Кіріспе
Жапон шахматтарының 36×36 торлы нұсқасы (大局将棋) – шогидің (жапон шахматтарының) ең үлкен белгілі түрі. Ойын шамамен 16 ғасырдың ортасында (деректерге сүйенсек, дін қызметкерлері) жасалған және бұрынғы үлкен доскалы шоги ойындарының негізінде құрылған. 1997 жылы таикёку шоги қайта табылар алдында тай-шоги физикалық түрде ойналатын ең үлкен шахмат түрі деп есептелген. (Тіпті кейбір шексіз шахмат түрлері тақтадағы кейіпкерлер сыртқа жылғанда процедуралық көрсету арқылы виртуалды кеңістікте ойнатыла алады, бірақ әрине, шексіз үлкен шахмат тақтын физикалық түрде басып шығару мүмкін емес.) Таикёку шоги кеңінен таралғандығы дәлелденбеген. Қалпына келтірілген тек екі таикёку шоги жиыны бар, олардың бірі Осака коммерциялық университетінде сақталады. Бір ойын бірнеше ұзақ сессияда ойналуы мүмкін және әр ойыншыдан мыңнан астам қадам жасауды талап етеді. Ойын ғасырлар бойы белгісіздікте болғандықтан, оның нақты ережелері қандай болғанын айту қиын, себебі ол жақында ғана анықталды. Ойынды сипаттайтын бірнеше құжат табылды, бірақ олардың арасында айырмашылықтар бар. Көптеген кейіпкерлер басқа шоги түрлерінде бірдей қадамдармен кездеседі, бірақ таикёку шогиде басқаша қадамдарға ие болғандықтан, қазіргі дереккөздерде келтірілген ережелердің қаншалықты дұрыс екені белгісіз. Тақта да, кейіпкерлер де басқа түрлерге қарағанда әлдеқайда кішкентай болған, бұл археологиялық жағдайларды түсінуді қиындатады. Осы ойын бойынша зерттеулер жалғасуда.
(大局将棋) is the largest known variant of shogi (Japanese chess). The game was created around the mid 16th century (presumably by priests) and is based on earlier large board shogi games. Before the rediscovery of taikyoku shogi in 1997, tai shogi was believed to be the largest physically playable chess variant ever. (Even some infinite chess variants have been made playable in virtual space using procedural rendering of the board as pieces move outward, but of course an infinitely large chess board can not be physically printed.) It has not been shown that taikyoku shogi was ever widely played. There are only two sets of restored taikyoku shogi pieces and one of them is held at Osaka University of Commerce. One game may be played over several long sessions and require each player to make over a thousand moves. Because the game was found only recently after centuries of obscurity, it is difficult to say exactly what all the rules were. Several documents describing the game have been found; however, there are differences between them. It is not too clear how accurate the rules given by modern sources for the game are, because many of the pieces appear in other shogi variants with a consistent move there, but are given different moves in taikyoku shogi. The board, and likewise the pieces, were made much smaller than usual for the other variants, making archeological finds difficult to decipher. Research into this game continues.
Ойын ережесі
Тайкёку шоги басқа үлкен тақталы шоги түрлерінен – тенджику шоги, дай дай шоги, мака дай дай шоги және тай шогиден мүлдем өзгеше. Ең басты айырмашылықтар – фигуралардың жүрісі мен олардың түрленуі болып табылады.
Мақсаты
Ойынның мақсаты – қарсыластың патшасы мен ханзадасын қолға түсіру. Олардың соңғысы қолға түскенде ойын аяқталады. Шах пен мат ережесі жоқ, алайда практикада ойыншы мат болғанда ойынды тастап кетеді. Стандартты шогиден өзгеше, қолға түскен кейінгі фигураларды қайтадан ойнатуға болмайды.
