Кіріспе

Маджиабанг мәдениеті, бұрын Ма чиа панг деп те жазылатын, Янгцзы өзенінің дельтасында, негізінен қазіргі Шанхайдың батысында және Ханчжоу шығанағының солтүстігінде Тай көлі айналасында орналасқан Қытай неолиттік мәдениеті болды. Бұл мәдениет Ханчжоу шығанағының солтүстігіндегі Цзянсу мен Чжэцзянның оңтүстігіне шамамен б.з.д. 5000 жылдан 3300 жылға дейін тарады, шығанақтың оңтүстігіндегі Чжэцзяндағы Хэмуду мәдениетімен қатар өмір сүрді. Кезеңнің соңғы бөлігі қазір жеке мәдени кезең болып саналады, ол Сонгзе мәдениеті деп аталады. Маджиабанг және Сонгзе мәдениеттері өз аймақтарында Лянчжу мәдениетінің орнын иеленді. Археологиялық жағдайлардың негізінде археологтар Маджиабанг мәдениеті Қытайдағы алғашқы балық аулау, аң аулау және жинау экономикасының бастауы екенін айтты, ал оның ауыл шаруашылығы, әсіресе күріш өсіру үшін дамыды, бұл кезеңде өмір сүрген адамдар оны экономикалық өндіріс әдісі ретінде пайдаланды. Маджиабанг халқы күріш өсірді. Маджиабанг мәдениетінің орны – Каоксишан мен Чуодунда археологтар күріш егістік жерлерін қазып шығарды, бұл күріштің экономикаға маңыздылығын көрсетті. Сонымен қатар, Маджиабанг археологиялық орындарындағы жануарлардың қалдықтары адамдар шошқаларды үйреткенін көрсетті. Дегенмен, сика мен еліктердің қалдықтары да табылды, бұл адамдар толығымен ауыл шаруашылығы өнімдеріне тәуелді болмағанын көрсетеді. Археологиялық орындар Маджиабанг халқының нефритен жасалған әшекейлер жасағанын дәлелдейді. Шанхайдың қазіргі Кинпу ауданындағы Сонгзе қазба орнының төменгі қабатында археологтар аймақтың ең ерте тұрғындарының бірі – 25-30 жастағы ер адамның, Маджиабанг дәуіріне жататын, дерлік толық бас сүйегімен бірге жатқан қаңқасын тапты.

Туған мәдениеттер

Бастапқыда археологтар Маджиабан және солтүстік Цзянсудағы ескерткіштерді бір мәдениеттің құрамы деп есептеп, оны Цинлианган мәдениеті деп атаған. Кейін археологтар солтүстік Цзянсудағы ескерткіштер Давенкоу мәдениетіне жататынын анықтады және оңтүстік Цзянсудағы ескерткіштерді Маджиабан мәдениеті деп қайта атады. Кейбір ғалымдар Хемуду мәдениетінің Маджиабан мәдениетімен қатар, екі бөлек және ерекше мәдениет ретінде қатар өмір сүргенін, олардың арасында мәдени алмасу болғанын мәлімдейді. Ал басқа ғалымдар Хемуду мәдениетін Маджиабан мәдениетінің ішкі салаларының бірі деп санайды.

Қоршаған орта

Бұл кезеңде климаттың жылдық жауын-шашын мөлшері қазіргіден артық, орташа температурасы жоғары болды. 7000-6500 жыл бұрынғы жылдық жауын-шашын мөлшері 1500-2000 мм, ал орташа температура 15-18 °C құрады. Одан кейін, орташа температура шамамен 6000 жыл бұрын төмендеді, ал 5500 жыл бұрын қайтадан сәл көтерілді. 5300 жыл бұрынан бастап температура біртіндеп суына бастады, бұл жаңа заманда Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Азиядағы климат өзгерістерімен бірге жүрді.

Байланысты сайттар

1985 жылдың қыркүйегінде Чанчжоу провинциясының Вейдун ауылында Маджиабан мәдениетінің ең маңызды археологиялық жаңалығы – Вейдун орны табылды. Бұл орында Чанчжоу мұражайының археологиялық тобы мен Чжэцзян университетінің антропология кафедрасы бірнеше артефакт және шамамен 38 жерлеу орынын қазып шығарды. Бұл орынның шөгіндісі шамамен 2 метр тереңдікте және алты қабатқа бөлінеді: үстіңгі жыртылған қабат, сары қоңыр топырақ, сары жасыл топырақ, сұр қоңыр топырақ, сұр қара топырақ және төменгі жағында сары қоңыр құнарсыз топырақ. Осы жерлеулердің ішінде 33-і Маджиабан мәдениетінің кезеңіне жатады деп есептеледі, және олар сары қоңыр, сұр қоңыр және сұр қара топырақ қабатының астында табылған. Тек 7 жерлеуде ғана қабірлік заттар болған; сары қоңыр топырақ қабатының астында табылған М127 жерлеуі солардың бірі. Бұл жерлеудің ішінде археологтар табыт немесе жерлеу шұңқылының іздерін таба алмады, керісінше, тек 20 градус бұрышпен, шығысқа қарап жатқан еркек қаңқасын тапты, қабірінде тас балталар, өрік тастары және керамикалық ыдыстар сияқты бірнеше қабірлік заттар болды.

