан және ретті білдіретін кіші әріптен тұрады, 1a - оң жақ жоғарғы бұрышы (Блэктің көзқарасы бойынша) және 7i - сол жақ төменгі бұрышы. (Квадраттарды белгілеудің бұл әдісі жапондық конвенцияға негізделген, бірақ ол әріптер орнына жапон цифрларын қолданады. Мысалы, 2c квадратты жапон тілінде 2三 деп белгілейді.) Егер ойыншы бір қимыл арқылы бір бөлшекті алға жылжытуға құқылы болса, онда аяғына + қосылады, бұл жылжытудың қабылданғанын немесе = -тің қабылданбағанын білдіреді. Мысалы, YNx7c= - 7c-те қолға түскен yari атты жоғарылатусыз көрсетеді. Жоғарыда көрсетілген белгілер екіжақты болған жағдайда, қай бөлшекті білдіретінін анықтау үшін, бастау алаңшасының атауы бөлшектің атауынан кейін қосылады. Мысалы, бастапқы жағдайда қараның 5h шаршысына жылжыта алатын екі yari бішкегі бар, олар YB6i 5h (сол жақты жылжыту) және YB5i 5h (оң жақты жылжыту) ретінде бөлінеді. Әдетте қимылдар шахматтағыдай нөмірленеді. Мысалы, ойынның басталуы былай болуы мүмкін: 1. P 7f P 3d 2. P 2f YB 3b Гендикаптық ойындарда ақ бірінші ойнайды, сондықтан қараның 1-ші қимылы эллипстікпен ауыстырылады.
1. P 7f P 3d
2. P 2f YB 3b
In handicap games White plays first, so Black's move 1 is replaced by an ellipsis.
Стратегия және тактика
Шахматтың құлдырауы - батыс шахматтың ең үлкен ауытқуы. Олар басқаша стратегияны қажет етеді, мықты қорғаныс позициясы әлдеқайда маңызды. Тез шабуыл жасау ойыншының үй аумағын ашық қалдырады, ол кескіндер алмасқаннан кейін шабуылдарды тастайды. Басты шабуылға түсетін және бірін-бірі қорғап тұра алмайтын пештер ойынның басында жоғалып кетеді, бұл шабуылға қажетті оқ-дәрімен қамтамасыз етеді. Жаудың саптары артына пешті түсіру, алға жылжыту және оның артына екінші пешті түсіру, олар бір-бірін қорғайды, бұл күшті шабуыл; ол қарсыластың бүкіл қорғанысына қауіп төндіреді, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталса және фигуралар тұтқындалса, аз құндылық береді. Батыста ойнаған шахматшылар жиі құлдырауға дұрыс қарамайды, ал құлдырауы ойынның жартысы. Егер ойыншының қолында бірнешеден астам қолға түскен фигуралар болса, онда шабуылдар назардан тыс қалуы мүмкін. Алайда, қолдағы пешті ұстап тұру және қажет болса, бірін алу үшін көбінесе бөлшектерді ауыстыру даналық болып табылады. Шабуылдаушы фигуралар жаудың саптары артында оңай тұтқынға түседі, өйткені қарсылас жиі қорғалған квадратқа пеш тастап, шегіну сызығын кесіп тастай алады. Осы себепті, yari тораптары ойынның алғашқы кезеңдерінде қауіпсіз қашықтықта ұсталады және әлсіз бөлшектердің шабуылдарын қолдауға қолданылады. Яри бұрышы ашық жерлері бар, онда яри бұрышы шабуылға қолдау көрсету үшін ортаға немесе солға қарай қозғалады. Алайда, тақтадағы ең күшті тақта ретінде ол шабуылға шақырады, және генералды "яри" мұнарасынан алыстату жақсы идея. Яри-тораптық пешті алға жылжыту тақтаның жағын шабуылға апарады. Сондықтан, ойыншы алғаш рет yari rook пешін алға тартқанда, қарсылас кейінірек ойындағы асқынулардан аулақ болу үшін қарсыластың қарсыластың пешін алға жылжыту арқылы жауап беруі әдеттегі нәрсе.