Ойын ойнау
Ойыншылар кезекпен жүреді, қаралар бірінші жүреді. ("Қара" және "ақ" терминдері ойынды талқылау кезінде екі жақты ажырату үшін қолданылады, бірақ қазір бұл терминдер фигуралардың түсін сөзбе-сөз көрсете бермейді.) Жүргізу бір фигураны тақтада жылжытудан және сол фигураны билікке көтеруден немесе қарсыластың фигурасын алып тастаудан (жапқаннан) тұрады.
Қозғалыс және аулау
Ойынның көптеген фигуралары ерекше қозғалысқа ие. Қарсылас фигураны ығыстыру арқылы ұстап алады: яғни, егер фигура қарсылас фигура тұрған алаңға көшсе, қарсылас фигура ығыстырылып, тақтадан алынады. Фигура өз ойыншысына тиесілі фигура тұрған алаңға қозғала алмайды (қозғалыс жасайтын ойыншының басқа фигурасы). Ойынның әрбір фигурасы өзіне тән схема бойынша қозғалады. Фигуралар тікбұрышты (яғни, алға, артқа, солға немесе оңға, плюс белгісінің (+) қабырғаларының бірі бағытында) немесе диагональды (көбейту белгісінің (×) қабырғаларының бірі бағытында) қозғалады. Арыстан, арыстан бүркіті және жылқы ойынның басында ерекше жағдайға ие, олар тік сызықта қозғалмайды немесе міндетті түрде қозғалуға тиіс емес. (Будда рухы, үйретуші патша, көктегі ат және ашулы демон да осыған ұқсас, бірақ олар тек фигуралар жаңарғанда ғана пайда болады.)
Жылжыту санаттары
Көптеген фигуралар бірнеше түрлі қозғалысқа қабілетті, олардың қозғалыс түрі көбінесе қозғалыс бағытына байланысты болады. Қозғалыс түрлері:
Қадам жылжытушылар
Кейбір фигуралар бір кезде бір ғана квадратқа жылжиды. (Егер достық фигура жақын алаңды алып тұрса, жылжитын фигура сол бағытта жылжуға болмайды; егер қарсыластың фигурасы болса, оны ығыстырып, қолға түсіруге болады.) Бір қадаммен жылжитындар: ханзада, генералдар (мыналардан басқа: епископ, ладья, шошқа, вице-президент, ұлы және ағаш), қасқырлар, жер драконы, жүгірген жылқы, жүгірген қоян, тас жылан, көгершін, ұшқан қарлығаш, жаңбыр драконы, тау бұғысы, жүгірген күшік, жүгірген жылан, бүйірлі жылан, якша, буддалық шайтан, ашулы бұғы, мас піл, көршілес хан, арыбалар (мыналардан басқа: кері, жүгірген және мыс), оң жолбарыс, сол жолбарыс, жел драконы, бос күшік, асығыс құс, ескі қаңқа, аюлар (жүгіргеннен басқа), бүйірлі доңыз, бұлтты бүркіт, ұшқан мысық, кішкентай ту, бұлтты дракон, сарбаздар (сарбаз бен арыбадан басқа), ашулы сиыр, қара рух, дева, ұлықан жәндік, бүйірлі жылжушы, шабысқан бұғы, қатыгез барыс, қаһарлы бүркіт, улағыш жылан, ұшқан қаз, мақтаншақ қарға, соқыр иттің, қытайты қорас, құмай, кирин, бүйірлі сиыр, ашулы доңыз, босатылған жылқы, ұшқан қорас, маймылдар, шалақтар, қызыл тараншы, құлаушы сұлу, ескі егеуқұйрық, мысық қылышы, қарлығаштың қанаттары, соқыр жолбарыс, бүйірлі ұшқыш, оралған жылан, жатқан дракон, аралық, иттің, тік жылжушы, тік күшік, тік жылқы, дракон жылқысы, дракон хан және піада.