Өнер бұйымдары

Маджиабан мәдениетінде адамдар әртүрлі материалдардан, әсіресе жаде мен қыштан заттар жасауды бастады. Олар осы заттарды түрлі мақсаттар үшін қолданды. Осы неолиттік артефакттар көбінесе наным-сенімдер мен экономикалық қажеттіліктердің үйлесімін көрсетеді, сонымен қатар оларды неолит дәуіріндегі иесінің әлеуметтік статусы мен жеке басын көрсететін нәрсе деп қарастыруға болады.

Жайыт

Маджиабан халқы әшекей үшін нефриттен бұйымдар жасаған. Вейсун қазбасында Маджиабан мәдениеті қабаттарынан бірнеше нефрит заттары табылды, оның ішінде түсті сергілер, хуанг аспабдарлар, кішкентай түтікшелер және басқа да әшекейлер. Мысалы, толық емес сақиналы нефрит сақинасы және жартылай дөңгелек нефрит дискілері, барлығы жергілікті материалдардан жасалған.

Керамика

Маджиабан мәдениетінде ерте кезеңдегі барлық қыш ыдыстар және соңғы кезеңдегі көпшілігі қолмен жасалған. Ерте кезеңмен салыстырғанда, соңғы кезеңде қыш ыдыстардың түрлері мен стильдері көбірек. Адамдар бұл ыдыстарды тұрмыстық қажеттер үшін жасаған. Мысалы, қыш құмыралар, қазандықтар, тостағандар, табақтар және т.б. Олар күнделікті өмірде маңызды роль атқарды, мысалы, тамақ пісіруге, су ішуге және түрлі рәсімдерге қолданылды. Ертеде адамдар қыш ыдыстар жасау үшін жағалаудан балшық, үйілген отын мен тегіс жерді пайдаланса, соңғы кезеңде ыдыстарды қызыл жабынмен жасай бастады. Бұдан өзге, осы қыш ыдыстар жерлеу рәсімінде де қолданылған, мұны археологиялық қазбалар арқылы табады. Вейдун ескерткішінде археологтар көптеген қыш ыдыстарды тапты, олардың ішінде фу қазандықтары, гуан құмыралары, дин үш аяқты ыдыстар, ду сапты табақтар, бо тостағандар және қалам салып қоятын ыдыстар бар. Олардың көпшілігі сапалы қыштан жасалған, ал кейбіреулері қабық немесе құм қосылып қатайтылған.

Фу-кальдер

Фу қазандығының үш түрі бар: А, В және С типтері. А типі кең жиекке, жайылған жағаға және тар мойынға ие. Бұл тип екі кіші түрге бөлінеді: Aa – жиегінде әшекейлемесіз, Ab – жиегінде гүлдік өрнекпен. Ал В типі тар жағалы және иісті денелі болып келеді.

Гуана-қазан

Гуан құмырасының бес түрі бар, олардың көпшілігі сынықтардан құралған. А типі дөңгелек иық және тар мойын сипаттамаларымен ерекшеленеді, бұл типті үш кіші түріне бөлуге болады: Aa типі – тегіс және тік жиегі бар, Ab типі – ішкі қуыс жиегі бар, Ac типі – тік және сәл ішкі қуыс жиегі бар. B типі жұқа дене, көлбеу иық және кішкентай, жазық түбімен сипатталады, ол да екі кіші түрге бөлінеді: Ba типі – кішкентай және иілген жиегі бар, Bb типі – дөңгелек жиегі және кеңейген жағасы бар. C типі тар жиек және қысқа денемен ерекшеленеді. D типі сиыр мұрны тәрізді тұтқаларымен сипатталады, оны да екі кіші түрге бөлуге болады: Da типі – жиектегі тұтқалары бар, Db типі – жиектің астындағы тұтқалары бар. E типі дөңгелек сақина тәрізді аяқтары және кішірек мөлшерімен ерекшеленеді, ол да екі кіші түрге бөлінеді: Ea типі – дөңгелек құрсақпен, Eb типі – бұрышты пішінімен.

Динг

Дингтің екі түрі бар. А түрі қазан сияқты денеге ие, ал В түрі – құмыра сияқты денеге ие. Діннің аяқтарын үш түрге бөлуге болады: конус тәрізді, кең жапсырмалы және ұзын.

