Кіріспе

Түркменстан мен Өзбекстандағы темір жол Транс-Каспий темір жолы (Орталық Азия темір жолы, Среднеазиатская железная дорога) - Орталық Азияның батыс бөлігінен жібек жолының жолын жалғастыратын темір жол. Оны XIX ғасырда Ресей империясы Орталық Азияға кеңейген кезде салған. Темір жол 1879 жылы Ресейдің Хокандты басып алуынан кейін басталды. Бастапқыда ол Ресей империясының әскеріне жергілікті қарсылықтарға қарсы іс-қимыл жасауға көмектесудің әскери мақсатына қызмет етті. Алайда, Лорд Керзон темір жолды аралаған кезде, оның маңыздылығы жергілікті әскери бақылаудан тыс болып, Азиядағы британдық мүдделерге қауіп төндіретінін айтты.

Құрылыс

1879 жылы Гызылрабатқа тар темір жолдың құрылысы басталды. Бұл Ресейдің генерал Михаил Скобелевтің басшылығымен Транскаспийді жаулап алуына байланысты болды. Ол жылдам ресейлік стандартты 5 футқа өзгертілді және Ашқабад пен Мервке (қазіргі Мэри) дейінгі құрылыс 1886 жылы генерал Михаил Николаевич Анненковтың қол астында аяқталды . Бастапқыда желі Каспий теңізіндегі Ұзын Ададан басталды, бірақ кейіннен аялдама солтүстікке Красноводск портына ауыстырылды. Темір жол 1888 жылы Бұхара арқылы Самарқанға жетіп, онда он жыл бойы тоқтап, 1898 жылы Ташкент пен Андижанға дейін ұзартылды. Окус (Аму Дарья) өзенінің үстіне салынған тұрақты көпір 1901 жылы ғана аяқталды, ал сол кезге дейін пойыздар су тасқынынан жиі зақымдалатын ағаштан жасалған құрылысты басып өтті. 1905 жылы Каспий теңізінде Красноводсктен Бакуге дейін теміржол кемесі бар еді. Транскаспий әскери теміржолын басқа ресейлік және еуропалық теміржол желілерімен байланыстыратын Ташкент теміржолы 1906 жылы аяқталды.

Экономикалық әсері

Темір жол бұл аймақтан экспортталатын мақтаның көлемін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұл 1888 жылы 873 092 пуддан 1893 жылы 3 588 025-ке дейін өсті. Сонымен қатар, қант, керосин, ағаш, темір және құрылыс материалдары сол аймаққа әкелінді. Бұл сауда көрсеткіштері генерал-губернатор Николай Розенбахтың Ташкентке кеңейтуді қолдауы үшін пайдаланылды, ал саудагер Н.И. Решетников осы мақсат үшін жеке қаражатты ұсынды.

Революция және Азамат соғысы

Темір жол бұл аймақтағы ең маңызды байланыс құралы болды, ал теміржол жұмысшылары Ресей революциясы кезінде негізгі белсенділер болды. 1917 жылы 2 наурызда Ташкент кеңесін отыз бес теміржолшы құрды. Олар темір жолдың әкімшілігін Ашхабадтан басқа жерге көшіру туралы жарлық шығарды және комиссар Фроловты осы қалаға жіберді, бұл қадам халыққа танымал болмады. Өз кезегінде теміржолдың батыс жағында жұмыс істейтін теміржолшылар большевиктерге бағдарланған Ташкенттен бөлініп, 1918 жылдың 14 шілдесінде Ашхабад атқару комитетінің құрылуын бастады. Ресейдің Азамат соғысында теміржолшылар да, жұмысшылар да маңызды рөл атқарды. Британдық Үндістан армиясының әскерлері теміржол бойындағы кейбір шайқастарға қатысты. Ташкент Қызыл Армияның маңызды бекінісі болды.

Кеңес Одағының тұсында

Кеңес өкіметі кезінде және одан кейін темір жол Ташкенттен басқарылатын.

Бағыт

Темір жол Каспий теңізінің шығыс жағалауынан Түркменбашыдан (Красноводск) басталып, оңтүстік-шығысқа қарай, Қарақұм шөлінің шетімен өтеді. Маршруттың маңызды тоғысуы және локомотивтерді жөндеу депосы шығысқа қарай Берекет қаласында (бұрынғы Газандык) орналасқан. Сонымен қатар, осы жерде Транскаспий темір жолы Ресей, Қазақстан, Түрікменстан, Иранды қосатын және Парсы шығанағында аяқталатын жаңадан салынған Солтүстік-Оңтүстік Трансұлттық темір жолды қиып өтеді. Берекетке дейін жол Қарақұм каналына параллель өтеді. Ашхабадтан өтіп, оңтүстік-шығысқа қарай жалғасады, Копет Даг тауларының етегін жауып, Тежен арқылы өтеді. Теженде қазіргі заманғы темір жол желісі Иран шекарасына қарай Серахс қаласында бұрылады, одан Иранның Машхад қаласына дейін. Теженнен Транскаспий солтүстік-шығысқа қарай, Мэри (Мерв) арқылы өтеді, онда 1890 жылдары салынған тармақ желісі Гушгидегі Ауғанстан шекарасына дейін барады, ал негізгі желі Түркменабатқа (Черьев) дейін жалғасады. Сол жерден солтүстік-батысқа қарай, Қазақстан мен Ресейге қарай, Урганчқа дейін сонау Кеңес өкіметі кезінде салынған филиал жалғасады. Негізгі желі Түркіменбатта басталып, Бұхоро арқылы жалғасады (онда 1910 жылы салынған тармақ желісі Термезге және Душанбеге апарады), содан кейін Самарқандқа жалғасады. Сырдарья өзенінің Сырдарья өзенін қиып өтетін жерінен шығысқа қарай бұтақтап, Фергананың құнарлы аңғарына қарай ағады. Сол жерден темір жол Ташкентке дейін жалғасады. Сол жерден тағы бір солтүстік-батыс шекарасы Қазақстанға дейін созылады, ол Арыс қаласында бұтақталып, Новосибирскке дейінгі Түркістан-Сибирь теміржолын құрайды.