Шекті қашықтықтағы бөлшектер
Кейбір фигуралар белгілі бір бағытта тура сызық бойымен шектеулі (2-ден 7-ге дейін) бос (бос) квадраттар бойынша қозғала алады. Шектелген қашықтықтан басқа, олар қашықтықтан қозғалатын фигуралар сияқты қозғалады (төменде қараңыз). Шектелген қашықтықтағы фигуралар – патша, стандарттар, еркін арман жегіш, ағаш көгершін, айдаһарлар (жаңбыр, жаға, жел, бұлт, ұшатын және тіреліп тұратын айдаһарлар емес), жындар, әскер кадеті, тау бүркіті, ақ жолбарыс, керамикалық көгершін, торғай көгершін, тұтқын офицер, тау еркегі, жаға жыланы, ұлы көгершін, жүгіріп баратын жолбарыс, жүгіріп баратын аю, якша, буддалық шайтан, құдайлардың қорғаушысы, күрескер, алтын күйме, жүгіріп баратын еркек, әскер офицері, еркін шұңқыр, жүгіріп баратын құс, ескі қанат, қанатқақ, феникс шебері, кірін шебері, күміс күйме, тік аю, шошқа шебері, тауық шебері, жылқы шебері, сиыр шебері, күміс қоян, алтын бұғы, тұтқын кадет, ұлы бұғы, тас күйме, бұлт бүркіті, тау сұңқары, тік жолбарыс, мыс күйме, алтын құс, шабысқан бұғы, су буқасы, қаһарлы бүркіт, су шебері, тау шебері, от шебері, тасбақалар, тік қасқыр, есек, сиқырлы бажеркен, ұшатын жылқы, ашулы доңыз, зор аю, босатылған жылқы, шабандоздар, орталық шебер, рока шебері, атты, әскерлер (мұнара, қошқар басы, найза және қылыш емес), қанат шебері, жел шебері, ағаш шебері, ұлы шебер және арыстанша басқан иттің.
Секіру бөлшектері
Бірнеше фигуралар секіре алады, яғни олар арадағы кез келген фигурадан, досы немесе жауы болсын, ешқандай әсер етпей секіріп өте алады. Секіре алатын фигуралар: ағаш көгершін, жүгіріп бара жатқан жылқы, тау бүркіті, Феникс шебері, Кирин шебері, атты, арыстан, үлкен бұлан, генералдың орынбасары, ұшатын мысық, тау соколы, алтын құс, ұшатын айдаһар, Феникс, Кирин, тасбақа, опасыз түлкі, орталық шебері, Рок шебері, еркін бүркіт, арыстан соколы, ұлы шебер, мүйізді сокол, қалықтап ұшатын бүркіт, қаһарлы қасқыр және арыстан иті.
Қатар бөлшектер
Көптеген фигуралар тік сызық бойымен кез келген сандағы бос шаршыны жылжыта алады, бұл тек тақтаның жиегімен ғана шектеледі. Егер қарсыластың фигурасы кедергі келтірсе, оны сол шаршыға жылжу арқылы ұстап, тақтадан алып тастауға болады. Алқапты қамтитын фигуралар ұстаған жерінде тоқтауы керек және өз жолында тұрған фигураны айналып өте алмайды. Егер достық фигура кедергі келтірсе, жылжып жатқан фигура араласатын фигураға жетпей тоқтайды; егер достық фигура жанында болса, ол сол бағытта мүлдем жылжуға мүмкіншілігі жоқ. Алқапты қамтитын фигуралар: стандартты, патшайым, еркін арман жеуші, ағаш көгершін, дракондар (зорлық көрсететін, ұшатын және жатқандардан басқа), демон, жүгірген жылқы, тау бүркіті, кит, жүгірген қоян, жолбарыстар (көзі жоқтардан басқа), тас жылан, керамикалық көгершін, найза, көлік, арбалар, ұшатын қарлығаш, жүгірген күшік, жүгірген жылан, ұлы көгершін, жүгірген аю, жүгірген бұлан, жүгірген қасқыр, еркін күшік, құс иесі, кірін иесі, тік аю, бүйір шошқа, күміс қоян, алтын бұлан, ұлы бұлан, бұлт бүркіті, епископ, ладья, бүйір қасқыр, тау сұңқары, әскерлер (қылыш, өртеу және арбалы әскерлерден басқа), зорлық көрсететін бұқа, алтын құс, ақ жылқы, ұлықан ит, бүйір жылжытқыш, су буқасы, тасбақалар, тік қасқыр, бүйір бұқа, босатылған жылқы, опасыз түлкі, рока иесі, қызыл тамақ құсы, атты, қарлығаш қанаттары, бүйір ұшқыш, ұлы шебер, бүйір маймыл, тік жылжытқыш, ұшатын бұқа, тік күшік, тік жылқы, дракон жылқысы, дракон патшасы, мүйізді сұңқар, көтерілетін бүркіт, арыстан иті және арыстаның қаһары.