Қалқаншалы табақ

Басқалардан өзгеше, екі сабақты пластина екі бөліктен тұрады: сабақ бөлігі және пластина бөлігі, әр бөлігінің өзіндік ерекшеліктері бар. Сабақ бөлігі екі түрлі болады: А түрі жұқа пішінге ие, ал В түрі – кең пішінге ие. Пластина бөлігі үш түрге жіктеледі. А типті пластинаның ерекшелігі – беткі пластина, оны 2 кіші түрге бөлуге болады: Aa типі – тар мойынды, Ab типі – кеңейтілген мойынды. В типті пластина терең пластина болып сипатталады, оны да екі кіші түрге бөлуге болады: Ba типі – тар мойынды, Bb типі – кеңейтілген мойынды.

Бо-боу

Бо боулды екі түрге бөлуге болады. А типі кең жайылған жоғарғы бөлігімен ерекшеленсе, В типі тартылған жоғарғы бөлігімен сипатталады.

Қалам бассейн

Соңында, қалам сауыны да екі түрлі болады. А түрі дөңгелек пішіндес кеудеге, ал В түрі тік бұрышты пішінге ие.

Құралдар

Археологиялық қазбаларға сүйенсек, Маджиабан халқы құрал жасау үшін әртүрлі материалдарды қолданған. Оларға тас, ағаш, сүйек, мүйіз, тіс кіреді, алайда ағаш ең көп қолданылған материал.

Тас

Вейдун ескерішінде археологтар негізінен балталар мен шапыралар жасалған бірнеше тас заттар тапты, олардың көпшілігі тегістелген. Шапыралардың ерекшеліктері бойынша негізінен екі түрі бар. А типі кең, жазық пішінге ие, ал В типі – жолақты пішінге ие. Балталар да екі түрге бөлінеді. А типі жалпақ трапеция пішіндес, ал В типі – тіл пішіндес.

Ағаш

Ағаш тағы бір маңызды материал. Вейдун учаскесінде бірнеше ірі ағаш заттары табылды. Олардың негізінен екі түрі бар: қалақ және ескек. Қалақ қалың тікелей ағаштан жасалған, ұзындығы 120 см, ал ескек тұтқасы бар, жалпақ және жартылай эллипс пішіндес, ұзындығы қалақтан қысқа, 70-ден 90 см-ге дейін жетеді.

Сүйек, мүйіз және тістер

Вейдун алаңында сүйек, мүйіз және тістерден жасалған бірнеше заттар табылған, олардың ішінде сүйектен жасалған сыныптар мен пышақтар, мүйізден жасалған етік пішінді құрал, жебе ұштары, тігіш, инелер, найзалар және түтіктер бар.

Жерлеу мәдениеті

Жерлеу мәдениеті осы мәдениеттің маңызды бір бөлігі болып саналады, ол неолит дәуіріндегі адамдардың сенімдерін және заттар жасау қабілетін көрсетеді. Маджиабан кезеңінде адамдардың өлгеннен кейін рухтары бұрынғы тұрған жерлеріне оралуы керек деген сенімі болған. Осы себепті осы кезеңдегі қабірлер көбінесе елді мекендердің жанында табылған. Осы қабірлерден алынған мәліметтерге сүйене отырып, сарапшылар б.з.д. 6500 жылдары өмір сүрген адамдардың арнайы жерлеу алабы болмағанын, олардың көбінесе өз елді мекендерінің жанына бүйірлеп, қол-аяқтары бүгілген және бастары шығысқа қаратылып жерленгенін айтады. Мысалы, Вэйдун ескерткішіндегі M127 қабірінен 20 градус бұрышпен шығысқа қарап жатқан ер адам қаңқасы табылды. Бес жүз жыл өткен соң, жерлеу мәдениеті өзгерді, адамдар жекелеген жерлеу шұңқырларына, біріккен жерлеу алабында, бастары солтүстікке, аяқтары оңтүстікке қарап, созылып жатып жерленді.

Күріш өсіру

Күріш өсіруді Маджиабан мәдениетінің ең маңызды ерекшелігі деп қарастыруға болады. Мамандардың пікірінше, Янцзы өзенінің дельтасында күріш егісі Маджиабан мәдениетінің ерте кезеңінде бастау алған. Адамдар аң аулау, балық аулау және жинаумен айналысса да, күріш егісі жылдам дамыды. Бұл ежелгі күріш алқаптарынан алынған археологиялық тұжырымдарды талдау арқылы дәлелденді, соның ішінде Луоцзяцзяо (б.з.д. 5300-4900 жылдар аралығында болған) ең ертегілерінің бірі саналады. Бұл жерде археологтар жүздеген көмірленген күріш қабықтары мен күріш дәндерін тапты. Зерттеу нәтижесінде, олардың жартысы егілген жапоника түріне, ал қалған жартысы жабайы түрлерге жатсады деп саналады. Б.з.д. 5000-4300 және б.з.д. 4300-3500 жылдар аралығындағы кейінгі кезеңдерге жататын басқа да орындарда күріш қалдықтары көбірек табылған. Алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда, күріш егісінің үлесі артты, ал жабайы өсімдіктерді жинау азайды.