Қалқа қозғалысы (бағыт ауыстыру)
Қалқалы қозғалтқыш, ұзын мұрынды гоблин, көкжұлдыз және тақтабас кез келген сандағы алаңды түзу сызық бойымен, қалыпты аралықпен жылжи алады, бірақ сонымен қатар жолының кез келген жерінде солға немесе оңға 90 градусқа бірден бағытын өзгерте алады, содан кейін аралықпен жылжи беруге болады. Мұндай бұрылыс жасау – міндетті емес. Ілгек қозғалысының қамтитын арақашықтығы – бұрышпен екі қадамға немесе пілмен екі қадамға тең, фигураның түріне байланысты. Дегенмен, ілгек қозғалысы функционалдық тұрғыдан бір қадам болып саналады: бір қадамда екі рет ұстап алуға болмайды, сондай-ақ ұстап алып, содан кейін жылжуға да болмайды. Ол аралықта кедергі келтіретін фигурадан бұрын тоқтауы керек (егер оны болдырмау үшін бағытын өзгерте алмаса), және басқа аралықпен жылжитын фигуралар сияқты, ол ұстаған кезде тоқтауы керек. Ол бір қадамда бағытын бір рет қана өзгерте алады.
Аймақтарды көшірушілер
Арыстан мен арыстан-соқыр бір айналымда бірнеше (2) қадам жасауы мүмкін. Бұл қадамдар тізбектей болуы міндетті емес, сондықтан бұл фигуралар бастапқы квадраттан екі немесе үш қадам қашықтықтағы кез келген квадратқа жете алады, тек диагональ немесе тік бойындағы квадраттарға ғана емес. Мұндай қадамдар кедергілерді айналып өтуге де ыңғайлы. Аймақты жылжытушы, ол тұтқан жерде тоқтауы керек.
Шекті қашықтықтағы секіру бөлшектері
Алтын құс және бірнеше жақсартылған фигуралар шектеулі сандағы қыштарды секіріп өтіп, содан кейін қашықтықтан шабуылдайтын фигура сияқты бір бағытта қозғала беруге мүмкіндік алады.
Қашықтықтан секіру (ұшатын) бөлшектер
Ежелгі айдаһар кез келген досы немесе жауынан тіке сызық бойымен кез келген санды қанатын асып секіре алады, бірақ ол олжа алғанда ғана. Басқа жағдайда, ол қашықтықтан қозғалатын фигура ретінде жүреді.
Жекелеген бөлшектер
Жазу ○ Тіке сызық бойымен шектелген сандағы квадраттарға қадам басады. ☆ Кез келген аралық фигураны айналып өтіп, осы алаңға секіреді. ! Игуи (қозғалмай басып алу). Екі қадамға бағаланады. ☆ Тікелей осы алаңға секіруге немесе бірнеше қадамдық қозғалыс арқылы оған жетуге болады. │ Тіке сызық бойымен кез келген бос алаңдардан өтеді ─ ╲ ╱ ╳ Осы алаңда 90° бұрылуға мүмкіндік береді. ┼